وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك ەرسۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر قوستاناي, اقتوبە, اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ءارى-بەرى جوڭكىلە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن بەتباقدالا كيىكتەرىنىڭ سانى 285 مىڭ بولعان. ءتۇز جانۋارلارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 71,3 پايىزعا كوبەيىپ, بۇگىندە 489 مىڭعا جەتتى. وسىدان كەيىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ جانىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا كيىكتەن كەلگەن زياندى انىقتايتىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى بار.
وسىلايشا, اتالعان جۇمىس توبىنىڭ وبلىستاعى وكىلدەرى ماۋسىم ايىنىڭ 6-سى مەن 8-ءى ارالىعىندا امانگەلدى, جانگەلدين, ناۋىرزىم اۋداندارى مەن ارقالىق قالاسىنىڭ ماڭايىن شولىپ قايتتى. اتالعان اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى بەتپاقدالا كيىكتەرى مەكەندەيتىن اۋماقتار مەن ولاردىڭ ميگراتسيالىق جولىندا جاتقان ەگىستىكتەر مەن شابىندىقتارعا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن العا تارتىپ وتىر. مىسالى, امانگەلدى اۋدانىندا 83 مىڭ گەكتار ەگىستىك پەن 449 جايىلىم, جانگەلدين اۋدانىندا 27 مىڭ گەكتار ەگىس القابى مەن 16 مىڭ گەكتار جايىلىم, ناۋىرزىم اۋدانىندا 117 مىڭ گەكتار ەگىستىك, ال ارقالىق وڭىرىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا پايدالانىلىپ وتىرعان 71 مىڭ گەكتار جەرگە كيىك تۇياعى تيسە, ادام دا, مال دا ازىقسىز قالۋى مۇمكىن. بىراق كوميتەت جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا جۇرگىزگەن مونيتورينگ بارىسىندا بۇگىنگە دەيىن كيىكتەن زيان كەلگەن ەشقانداي اۋىلشارۋاشىلىق القابى انىقتالماعان. جۇمىس توبىنا شارۋالار تاراپىنان دا ەشبىر شاعىم تۇسپەپتى.
– اتالعان اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەستىك, ءارى قاراي اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ ءبارىن ارالادىق. ءدال قازىرگى تاڭدا ەگىنگە دە, جايىلىمعا, شابىندىققا دا كيىكتەن كەلگەن زيان جوق. الايدا الدا قاۋىپ جوق ەمەس. قازىرشە كوك بار, سۋ جەتكىلىكتى. ال ەرتەڭ ءبىر-ءبىر جارىم ايدان كەيىن كۇن ىسىپ, قۇرعاقشىلىق كۇشەيىپ, جەردىڭ وتى قاشىپ, سۋ مەن ىلعال ازايا باستاعان شاقتا كيىكتەردىڭ دە ەگىستىككە كىرۋ قاۋپى كۇشەيەدى. ەندى ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن اقبوكەندەردى مەملەكەتتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, سۇق قولدان ساقتاپ, كوبەيتۋگە تىرىستىق قوي, – دەدى اۋماقتىق ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك ساپارعالي ۇلى.
كيىكتىڭ كيەسى بار بولعانىمەن, جەردىڭ يەسى بار. وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا ەگىن ەگىپ, بيداي ءوسىرىپ وتىرعان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جانايقايىنا قۇلاق تۇرمەسە بولمايدى. مىسالى, جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى بيدايىق اۋىلىنىڭ شارۋالارى اقبوكەندەر ەگىس القاپتارىن تاپتاپ جاتىر دەپ شىرىلداپ ءجۇر. بۇل وڭىردەگى استىق شىعىمى ونسىز دا تومەن. بيىل بيدايىقتا 10 مىڭ گەكتارعا ءدان سەپكەن التى شارۋا داقىلدى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ ورنىنا القاپتى كيىكتەن قورۋمەن كۇن وتكىزىپ جاتقانىن ايتادى.
– كيىك بىزگە ورنى تولماس زيان كەلتىرىپ جاتىر. ءوزىمىز 6 شارۋاشىلىقپىز. وسى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسشىسى دا, جۇمىسشىسى دا ءدال قازىر ەگىندى كيىكتەن قورعاپ ءجۇر. كيىك قۋىپ تاستاعانعا كونسە جاقسى عوي. ءبىر جاعىنان قۋىپ جاتساڭ, اينالىپ كەلىپ ەكىنشى جاعىنان كىرىپ جاتادى. كيىكتى كولىكپەن دە, باسقامەن دە قۋىپ جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ قورعانىپ جاتقانىمىزعا كونەتىن كيىك جوق. ەندى ولار ەگىننىڭ ۇستىنەن ءبىر وتكەندە, تۇگەلدەي تىپ-تيپىل ەتىپ كەتپەگەنىمەن, ءوسىپ تۇرعان 10 ساباقتىڭ ءۇش-تورتەۋىن تۇياعىمەن تاپتاپ سىندىرىپ كەتەدى. بيدايىقتاعى التى شارۋاشىلىققا تيەسىلى 1 600 گەكتارداي جەردىڭ ۇستىمەن كيىك ءوتتى. ءبىر رەت ءوتىپ قانا قويعان جوق, اينالىپ كەلىپ قايتا كىرىپ جاتىر. بىلتىر ءبىز قۋاڭشىلىقتان ءبىر, كيىكتەن ەكى زارداپ شەكتىك. تولىپ جاتقان نەسيەمىز بار. ول جاي تۇتىنۋشىلىق نەسيە ەمەس, تەحنيكا الۋ, ەگىن سەبۋ, ەگىن جيناۋ, جەردى وڭدەۋ ءۇشىن الىنعان نەسيە. وكىنىشكە قاراي, ونى تولەيتىن قارجىمىز كيىكتىڭ تۇياعىندا كەتىپ جاتىر. بىلتىر فەرمەرلەر وداعىنا, بىرقاتار دەپۋتاتتارعا شاعىم ايتىپ ەدىك, ءالى كۇنگە دەيىن ەشبىر كومەك بولعان جوق. كيىكتەن قورعانۋدىڭ جالعىز جولى – القاپتاردى قورشاۋ. وعان قىرۋار قارجى قاجەت. سوندىقتان بۇل جۇمىستى مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىلتىر ەسەپتەگەنىمدە, ءوز جەرىمدى قورشاۋ ءۇشىن 125 ملن تەڭگە قاجەت ەكەن. بۇل – ەكى كومبايننىڭ قۇنى. مىسالى, شەتەلدە اڭدى قورعايتىن زاڭ قابىلداعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلىپ وتىرعان القاپتاردىڭ ءبارىن مەملەكەت ءوز قارجىسىمەن قورشاپ بەرەدى. بىزگە دە وسىنداي قولداۋ كورسەتىلسە, ءبىزدىڭ كيىكتە, كيىكتىڭ بىزدە شاتاعى بولماس ەدى. كيىكتى ۇركىتىپ, قۋىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. جۇيرىك جانۋاردىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا 80 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. دالامەن قۋعاندا وعان كولىك جەتە المايدى. مەن قازىر ءتورت كولىكپەن ەگىننەن قۋىپ شىعا الماي وتىرمىن, – دەيدى اشىنعان شارۋانىڭ ءبىرى قايرات رايىسوۆ.
ناۋىرزىم ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى دا بيىل القاپقا اقبوكەن كىرىپ, تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتە مە دەپ الاڭداپ وتىر. ولەڭدى اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دميتري يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەگىستىككە كيىكتىڭ 40-50 باستان تۇراتىن شاعىن وتارلارى عانا كىرىپ ءجۇر ەكەن. الايدا القاپتان 2-3 شاقىرىمداي جەردە مىڭداپ ءورىپ جۇرگەن كورىنەدى.
– كيىكتەر قازىر ءبىزدىڭ جايىلىمدا سيىرلارمەن بىرگە ءورىپ ءجۇر. ەندى بيداي ساباعى ءسال كوتەرىلىپ, ءدان ءبۇر جارىپ, بالاۋسانىڭ جۇپار ءيىسى شىعا باستاسا, ءيىس سەزگىش جانۋارلار القاپتى تۇگەل جايپاپ كەتەدى. قازىردىڭ وزىندە بۋرەۆەستنيك جاقتاعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەگىندەرىن تاپتاپ كەتىپ جاتىر, – دەيدى شارۋا.
وسىلايشا, كيىكتى اتۋعا رۇقسات بەرەتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋىن قولداپ وتىرعان شارۋالار تەك دالا جانۋارلارىنىڭ ازايىپ نەمەسە شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتپەۋىن باقىلاپ, زاڭ كۇشىمەن رەتتەپ وتىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
كاسىبي اڭشى, كاسىپكەر باتىر سەيكەنوۆ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنا جاتاتىن كيىكتەردىڭ سانى رەسمي ورىندار ايتىپ وتىرعان 485 مىڭنان 2-3 ەسە كوپ ەكەنىن ايتادى.
– اقبوكەن اسا ءوسىمتال جانۋار. قازىر ورال مەن ءۇستىرتتى قوسپاعاندا, قوستاناي, اقمولا, اقتوبە, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اۋماعىنداعى بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ ءوزى ميلليوننىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتتى. ولار تىرشىلىككە ءتوزىمدى, ومىرشەڭ كەلەدى. مامونتتىڭ زامانداستارىنىڭ 50 ملن جىل جاساپ كەلە جاتقانى سونىڭ ايعاعى عوي. كيىك ومىرىندە 6 رەت تولدەيدى. مامىردا تۋعان قۇرالايلار جەلتوقساندا تەكەدەن قاشادى. العاشقى جىلى بىرەۋدەن, كەلەسى جىلى ەكەۋ-ۇشەۋدەن لاقتايدى. ال ەندى اقبوكەندەر سوڭعى جىلدارى قالايشا شامادان تىس كوبەيدى؟ وعان ەشكىم تالداۋ جاساعان جوق, ونىڭ قالاي جاسالاتىنىن قازىر ەشكىم بىلمەيدى دە. كوبەيۋدىڭ كەسىرى قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەگىپ وتىرعان حالىققا اسەر ەتپەي قويمايدى. كيىكتەر مال جايىلىمىنا ورتاقتاسادى. شابىندىقتى تاپتاپ, ەگىنگە تۇسەدى. سوندىقتان, كيىكتەردى اتۋعا رۇقسات بەرىلۋى كەرەك. بوسقا ارام ءولىپ, براكونەرلەردىڭ جەمتىگىنە اينالعانشا, ەل ەتىن ازىق قىلىپ, ءمۇيىزى مەن تەرىسىن ساتىپ, پايدا تاپسىن. بيزنەستىڭ كوزىنە اينالسىن. ول ءۇشىن بۇل ماسەلە ابدەن زەرتتەلىپ-زەردەلەنىپ, عالىمدار جۇمىس ىستەۋى شارت, – دەيدى باتىر سەيكەنوۆ.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى زاڭ جوباسىن ءالى دە جەتىلدىرىپ, ونىڭ كەيبىر باپتارىن وزگە دە زاڭ تارماقتارىمەن سايكەستەندىرۋ قاجەت.
– قازىرگى ەرەجەگە سايكەس, اڭدى كولىكپەن قۋىپ, تۇندە جارىققا قاماپ اتۋعا رۇقسات جوق. ال كيىكتى كۇندىز قۋىپ ءجۇرىپ اتساڭ, قاشىپ, دەنەسىنە تەر ءسىڭىپ, ەتى جەۋگە جاراماي قالادى. ونى تەك تۇنگى ۋاقىتتا كولىكتىڭ شامىمەن جارىققا قاماپ, اياعىنان نەمەسە باسىنان اتىپ الۋ كەرەك. سوندا ەتى دە بۇزىلمايدى, ءمۇيىزى دە كادەگە اسادى. ەت پەن ءمۇيىزدى, جانۋاردىڭ تەرىسىن كادەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوندىرىس اشۋ كەرەك. وعان ارنايى توڭازىتقىش, ەتىن مۇشەلەپ بولەتىن ارنايى سويۋ تسەحتارى قاجەت. كيىكتىڭ ەتىنىڭ ەڭ ءوتىمدى مۇشەسى ارتقى سانى مەن بەلدەمەسى عوي. قالعانىن وڭدەيتىن ءوندىرىس اشۋ كەرەك. ونى ەشكىم بىلمەيدى. بىلەتىن ماماندار كەرەك. سوندىقتان الدىمەن وسىنىڭ ءبارىن ۇيرەنىپ الۋ كەرەك. تابيعات جاناشىرلارى ەگەر كيىكتىڭ ءمۇيىزىن الۋعا رۇقسات بەرىلسە, تەكەسى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى. ونىڭ ءبارى بوس ءسوز. مەنىڭ اقش-تا تۇراتىن ءبىر دوسىم كەزىندە مىناداي اقىل ايتتى: «ەگەر سەن قانداي دا ءبىر جانۋاردىڭ جويىلىپ كەتپەۋىن ويلاپ, قورعاعىڭ كەلسە, ونىڭ ماڭدايىنا دوللاردىڭ سۋرەتىن سالىپ قوي», دەيدى. ءتۇسىندىڭىز بە, ەگەر حالىق كيىكتەن پايدا كورە باستاسا, ونىڭ قۇرىپ كەتۋىنە ەشقاشان جول بەرمەيدى, – دەدى كاسىبي اڭشى.
قوستاناي وبلىسى
