بۇعان دەيىن قىتاي اسكەرى Ream بازاسىنىڭ ءبىر بولىگىن ەكسكليۋزيۆتى تۇردە پايدالانادى دەگەن اقپارات جوققا شىعارىلدى, الايدا ساراپشىلار «كەلىسىم بار, بىراق ونىڭ جالپى سيپاتى ءالى بەلگىسىز», دەدى.
وتكەن اپتادا كامبودجا مەن قىتاي شەنەۋنىكتەرى كەزدەسىپ, قۇرىلىس جوباسىنىڭ باستاۋى رەتىندە ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىستى. ەكى تاراپتىڭ باستى وكىلدەرى قولدارىنا قىزىل ورنەكپەن اشەكەيلەنگەن كۇرەك الىپ, توپىراقتى قوپسىتتى. بۇل ءراسىم كامبودجانىڭ ەڭ ءىرى اسكەري-تەڭىز بازاسى Ream-دا جاڭا جوبانىڭ باستالعانىن بىلدىرەدى. قۇرىلىس قىتاي قارجىسىنا سالىنادى. گرانت كولەمىنىڭ بەلگىسىزدىگى دە اقش-تى الاڭداتىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەكى ەل دوستىعىن جاريالادى. قىتايدىڭ كامبودجاداعى ەلشىسى ۆان ۆەنتيان سالتاناتتى ءىس-شارادا «قىتاي مەن كامبودجا تامىرى تەرەڭگە جايىلاتىن باۋىرلاس ەل بولدى», دەدى.
ساراپشىلار كوپتەگەن جىل بويى بازا تۋرالى ءتۇرلى اقپارات تارالىپ, كامبودجا ونى تەك قىتاي اسكەرىنە پايدالانۋدى جوسپارلاعانىن العا تارتادى. «مۇنداي كەلىسىم بەيجىڭگە داۋلى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە تولىقتاي قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ونىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى اسكەري جانە ەكونوميكالىق ىقپالى ايتارلىقتاي كەڭەيە تۇسەدى», دەيدى.
The Guardian گازەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, بۇل ماسەلەگە امەريكا قۇراما شتاتتارى بىرنەشە رەت الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن جانە كامبودجانى بۇل كەلىسىمگە قاتىستى اشىقتىق جوق دەپ ايىپتاعان. الايدا وتكەن اپتادا كامبودجا قىتايمەن اراداعى كەلىسىمدى جوققا شىعاردى. «تەڭىز كەز كەلگەن ەلگە قاۋىپ توندىرەتىن پورت بولا المايدى», دەدى كامبودجا قورعانىس ءمينيسترى تەا بان. اقش بولسا بىرنەشە جىل بويى قىتايدىڭ Ream-عا اسكەري بازا سالۋىن جوسپارلاپ وتىر دەپ مالىمدەپ كەلەدى. 2019 جىلى Wall Street Journal پنومپەن مەن بەيجىڭ اراسىنداعى قۇپيا كەلىسىم تۋرالى حابارلادى. وندا كامبودجا پرەمەر-ءمينيسترى حۋن سەن قىتايدىڭ تەڭىزدەگى اسكەري قۇرىلىمعا كىرۋىنە رۇقسات بەردى دەسەدى. ال حۋن سەن سول كەزدە بۇل حاباردى جوققا شىعارعان ەدى. «بۇل – كامبودجاعا قارسى جاسالعان قاستاندىق. مۇنداي كەلىسىمنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ەل اۋماعىندا شەتەلدىك اسكەري بازالاردى ورنالاستىرۋ كامبودجا كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەدى», دەدى مينيستر Fresh News اقپارات اگەنتتىگىنە.
بىرقاتار ساراپشى مامىلەنىڭ ءمانىن تولىق تۇسىنۋگە ءالى ەرتە دەيدى. ء«بىز قىتايدىڭ وزگە جەرلەرگە ىقپالىن ودان ءارى كەڭەيتكىسى كەلەتىنىن بىلەمىز, بۇل ءۇشىن ولار ءوزىنىڭ تەڭىز كەمەلەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن لوگيستيكالىق جەلىلەرىن قۇرۋى كەرەك», دەيدى ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (CSIS) جانە قۇرىلىس بارىسىن قاداعالاۋشى مامان مەتتيۋ فۋنايولە. «بەيجىڭ كەز كەلگەن وقيعانىڭ قالاي تارالىپ جاتقانىنا ساقتىقپەن قارايدى. «بازا» ءسوزى كوپتەگەن ەلدى ەلەڭدەتۋى مۇمكىن ەكەنىن دە بىلەدى, سوندىقتان مۇنى ءسىز بەن ءبىز دە ساقتىقپەن قولدانۋىمىز كەرەك», دەپ قوستى فۋنايولە. ال وتكەن اپتادا يندونەزياعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى ەنتوني البانيز بۇل حابارعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, قىتاي ۇكىمەتىن بۇل ماسەلەدەگى ماقساتىن اشىق ايتۋعا شاقىردى. ء«بىز كامبودجا ۇكىمەتىمەن ۇنەمى بايلانىستامىز جانە ولار ەشبىر شەتەلدىك اسكەرگە Ream-عا ەكسكليۋزيۆتى كىرۋگە رۇقسات بەرىلمەيتىنىنە سەندىردى. ءبىز بەيجىڭنىڭ Ream-عا بەلسەندىلىگى تۋرالى بۇرىننان بىلەمىز. ءبىز بەيجىڭدى قانداي نيەتتەرى بار ەكەنىن اشىق ايتۋعا جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرامىز», دەدى ەنتوني البانيز ماكاسارداعى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. «امەريكا داۋىسى» اقپارات قۇرالىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا كامبودجا تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرى Nikkei Asia باسىلىمىنا قىتايدىڭ پورتتى كەڭەيتۋ جانە كەمە جوندەۋ زاۋىتىن قۇرۋ جوباسىن قولدايتىنىن ايتقان. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىندا كامبودجا قورعانىس ءمينيسترى تەا بان جەرگىلىكتى باق-قا قىتايدىڭ Ream-دى سالۋعا ەشقانداي شارتسىز كومەكتەسىپ جاتقانىن راستاعان. «جالعىز كامبودجا مۇنداي ءىستى قولعا الا المايدى. جوبا قۇنىن ناقتى بىلمەيمىن, بىراق قىمبات, ايتارلىقتاي قارجى قاجەت», دەدى مينيستر.
الەمدىك اقپارات كوزدەرىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كامبودجا قىتايدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ەڭ جاقىن وداقتاسى, سوندىقتان ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان دا سەرىكتەسى بولۋى عاجاپ ەمەس. قىتاي كامبودجاعا ەلدىڭ دامۋىنا كومەك رەتىندە نەسيە جانە باسقا دا ىسكەرلىك كەلىسىمدەر نەگىزىندە ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسيا قۇيعان. اريزونا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Thunderbird جاھاندىق مەنەدجمەنت مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى سوفال ەر: «بۇل كوزقاراستارى بىردەي اۆتوكراتيالىق ەلدەردىڭ وداعى, ءبىر پارتيالىق بيلىكتەگى ەلدەر, سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەنىن بىردەن ۇعىنادى», دەدى.
ال ساراپشىلار: «كامبودجانى 37 جىلدان استام ۋاقىت باسقارعان حۋن سەن ءوز كەزەگىندە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى قاۋىمداستىعىنىڭ (اسەان) ايماقتىق جينالىستارىندا قىتايدى قولدادى, سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى اۋماقتىق باسەكەگە تۇسەتىن قىتاي مەن اسەان-عا بىرنەشە مۇشە ەل اراسىنداعى داۋلاردا قىتايدىڭ مۇددەسىن جاقتايدى», دەيدى. «ەندى قىتايدىڭ كامبودجاداعى ىقتيمال اسكەري قاتىسىن ۆەتنام مۇقيات قاداعالايتىن بولادى, ويتكەنى بۇل ەل داۋلى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى پوزيتسياسىنا وراي قىتايدىڭ كۇش كورسەتۋىنە تاپ بولعان», دەيدى قىتايدىڭ ساياساتىن باقىلاپ وتىرعان الەم ساراپشىلارى.
ەگەر قىتاي Ream-دا اسكەري وشاعىن قۇرسا, بۇل شىعىس افريكاداعى دجيبۋتي مەملەكەتىندەگى نىسانمەن قوسقاندا ەلدىڭ ەكىنشى شەتەلدىك اسكەري-تەڭىز بازاسى بولماق. قۇرىلىستىڭ تولىعىمەن 2016 جىلى كامبودجامەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان China Metallurgical Group Corporation (MCC) مەكەمەسى جۇزەگە اسىرادى. بۇل كومپانيا قىتايدىڭ نەگىزگى قۇرىلىس مەكەمەسى.
تايۆاندىق اسكەري ساراپشى سي لە ي بەيجىڭ ءوزىنىڭ اسكەري قۋاتىن شەتەلدەردە دامىتۋعا كوپ جىلدار جۇمساعانىن ايتادى. ونىڭ باستى ماقساتى – اسكەري پورتتاردا حالىق ازاتتىق ارمياسىنا (PLA) قاجەتتى يادرولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەمەيتىن ۇشاق تاسىعىشتار مەن سۇڭگۋىر قايىقتاردىڭ قورىن ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «كوپىر» جاساۋ. «كامبودجا ولاردىڭ وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنەن, سودان كەيىن بانگلادەشتەن, ودان سوڭ شري-لانكادان كەيىنگى العاشقى ايالداماسى بولۋى ىقتيمال. ودان كەيىن ولار پارسى شىعاناعى مەن سولتۇستىك افريكاعا كەلىپ, دجيبۋتيمەن بايلانىسادى», دەدى سي لە ي.
2021 جىلى اقش ۇكىمەتىنىڭ قىتايمەن بايلانىستى اسكەري وقيعالار تۋرالى ەسەبىندە «بەيجىڭ تەڭىز, اۋە, قۇرلىق, كيبەر جانە عارىش كۇشتەرىن قولداۋ ءۇشىن قوسىمشا اسكەري نىساندار ىزدەستىرۋدە» دەپ ايتىلعان. قۇجاتتا كامبودجانى عانا ەمەس, ميانما, تايلاند, سينگاپۋر, يندونەزيا سەكىلدى بىرقاتار كورشى ەلدى دە قاراستىرۋى مۇمكىن ەكەنى ءسوز بولعان. بىراق ساراپشىلار اتالعان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ مۇنداي كەلىسىمگە دايىن بولۋى ەكىتالاي دەيدى. «اقش بولسا بۇل ايماقتارعا نەمقۇرايلى قاراپ وتىر», دەپ قوستى ولار. سونىمەن قاتار سينگاپۋر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ازيا جانە جاھاندانۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەۆان لاكسمانا «Ream-عا قاتىستى اقش-تىڭ قوعامدىق نارازىلىقتارى «قارىم-قاتىناستىڭ جوقتىعى مەن ارەكەت ەتۋگە ىنتالى ەمەستىگىن» كورسەتەدى», دەگەن پىكىردە. «اقش بىزبەن تەك قىتاي ءۇشىن عانا ارالاسادى. ەگەر قىتاي بولماسا, ءبىز دە جوقپىز». وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا ءجيى كەزدەسەتىن شاعىم وسىنداي», دەيدى س.رادجاراتنام اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر مەكتەبىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى كوللين كوح. «ەگەر اقش وزگە ەلدەردىڭ سەنىمىن ارتتىرعىسى كەلسە, تۇراقتى بولىپ, قاۋىپسىزدىككە نازار اۋدارۋدان باسقا شەشىم ۇسىنۋى كەرەك» دەپ قوستى ول. ء«وزىن ادام قۇقىعىنىڭ چەمپيونى رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلىسىمەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا كوشباسشىلارىن جەڭۋى ەكىتالاي. اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا ويلاعانداي كۇشتى مورالدىق دەڭگەيى جوق», دەپ اقش-قا قاتىستى تاعى ءبىر پىكىرىن ءبىلدىردى ەۆان لاكسمانا.
ال بەيجىڭدە ورنالاسقان كارنەگي حالىقارالىق بەيبىتشىلىك قورىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى چجاو تونگ قىتاي ءوزىن جاھاندىق ىقپالى اقش-تان اسىپ تۇسەتىن بولاشاق حالىقارالىق كوشباسشى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتادى. بىراق ونىڭ پايىمداۋىنشا, قىتاي شەتەلدەردە اسكەري وكىلدىك قۇرۋ پروتسەسىن اقىرىن, باسپالداقپەن ءجۇرىپ وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. ويتكەنى بەيجىڭ «حالىقارالىق كۇدىكتەن» اۋلاق بولۋدى قالايدى. سونىمەن قاتار قىتايلىق ساراپشىلار «قىتاي ءوزىنىڭ اسكەري ىقپالىن بىرتە-بىرتە ءوزىنىڭ كورشىلەس ايماقتارىنا ەنگىزۋ ارقىلى الەم ەلدەرىن قىتايدىڭ ۇلكەن دەرجاۆا بولۋىنا ۇيرەتەدى جانە ۋاقىت وتە كەلە ەلدەردىڭ وڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىرا الادى» دەپ سانايدى. «ويتكەنى بۇل قىتايدىڭ باستى ساياساتى, حالىقارالىق ارەناعا ول وسىلايشا قول جەتكىزىپ وتىر», دەدى چجاو تونگ.
