«بۇل فورۋم الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشىلاردىڭ كۇش سالىپ, جۇمىلدىرۋىمەن ءوتىپ جاتىر. الەمدە 800 ملن ادام اشتىقتىڭ تىرناعىنا ءىلىندى. پاندەميا بۇل پروبلەمانى تەرەڭدەتىپ جىبەردى. ورتاق شەشىم قابىلدانباسا, مۇنىڭ زاردابى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىنى بەلگىلى بولىپ قالدى. بارلىق مۇمكىندىك اشتىقتىڭ الدىن الۋعا جۇمىلدىرىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە يسلام كونفەرەنتسياسىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ورتاق پروبلەمانى تالقىلاۋدىڭ, بىرىگىپ شەشۋدىڭ پلاتفورماسى رەتىندە قاراستىرۋ ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى ە.قارين.
يىۇ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جاھاندىق پروبلەما دەپ تانيدى. اتالعان ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەردە تابيعي رەسۋرستار جەتكىلىكتى بولسا دا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمىنىڭ حالىقارالىق نارىعىنا تاۋەلدى. باس حاتشى حيسسەين براحيم تاحانىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سياقتى ۇزاقمەرزىمدى داعدارىس كەزەڭى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە زيان تيگىزۋى مۇمكىن. سەبەبى يىۇ ەلدەرىندەگى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ تاپشىلىعى 2012 جىلداعى 50,9 ملرد دوللارعا جۋىقتاپ قالدى.
فورۋمدا الەمنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىن ءالسىز ەلدەردى انىقتاۋ, الەمدەگى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە اسەرىن باعالاۋ جانە اۋىسپالى كليماتتىق جاعدايلاردا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ تاسىلدەرىن زەردەلەۋ, الەمدەگى تاعام قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىن جانە ونى شەشۋ جولدارىن باعالاۋ, تاماق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىن انىقتاۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
فورۋممەن ونلاين جەلىسى ارقىلى بايلانىسقان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ءمينيسترى ماريام المحەيري: «الداعى ونجىلدىقتاردا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن مولىنان وندىرۋگە مۇمكىندىگى بار ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىقپالى كۇشەيەدى. ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزدى وسى مەملەكەتتەردىڭ مۇمكىندىگىن ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەك. ءبىز ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن تالقىلاعان فورۋمدارداعى ايتىلعان پىكىرلەردى قاپەرگە الۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز», دەدى.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يىۇ (اقيۇ) باس ديرەكتورى ەرلان بايداۋلەتتىڭ بايانداۋىنشا, بۇل فورۋمعا 24 ەلدەن دەلەگاتسيا كەلگەن.
«فورۋم ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن ازايتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. جيىن بارىسىندا ءبىراز كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشادى. بۇگىنگى فورۋمدا اراب ەلدەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيالاردىڭ پىكىرىن سول ەلدەردىڭ رەسمي كوزقاراسى دەپ قابىلداۋعا بولادى», دەدى ە.بايداۋلەت.
فورۋمنىڭ كەلەسى تالقىلاعان تاقىرىبى 19 ملن-نان استام تۇرعىنى بار, 2050 جىلعا قاراي حالقىنىڭ سانى شامامەن 25 ملن-نان اسۋى مۇمكىن قازاقستان كەلەشەكتە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى نەگىزگى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنە الا ما دەگەن باعىتقا اۋدى.
جيىن بارىسىندا تاۋەلسىز ساراپشى رەتىندە ءسوز العان ەكونوميست ءازىمحان ساتىبالدين ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادامزات كوۆيدتىك داعدارىستان كەيىن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا تاپ بولادى» دەگەن پىكىرىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. دەر كەزىندە شەشىلۋى ءتيىس جايتتار ۋاقىتىندا شەشىلمەگەندىكتەن كۇردەلەنىپ كەتتى. الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق يمپورتشىسى ۋكراينا استىعى جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ساياسي مۇددەلەرىنىڭ قىسپاعىندا قالدى.
«قازىر حالىقتىڭ قارنىن قالاي تويدىرامىز» دەگەن ماسەلە الەمدىك ترەندكە اينالدى. قالعان ماسەلەلەر وسى پروبلەمانىڭ كولەڭكەسىنەن اسا الماي وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. بيداي تونناسىنىڭ باعاسى 100 دوللاردان 350 دوللارعا دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. اتا-بابامىزدىڭ «التىن-كۇمىس تاس ەكەن, ارپا-بيداي اس ەكەن» دەگەنىن بۇگىنگى كوزقاراسپەن تاپسىرلەسەك, «ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسى ءبىر وق شىعىنداماي-اق كەز كەلگەن مەملەكەتتى, حالىقتى تىزە بۇكتىرەدى.
ءا.ساتىبالدين قازىر جەر بەتىندەگى 7,5 ملرد حالىقتى قالاي تويىندىرامىز دەگەن ماسەلە عالامدىق ترەندكە اينالعانىن جەتكىزدى.
«قازاقستاننىڭ استىق الەۋەتىنىڭ قانداي ەكەنىن الەم كورىپ-ءبىلىپ وتىر. الەمنىڭ ءبىراز ەلىنىڭ شەندىلەرىنىڭ بۇگىنگى جيىنعا كەلۋ سەبەبى دە وسى. ء«بىز ءوز مۇمكىندىگىمىزدى قالاي پايدالانىپ وتىرمىز؟» دەگەن ماسەلە ءبىزدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تولعاندىرۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ پروبلەما حالىقارالىق ميگراتسيادا ەمەس, ىشكى ميگراتسيادا. قازاقستاننىڭ وبلىستارىنىڭ بارىندە جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. مەملەكەت وڭتۇستىكتەگى حالىقتى سولتۇستىك وبلىستارعا كوشىرۋگە ۇندەگەنىمەن, ۇسىنىستارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن پايدالانا الماي وتىر. ۇكىمەت سولتۇستىككە كوشىپ بارامىن دەگەندەردىڭ باسىنا ءۇي, الدىنا مال سالىپ بەرۋگە دايىن. سولتۇستىكتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وليگارحتاردىڭ قولىندا. سول سەبەپتى, جاڭا قازاقستاننىڭ قۇرىلىسىن جەكە ادامدارعا بولىنگەن جەرلەردى قايتا قاراۋدان باستايىق. الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قارايىق. كوشىپ بارعان اعايىنداردىڭ بەيىمدىلىگىنە قاراي 1 نەمەسە ودان دا كوپ گەكتار جەر بەرەيىك. استىق ەكسىن, باۋ-باقشا ەكسىن. تىم بولماسا اينالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن شەشسىن», دەيدى ءا.ساتىبالدين.
سونداي-اق يكۇ-نى تەك ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسى ەمەس, ءبىلىم, تەحنولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى ينتەگراتسياسى دا تولعاندىرۋى كەرەك. بىلتىر قازاقستاندا قۇرعاقشىلىقتان مال قىرىلىپ جاتقاندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە جاساندى جاڭبىردان ەل-جەردى سۋ الىپ كەتتى. سول تەحنولوگيانى ءبىزدىڭ جەرگە پايدالانسا, قازاقتىڭ كەۋىپ جاتقان شولەيت ايماقتارىنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرىپ, جاسىل جەلەككە اينالار ەدى. ءبىز جەرىمىزدى كەلەر ۇرپاققا بارىنشا جايلى جاعدايدا اماناتتاۋىمىز كەرەك. ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسى القىمنان الىپ جاتقان تۇستا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءا.ساتىبالدين.
ەكى كۇنگە جالعاسقان فورۋم بارىسىندا يىۇ ساراپشىلارى, وتاندىق عالىمدار ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋدە عىلىمنىڭ پروبلەماسى تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى, اگروسەكتوردىڭ ينتەگراتسيالىق مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلە مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە تالقىلانۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى تولىق قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
