الەمدەگى بەسىنشى ءىرى بيداي ەكسپورتتاۋشى ەلدە قازىرگى تاڭدا 20 ميلليون توننا استىق ساقتاۋلى. قويمالاردا ورىن جوق, ەلەۆاتورلار وڭدەگەن بيداي جول بويىندا, تەمىر جول تەرمينالدارى مەن پورتتاردا شاشىلىپ جاتىر. «بۇل بىلتىرعى ءونىم, ەندى ءبىر ايدان سوڭ كوكتەمگى ەگىن جيناۋ ناۋقانى باستالادى», دەپ ۋكراين اگرارشىلارى كۇزدىك بيداي قورىن قايدا ساقتايتىنىن بىلمەي, الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. ەندى ءبىر ماسەلە, بىتىك شىققان ەگىن ينفلياتسيانىڭ كۇرت ارتۋىنا بايلانىستى سۇرانىسقا يە بولا الماي وتىر. ءۇندىستان سەكىلدى ەلدەر بيداي ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويۋدا, بۇل ماسەلەنى باقىلاپ وتىرعان ساراپشىلار «اشارشىلىق قاۋپى ارتىپ كەلەدى», دەپ مالىمدەدى.
ۋكراينا دۇنيە جۇزىندەگى كۇنباعىس قورىنىڭ جارتىسىن, بيدايدىڭ وننان ءبىر بولىگىن جانە ارپا مەن راپستىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن وندىرەدى. استىق كوبىنە وزگە ەلدەرگە كولىك نەمەسە تەمىر جول قاتىناسى ارقىلى ەمەس, تەڭىز ارقىلى تاسىمالدانادى.
بۇگىندە قارا تەڭىزگە كىرىپ, شىعاتىن تەڭىز تاسىمالىنا وكىلەتتىلىگى بار تۇركيا ۋكراينادان استىق كەمەلەرىنىڭ بوسفور تەڭىز ءدالىزى ارقىلى وتۋىنە رۇقسات بەرۋ بويىنشا رەسەيمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر دەگەن اقپارات تارادى.
رەسەي ۋكرايناعا «اسكەري قيمىلدارىن» باستاعان كەزدە ەلدىڭ قارا تەڭىز پورتتارىن, ونىڭ ىشىندە ودەسسانى جاۋىپ, كەمەلەردىڭ ايلاقتاردان شىعۋىنا جانە كىرۋىنە جول بەرمەدى. اينالاداعى سۋلاردىڭ بارلىعى جىلجىمالى ميناعا تولى بولدى. استىق ءدالىزىن اشۋ ءۇشىن بارلىق سۋ قويمالارىن تازارتۋ قاجەت ەدى. سونىمەن قاتار 20 ميلليون توننا استىقتى تاسىمالداۋ ءۇشىن 400-گە جۋىق كەمە قاجەت بولاتىن. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن 50 مىڭ تونناعا دەيىن جۇك كوتەرە الاتىن جۇك كەمەلەرى عانا تاسىمالداي الادى. دەگەنمەن كەمە ساراپشىلارى شەتەلدەرگە جۇك تاسىمالدايتىن كەمەلەرگە تاپشىلىق جوق ەكەنىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا ولار لوگيستيكالىق جاعىنان قيىندىقتار تۋىپ تۇرعانىن مالىمدەدى. ال جۇك كەمەلەرىنىڭ تاسىمال باعىتىن وزگەرتىپ, قازىرگى ورىندارىنان قارا تەڭىزگە ءجۇزۋى ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت قاجەت. «سوعىسقا دەيىن ۋكراينانىڭ بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزدان استامى تەڭىز ارقىلى تاسىمالداندى», دەدى ۋكراينا ۇلتتىق اگرارلىق فورۋمىنىڭ ديرەكتورى, ەلدەگى ەڭ ءىرى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ۇيىمىنىڭ وكىلى ماريا ديدۋح. ال جاھاندىق استىق ساۋداسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ۇكىمەتارالىق ۇيىمى – حالىقارالىق استىق كەڭەسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا سوعىسقا دەيىن ۋكراينانىڭ تەڭىز پورتتارىنان اي سايىن 5-6 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالعان.
سونداي-اق ماريا ديدۋحتىڭ ايتۋىنشا, سوعىستىڭ العاشقى ءۇش ايىندا ەلدەگى قالىپتى اي سايىنعى ەكسپورت كولەمىنىڭ تەك بەستەن ءبىر بولىگى عانا بالاما كولىك تۇرلەرىمەن ەلدەن شىعارىلعان, بۇل نەبارى 1,2 ميلليون توننا استىق, ونىڭ ىشىندە كۇنباعىس مايى جانە وزگە دە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى بار. «قازىر ءبىز بالاما ەكسپورتتىق باعىتتاردى, ونىڭ ىشىندە تەمىر جول, اۆتوموبيل كولىگىن جانە رۋمىنياداعى دۋناي پورتتارىن دامىتۋدامىز. تەمىر جول نەمەسە اۆتوموبيل كولىگىمەن تاسىمال قىمباتقا تۇسەدى سىيىمدىلىعى دا از, ۋاقىتتى دا ۇنەمدەي المايمىز», دەدى ول. ۋكراينانىڭ تەمىر جول جەلىسى رەسەي, پولشا نەمەسە رۋمىنيا سياقتى كورشى ەلدەرگە قاراعاندا ءسال كەڭىرەك ورنالاستىرىلعان, سوندىقتان قاشىق. دەمەك تەمىر جول ارقىلى تاسىمالدانعان استىق ۋكراينادان ەۋروپا شەكاراسىنا جەتكەندە ءتۇسىرىلىپ, باسقا پويىزعا تيەلۋى قاجەت. بريتاندىق The Guardian ءباسپاسوزى حابارلاعانداي, استىق تاسىمالىنا ۋكراينادا ءۇش پورت قاراستىرىپ جاتىر: ودەسسامەن بىرگە باتىسىنداعى يۋجنوە جانە شىعىسىنداعى چەرنومورسك پورتتارى. ۋكرايناداعى جۇك تاسىمالداۋشى كومپانيانىڭ ايتۋىنشا, جاعالاۋعا جاقىن تەڭىز مينالانعان سوڭ كەز كەلگەن كولىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋ كەرەك, سونىڭ ىشىندە الدىمەن كەمە مەن ەكيپاجدى ساقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا لوندوندا ورنالاسقان بىرىككەن اسكەري كوميتەت قارا جانە ازوۆ تەڭىزدەرىندەگى رەسەي مەن ۋكراينا سۋلارىن «تىزىمگە ەنگىزىلگەن ايماقتار» تىزىمىنە ەنگىزدى, ياعني كەمەلەر وسىنداعى وزەن-كولدەرمەن تاسىمالدايتىن بولسا, كەمە يەلەرى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن حاباردار ەتۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ولار قوسىمشا ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەۋلەرى قاجەت. «قازىرگى كەزدە «اسكەري ساقتاندىرۋدى» ۇيىمداستىرۋعا بولادى, بىراق استىق تاسىمالى ءدالىزىن تەز ارادا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى قۇزىرلى مەكەمە وكىلدەرى. «مەنىڭ ويىمشا, بۇل قازىرگى ۋاقىتتا ەكىتالاي پەرسپەكتيۆا. ءسىز ءوزىڭىزدىڭ كەمەڭىزدىڭ تولىقتاي قاۋىپسىزدىگىنە سەنىمدى بولۋىڭىز كەرەك. ال ساقتاندىرۋعا ايتارلىقتاي قارجى كەتەدى», دەيدى حالىقارالىق كەمە قاتىناسى پالاتاسىنىڭ باس حاتشىسى گاي پلاتتەن. سونىمەن قاتار پلاتتەن رەسەي سوعىس اشقان كەزدە ۋكراينا پورتتارىندا 20 ءتۇرلى ۇلتتىڭ 100-گە جۋىق كەمەسى مەن 2000 ەكيپاج مۇشەسىنىڭ تۇرىپ قالعانىن ايتتى. سودان بەرى ماتروستاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى عانا قاۋىپسىز جەرگە ەۆاكۋاتسيالانىپ, بورتتا 450-دەي ادام قالعان. «كەمەلەر قايتادان ساۋدا قاتىناسىن ورناتپاس بۇرىن, ءىرى كولەمدە قوسىمشا تولەمدەر تولەۋگە ءتيىس», دەپ قوستى پلاتتەن.
حالىقارالىق كەلىسسوزدەر جالعاسىپ, تاراپتار ءبىر كەلىسىمگە كەلە الماي جاتقاندا ۋاقىت سىرعىپ بارادى. ۋكراينا اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك ساراپشىلارى «بىرنەشە ايدان كەيىن ۋكراينادا ەگىن وراعى باستالادى, سوندىقتان استىقتىڭ قويمالارعا جەتكىزىلۋىن قالاي دا قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا 10 اپتاعا جۋىق ۋاقىت بار», دەيدى. «استىق تاسىمالداۋ ءدالىزى ماسەلەسى جۋىق ارادا شەشىلمەسە, ۋكراينا يمپورتىنا تاۋەلدى مىسىر سەكىلدى ەلدەر دە داعدارىسقا ۇشىراۋى مۇمكىن», دەدى حالىقارالىق استىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ارنو پەتي. «ويتكەنى ادەتتەگىدەي وسى كەزدە دامۋشى ەلدەردىڭ كوبىندە استىق قورى تاۋسىلادى, ونى تەز ارادا تولتىرۋ كەرەك, ال ءدال قازىر قارا تەڭىزدەگى كەمە جولىن مينالار جاۋىپ, رەسەي اسكەرى بوگەپ تۇرعان كەزدە مۇمكىن بولماي وتىر» دەيدى ساراپشىلار.
سونداي-اق «ەگەر ۋكرايندىق فەرمەرلەر ۋكراينانىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن كورىپ, ءونىم ءوندىرۋدى ازايتاتىنى ءسوزسىز, بۇل كەم دەگەندە ارپا, بيداي, ت.ب. ونىمدەر ءوندىرىسىن 23 جىلعا شەكتەيدى, ول كەزدە نارىقتا ناعىز داعدارىس باستالادى», دەپ مالىمدەدى ارنو پەتي.
ال ۋكرايندىق جۋرناليست ءمۇسىلىم ۋمەروۆ رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆتى استىق ۇرلادى دەپ ايىپتادى, سارسەنبى كۇنى تۇركيادا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا. سەرگەي لاۆروۆ ۋكراينا استىعىن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن قاۋىپسىز دالىزدەر قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋ ءۇشىن تۇركياعا كەلىپ, تۇرىك ارىپتەسى مەۆلۇت چاۆۋشوعلۋمەن كەزدەسكەن بولاتىن. ونىڭ وسى ساپارىن پايدالانعان جۋرناليست لاۆروۆقا «مەن ۋكراينانىڭ قوعامدىق تەلەارناسىنىڭ ءتىلشىسىمىن. جارمادان باسقا ۋكراينادان تاعى قانداي تاۋارلاردى ۇرلاپ, كىمگە ساتتىڭىز؟» دەپ توتەسىنەن سۇراق قويدى. مۇنى كۇتپەگەن لاۆروۆ ء«سىز ۋكرايندىقتار, نە ۇرلاي الاسىز دەپ ۇنەمى الاڭدايسىز جانە ءسىز بارلىعى دا وسىنداي دەپ ويلايسىز», دەپ ك ۇلىمسىرەپ جاۋاپ بەردى. «ول جەردە ءبىزدىڭ ماقساتتارىمىز انىق, ءبىز ادامداردى نەوناتسيستىك رەجىمنىڭ قىسىمىنان قۇتقارعىمىز كەلەدى. ءبىز ەگىن تاسىمالىنا ارالاسپايمىز. ونىڭ پورتتاردان ءوتۋى ءۇشىن زەلەنسكي مىرزا بۇيرىق بەرۋى كەرەك», دەپ قوستى ول.
رەسەي قارا تەڭىزدەگى پورتتاردىڭ جولىن بوگەپ, ۋكراينا استىعىن ەكسپورتتاۋعا كەدەرگى بولۋمەن قاتار, بيداي, ارپا سەكىلدى ونىمدەردى ۇرلاپ ساتىپ جاتقانىن الەمدىك باق جارىسا جازىپ, حابارلاعان ەدى. مۇنى ساراپشىلار دا راستاپ وتىر. قازىرگى كەزدەگى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى ۋشىعىپ بارا جاتقاندا, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن وسى اپتادا رەسەيدىڭ ۋكراينادان استىق ەكسپورتىن «ۇرلاپ» جاتقانى تۋرالى «سەنىمدى مالىمەتتەر» بار ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار بلينكەن بولجامدى ۇرلىق رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى سوعىس كەزىندە ۋكراينانىڭ بيداي ءونىمىن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىنە نۇقسان كەلتىرگەن كەڭ اۋقىمدى ارەكەتىنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن دە العا تارتتى. وتكەن جۇمادا ۋكراينانىڭ انكاراداعى ەلشىسى ۆاسيلي بودنار رەسەيدى ۋكرايندىق استىقتى ۇرلاپ, تۇركياعا ەكسپورتتادى دەپ ايىپتاعان بولاتىن.
رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆتىڭ «سىرتقى ساپارلارىنىڭ» جيىلەۋىنە ساراپشىلار كۇمانمەن قاراپ كەلەدى. ۋكرايناداعى قاقتىعىس باستالعاننان بەرى باتىستىڭ سانكتسيالارىنىڭ نىساناسى بولعان لاۆروۆ شەتەلگە, اتاپ ايتقاندا قىتاي, ءۇندىستان, الجير, ساۋد ارابياسى جانە ەكى رەت تۇركياعا ساپار جاساعان. «ونىڭ بۇل ەلدەرمەن قانداي كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جۇرگەنى دە انىق بەلگىسىز, سوندىقتان كۇماندى», دەيدى ساراپشىلار. اقىرى, كورشىلەس ەلدەر لاۆروۆتىڭ شەكتەن تىس ساپارىنان كۇدىكتەنىپ ۇشاعى ءۇشىن اۋە كەڭىستىگىن جاپتى, وسىلايشا, ول سەربياعا ساپارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى.
ەكى ەل اراسىنداعى سوعىس ەگىن وراعى مەن ۋكرايندىق استىققا تاۋەلدى ەلدەردىڭ حالقىن «نانىنان» شەكتەمەك...
