ءىس-شارانى اشقان ارحيۆ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا رەسپۋبليكانىڭ تاريحي كەزەڭگە اياق باسقالى تۇرعان شاعىندا ۇيىمداستىرىلعان بۇگىنگى جيىننىڭ قاتىسۋشىلارى – قازاق زيالىلارىنا قىرعيداي تيگەن كەڭەستىك وكىمەتتىڭ قىرىپ-جويعان تاعدىرلارىنىڭ ءومىربايانىن زەردەلەپ, اقتاپ الۋ ماقساتىندا باس قوسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. حح عاسىردىڭ 20 جىلدارىنان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ساياسي الەۋمەتتىك وقيعالارعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار كەشەنى ارحيۆتە ساقتاۋلى تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن ارحيۆ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاپ الۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىمەن بىرنەشە جوبا بويىنشا تىعىز بايلانىستا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارحيۆتە ارنايى «حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىن زەردەلەۋ ورتالىعى» قۇرىلعان بولاتىن. وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى تامىرىنا قايتا قان ءجۇرىپ, ارحيۆتىك قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتامالىق-اقپاراتتىق جيناقتار جارىققا شىعا باستاعانىن ايتىپ ءوتتى.
وتاندىق تاريحتا كەڭەستىك وكىمەتتىڭ وتقا وراعان وزبىر ساياساتى مەن قاساقانا قىرۋدى ماقسات تۇتقان ءماجبۇرلى باستامالارىنىڭ قۇرباندارى تۋرالى جارىققا شىقپاعان تىڭ قۇجات وتە كوپ. پرەزيدەنت ءارحيۆى مەن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ بۇگىنگى ماقساتى – سول ەلدىك پەن تەڭدىكتى اڭساعان ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن اباقتىعا جابىلعان ەل ارداقتىلارىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, قوعامعا تانىستىرۋ ءارى قارالانىپ حالىق جاۋى اتانعان بابالارىمىزدى دايەكتى دالەلدەرمەن دارىپتەپ, تاريحتىڭ شىندىعىن اشۋ بولىپ وتىر. جۇمىس توبىنىڭ ۇستانىمى, بىرىنشىدەن, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سول داۋىردەگى قازاق ءۇشىن قيسىنسىز قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ءمانىن جەتكىزۋ بولسا, ەكىنشىدەن, حالقى ءۇشىن قاسىرەتتى تاعدىردىڭ وزىنە سىنباعان رۋحتى ۇلت سەركەلەرىن تانىستىرا وتىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمدىلىگى مەن تاباندىلىعىن قالىپتاستىرۋدى ماقسۇت تۇتادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ الاش ارداقتىلارىن اقتاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىرازى وسى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىستى. جيىننىڭ مودەراتورى ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ ءوز كەزەگىندە «حح عاسىردىڭ سوڭىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى, ەندى جاڭا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن الدىمەن زاڭسىز قۋعىن-سۇرگىن كورگەندەردى, اشارشىلىقتان قىرىلعانداردى اقتاۋىمىز كەرەك. قايعىلى تاريحتىڭ اقيقاتىن قالپىنا كەلتىرىپ, بولاشاقتا مۇندايدىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار ءالى دە اباقتىدا جاتىر. سەبەبى قۇجاتتار اشىلماي, قولعا ەركىن تيمەي, ولاردى اباقتىدان شىقتى دەۋگە بولمايدى. ءبىز ارىستارىمىز بەن جازىقسىز قۇربان بولعانداردى اقتاپ قانا ار الدىنداعى بورىشىمىزدى اتقاردىق دەپ ايتا الامىز, – دەپ اقتاڭداقتاردىڭ ارشىلماي جاتقانىنا ابىرجۋ ءبىلدىردى.
1920-1950 جىلدارداعى سولاقاي ساياساتتى اشكەرلەپ, اقيقاتتى ايتقان ۇلت زيالىلارى مەن وزىق ويلى باسقا دا ازاماتتار رەپرەسسيانىڭ قاتال قارماۋىندا تۇنشىقتىرىلدى. تەڭدىگى, قۇقىق بوستاندىعى شەرىنە جەتكەن, دەموكراتيالىق تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتى بولىپ شالقىپ جۇرگەن بۇگىنگى ۇرپاق سول كەزدەگى ەلدىكتىڭ جولىندا قۇربان بولعانداردىڭ تاعدىرىمەن تولەنگەن تەڭدەسسىز تەگەۋرىن مەن جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسى ەكەنى ايان. سوندىقتان ولاردى تولىق اقتاپ الۋ بۇگىنگى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا مەن ارحيۆتەردىڭ نەگىزگى پارىزى بولىپ قالا بەرمەك.
الماتى
