تۋ دەگەنىڭىز كوبىنە ۇلكەن ماتادان جاسالىپ نە نايزانىڭ باسىنا, نە ارنايى باقانعا بايلانعان ءرامىز. تۋدىڭ سابىنىڭ جوعارعى ۇشىنا قىمبات مەتالدان جاسالعان بۋنچۋك بەكىتىلەدى. تۋدىڭ جەلەگىنە اراب جازۋىمەن جازىلعان قۇران سوزدەرى بولادى, بىراق سۋرەت سالىنا قويمايدى. ونىڭ ەسەسىنە جاۋىنگەرلىك بايراقتار ءارتۇرلى بولادى. بايراقتاردا قاسيەتتى اڭدار مەن قۇستاردىڭ التىننان جاسالعان مۇسىندەرى, جىلقىنىڭ قۇيرىعى سياقتى زاتتار ت.ب. كەزدەسەدى.
مەملەكەتتىڭ تۋى ەسەبىندە سول كەزەڭدە جوعارى بيلىككە يە بولىپ, تاقتا وتىرعان اۋلەتتىڭ تۋى قىزمەت جاسايدى. قازاقتىڭ تورە اۋلەتى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ىشىندە قۇربانعالي حاليد شەجىرەسىندە تۋ تۋرالى مالىمەتتەر مولىنان كەزدەسەدى. تورەلەردىڭ تۋ بويىنشا جىكتەلۋى شاماسى ەرتە زاماننان ساقتالعان سالتتاردىڭ ءبىرى. دەرەكتەردە «ساراي حاندارى – قىزىل, شاعاتاي اۋلەتى – اق, ۇگەدەي اۋلەتى – كوك تۋمەن دارالانىپ, كەيىننەن بۇل جاعداي ۇمىتىلعان» دەلىنەدى. جاۋىنگەرلىك تۋدىڭ ءتۇسى بويىنشا جىكتەلۋ, رەتتەلۋ تورەلەر اۋلەتىنە قانداس تۋىستىققا نەگىزدەلگەن گەنەالوگيالىق جۇيەدەن جوعارى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاشاندا ۇلىستىق جۇيە مەن گەنەالوگيالىق قۇرىلىم اراسىندا ءومىر سۇرگەن قازاق قوعامى مەملەكەت ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر ورناعان ۋاقىتتا ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالۋعا كۇش سالاتىنى وسىدان.
قازاقتىڭ ءحVىىى عاسىرداعى اتاقتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى ولجاباي قازاق-قالماق سوعىستارىنىڭ كەزىندە بىرنەشە مارتە ابىلايدىڭ كوك تۋىن ۇستاعان, سول سەبەپتى ونىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى باتىردىڭ قولىنىڭ قوسپاسىنان وق تيسە دە, تۋدى قۇلاتپاي ۇستاعانىن ماقتانا ايتادى:
ولجاباي ءبىزدىڭ ەلدە تۋ ۇستاعان,
بالاپان تۇيعىن قۇستاي قۇنىستانعان.
قولىنىڭ قوسپاسىنان وق ۇزگەندە,
تابانى تۇرعان جەردەن جىلىسپاعان.
تۋدىڭ قان مايداندا قۇلاۋى جامان ىرىم سانالعان. قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك زامانىندا تۋدان بولەك «بايراق», «جالاۋ» سياقتى رامىزدەر دە قولدانىلعان, بىراق بۇل اسكەري ءومىردىڭ بەلگىلەرى تورە مەن قارا اراسىنا بىردەي. بايراقتى باتىرلار دا اتتىڭ قۇيرىعىن, ءتۇستى ماتادان ءارتۇرلى شاشاق, وزدەرىنىڭ تابىناتىن كيەتەكتەرىن (توتەم) اعاش ساپقا ورناتىپ وزدەرىمەن بىرگە مايداندا الىپ جۇرەدى. ءسۇيىنباي اقىننىڭ ء«بورىلى مەنىڭ بايراعىم, ءبورىلى بايراق كوتەرسە, قوزىپ كەتەدى قايداعىم» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىسىن جاۋگەرشىلىك كەزىندە مايدان دالاسىندا جاۋمەن جاعالاسقان ادام عانا تۇسىنەدى. ەگەر تۋ ءتاڭىرىنىڭ وزىنە جول اشسا, بايراق – جاۋىنگەر رۋ قاۋىمدارىنىڭ قاسيەتتى كيەتەكتەرىن كومەككە شاقىراتىن بايلانىس قۇرالى.
ۇلتتىق رامىزدەرىمىزدىڭ ءبىرى – تۋدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. كوك تۋىمىزدىڭ قاستەرلى ەكەنىن ۇرپاققا جەتكىزۋ دە ءبىزدىڭ مىندەت. بايراعىمىزدى تەك جوعارى ۇستاپ, بەيبىت اسپاندا قالىقتاتايىق!
جامبىل ارتىقباەۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ
ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
