– بىزدە ۇلت ۇستازىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى ءبىرسىپىرا تاريحي قۇجاتتار بار. بىراق وكىنىشكە قاراي, احاڭنىڭ ءوزى تۇتىنعان جالعىز ەكسپونات وسى قولتاياق قانا. قازىرگىلەردەي ەمەس, بۇل تاياقتىڭ اجەپتاۋىر سالماعى بار. ياعني جاي اعاشتان جاسالماعان, – دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور قالقامان جاقىپ.
قالقامان اعادان رۇقسات سۇراپ, سىرى كەتسە دە, سىنى كەتە قويماعان جۇمىر تاياقتى ءبىز دە ۇستاپ كوردىك. تۇتقادان تومەن قاراي تىزەگە دەيىن ءار جەرىنەن ورنەكتەلىپ كۇمىسپەن كۇپتەلىپتى. ەسكى ورنەكتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى سۇلۋدىڭ سۇيرىك ساۋساعىنا قونعان ءتورت كوز ساقيناعا ۇقساپ تاياققا ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. ءۇش جەردەن سالىنعان ۇلكەن كۇمىس تورتكوز ويۋدىڭ اراسى توركوزدەلىپ, ودان كەيىن ماساق پەن اربانىڭ اعاش دوڭعالاعىنا ۇقسايتىن جالعىز كوز ورنەك سالىنعان. ءبارى كۇمىستەن. كەيبىر ماساق مۇرتشالارى ءتۇسىپ قالىپتى. تاياقتىڭ تابانىنا بۇرىن رەزەڭكە كيىلگەن سياقتى, كورەر-كورىنبەس بولىپ كومەسكى ءىزى تۇر. مەنىڭ بويىم شامامەن 175-176 سم بولادى. تايانىپ كورىپ ەدىم, شىنتاعىمدى جازا المادىم. تاياق ۇزىن ەكەن. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, قولتاياق ۇستاۋعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن تۇتقاسى شالباردىڭ قالتاسىنان اسىپ كەتپەۋ كەرەك ەكەن. احاڭ ۇستاعان تاياق مەنىڭ كاستومىمنىڭ قالتاسىنا دەيىن جەتىپ تۇر. قولىمىزدا مەتر بولمادى, سوندا دا ءبىر اق قاعاز تاۋىپ, ولشەپ, كەيىن مەترگە سالىپ تاياقتىڭ ۇزىندىعىن ەسەپتەپ شىعارىپ كورىپ ەدىك, 97 سم شىقتى. وعان ءتۇسىپ قالعان رەزەڭكە تاباندى قوسساق, كەم دەگەندە تاعى 1 سم قوسىلادى. وسىدان كەيىن بۇل تاياقتى ۇستاعان احاڭنىڭ بويى ەكى مەترگە جەتەقابىل بولعان شىعار دەپ جورامالدادىق. تاياق, قالقامان اعاي ايتقانداي, سالماقتى ەكەن. سىلتەي تاستاعان سايىن سالماعى ىلگەرى تارتىپ, ادامدى العا جەتەلەپ وتىراتىنداي.
كۇمىسپەن كۇپتەلگەن تاريحي جادىگەردى كەزىندەگى امانكەلدى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, بۇگىندە قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر ءزابيرا كارىموۆا اكەلىپ تاپسىرىپتى. ءبىر قىزىعى, ءزابيرا اپاي احاڭنان ەڭ سوڭعى رەت جاۋاپ العان تەرگەۋشى حامزا نۇرجانوۆتىڭ كەلىنى, تەرگەۋشىنىڭ ۇلى جومارت نۇرجانوۆتىڭ ومىرلىك سەرىگى. قانشا ۋاقىت وتسە دە, ۇلت ۇستازى مەن تەرگەۋشىنىڭ اراسىنداعى تىلسىم بايلانىستىڭ ۇزىلمەگەنىنە تاڭعالاسىڭ.
– 1998 جىلدىڭ جازىندا ءبىزدىڭ ۇيگە جاقسىلىق ءجۇنىسوۆ دەگەن جۋرناليست اعامىز سوقتى. ارقالىققا كەتىپ بارا جاتقان بەتى ەكەن. ۇيدە تۇستەنىپ, شاي ۇستىندە جولداسىم جومارت ەكەۋى اڭگىمەلەسىپ وتىردى. اڭگىمە اۋانى تورعاي توپىراعىنان تۇلەگەن ۇلى تۇلعالارعا ويىسىپ, ءبىر ۋاقىتتا احاڭ تۋرالى ءسوز قوزعالدى. ءسويتىپ وتىرعاندا: «اعا, ءبىزدىڭ ۇيدە احاڭ ۇستاعان تاياق بار», دەپ قالدىق. ول كىسى بىردەن «ويباي, جاندارىم, الىپ كەلىڭدەرشى, كورەيىن», دەدى. تاياقتى اق شۇبەرەككە ادەمىلەپ وراپ, ساندىققا سالىپ قويعانمىن. اكەلىپ بەرىپ ەدىم, «وي, اينالايىن-اي!», دەپ تاياقتى قايتا-قايتا ءسۇيىپ, ماڭدايىنا باسىپ, اينالدىرىپ ۇزاق قاراپ وتىردى. وسى وقيعادان كەيىن كۇزدىگۇنى وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنە جاقسىلىق اعايدىڭ تاياق تۋرالى ماقالاسى شىقتى. سودان كەيىن-اق جۇرتتىڭ ءبارى اينالا سۇراي باستادى. قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى زۇلقارناي الدامجار احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋزەيىن اشىپ جاتىر ەكەن. بىزگە ادامدارىن جىبەردى. جۋرناليستەر كەلىپ ۆيدەوكامەراعا ءتۇسىرىپ كەتتى. زۇلقارناي اعاي سول كەزدەگى اۋدان اكىمى جومارت تۇبەكباەۆقا, ودان عازيز قاجى ءامىرحان ۇلى اعايعا ايتىپ, سول كىسىلەر ارقىلى سۇراتتى. عازيز اعاي ۇيگە كەلىپ: «قالقام, بەرىڭدەر تاياقتى. ۇيدە ۇستاماڭدار. مۋزەيدە تۇرسا, ەل كورەدى, مىناۋ ءوسىپ كەلە جاتقان جەتكىنشەكتەر كورسىن», – دەدى. سوسىن ءوز قولىمىزبەن اكەلىپ مۋزەيدىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءلاززات عازيزقىزىنا تاپسىردىق, – دەدى ءزابيرا كارىمقىزى.
تاياقتىڭ نۇرجانوۆتار وتباسىنا كەلۋ تاريحى دا قىزىق. ءزابيرا اپايدىڭ اكەسى يمانقۇلدىڭ كارىمى – تورعاي وڭىرىنە ايگىلى قولى دۋالى ەمشى بولعان كىسى. ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءجيى ارالاسىپ تۇراتىن كەزى. كارىم اقساقال بىردە تورعايعا بارىپ, مەرگەن رۋىنىڭ ىشىندەگى ماحمۇت دەگەن كىسىگە سالەم بەرە بارادى. ەكەۋى ەل اماندىعىن ءبىلىسىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ەمشىنىڭ كوزى ءۇي يەسىنىڭ جانىندا جاتقان ەرەكشە تاياققا تۇسەدى. قىزىعىپ ءارى-بەرى ۇستاپ وتىرادى دا «مىناۋ تاياعىڭ جاقسى ەكەن, ماعان بەرسەڭشى» دەپ قولقا سالادى. ماحمۇت قاريا نە بەرەم, نە بەرمەيمىن دەمەپتى, قوناعىن ءۇنسىز شىعارىپ سالىپتى.
– بىرنەشە جىلدان كەيىن اكەم تورعايعا تاعى بارادى. باياعى تاياق ويىندا جوق, ادەتتەگىدەي زامانداسىنىڭ كوڭىلىن سۇراپ, ماحمۇت قاريانىڭ ۇيىنە تۇسەدى. سوندا دوسى: «كارىم-اي, وتكەندە سەن وسى تاياقتى سۇراپ ەدىڭ. مەن ۇندەمەي قالىپ ەدىم. وسى جولى بەرەيىن, بىراق مۇنىڭ ءوز تاريحى بار. مەن ەندى بۇل تاياقتى تورعايدا كىم ۇستايدى؟ كىم بار بۇعان لايىقتى؟ – دەپ ۇزاق ويلاندىم. اقىرى ساعان كەلىپ تىرەلدىم. وسى تاياقتى ساعان اماناتتايىن. بۇل احاڭداي اۋليەدەن قالعان باعاسىز دۇنيە» دەگەن ەكەن. احاڭ ەلگە سوڭعى رەت كەلگەن ساپارىندا مەرگەن سەيداحمەت دەگەن كىسىگە وسى تاياقتى سىيلاپتى. بەرىپ تۇرىپ: «مەن وسىدان كەيىن كەلەمىن بە, كەلمەيمىن بە, ول جاعىن ءبىر اللا عانا بىلەدى؟ مىنانى كوزىمدەي كورىپ ۇستاپ ءجۇر» دەپتى. ول كىسىنى جاقسىلىق ءجۇنىسوۆ اعاي احاڭنىڭ دوسى دەپ جازادى, بىراق مەن كۇيەۋ بالاسى دەپ ەستىگەنمىن. سودان تاياق ءبىراز ۋاقىت سەيداحمەتتە بولادى. سەيداحمەت اقساقال ومىردەن وتەر الدىندا ءوزىنىڭ اتالاس ءىنىسى ماحمۇتقا بەرىپ كەتكەن عوي. ءبىز ول كەزدە مەكتەپتە جۇرگەن بالامىز. تاياق ۇيدە ءىلىنىپ تۇراتىن. كەيدە, «اكە, مىنا تاياقتى نەگە ۇستامايسىڭ؟», دەپ سۇرايمىز. «شىراعىم, بۇل ءبىر ۇلكەن كىسىنىڭ, ۇلى ادامنىڭ تاياعى», دەيتىن. بىراق كەيدە قوناققا, توي-تومالاققا ۇستاپ باراتىن. اقكول, اققۇم, ايىرقۇم, قىزىلاسكەر – ءبارى بىتە قايناسىپ جاتقان ەل عوي. اكەمدى سول جاقتاعى بۇگىندە 60-70 جاستان اسقان كىسىلەر جاقسى بىلەدى. اكەم 1991 جىلى قاراشادا دۇنيە سالدى. سودان ءبىراز جىل ءوتىپ كەتكەن سوڭ, توركىندەپ اۋىلعا بارعانىمدا شەشەم: «قىزىم, وسى تاياقتى سەندەرگە بەرەيىن. اكەڭ سەنى ەرەكشە جاقسى كورەتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, جاڭا ۇيگە كىرىپ جاتىرسىڭدار, سول ءۇيدى ۇلى ادامنىڭ ارۋاعى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن. ۇيىڭدە ساقتاپ قوي», دەپ تاياقتى ۇستاتتى. ول تاياقتىڭ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلۋ تاريحى وسىنداي, – دەدى ءزابيرا كارىمقىزى.
ال ەندى احاڭ تاياعىن سىيلاعان سەيداحمەت دەگەن كىسى كىم؟ 2014 جىلى جارىق كورگەن «تورعاي ەلى» ەنتسيكلوپەدياسىندا سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى سەيداحمەت تۋرالى: «بايسەيىت ۇلى سەيداحمەت 1879 جىلى بۇرىنعى تورعاي ويازى, شۇبالاڭ بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تورعايداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى. تورعايداعى ىبىراي التىنسارين مەكتەبىندە ءبىلىم العان. امانگەلدى يمانوۆپەن بىرگە قۋعىندالىپ, پاتشا وكىمەتىنە قارسىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن سوتتالىپ, 1908–1911 جىلدارى تۇرمەدە وتىرعان. كوتەرىلىسكە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قوسىلىپ, شۇبالاڭ بولىسىنىڭ ساربازدارىن باسقاردى. 1919-1921 جىلدارى دالالىق ولكەنىڭ اسكەري كوميسسارى ءالىبي جانگەلديننىڭ ينتەرناتسيونالدىق جاساعىندا بولعان. 1929 جىلى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قوزعالىسقا قاتىسقانى ءۇشىن سوتتالىپ, تۇرمەدە وتىرعان. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە تۋعان اۋىلىندا ءارتۇرلى جۇمىستار اتقاردى», دەگەن ماعلۇمات بەرەدى.
سەيداحمەت بايسەيىت ۇلىنىڭ ۇرپاعى, وبلىستىق جۋرناليست قابىلاحات سەيداحمەتتىڭ ايتۋىنشا, ۇلت ۇستازىنىڭ اعاسى قالي بايتۇرسىن ۇلى 1924 جىلى ومىردەن وتكەن. اسى 1925 جىلى بەرىلدى.
– مەنىڭ ەستىگەنىم, احاڭ اعاسىنىڭ جىلىنا ءمىنايى ءبىر سەبەپتەرمەن كەلىپ قاتىسا الماسا كەرەك. 1926 جىلى جاز شىعا كەلەدى. تورعايدان 20 شاقىرىمداي جەردەگى اقمىرزا ارقىلى ءوتىپتى. سول جولى قوشتاساردا تاياعىن كوزىمدەي كورىپ ءجۇر دەپ قاليدىڭ كۇيەۋ بالاسى بايسەيىتتىڭ سەيداحمەتىنە – مەنىڭ اتاما ۇستاتىپتى. ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىراز تۇردى. ونىڭ احاڭنىڭ تاياعى ەكەنىن بىلگەن جوقپىز. شەشەم كۇنجامال امىرحانقىزى اتاقتى وسپان قوجانىڭ نەمەرەسى. مارقۇم تاياقتى ءسۇرتىپ, اق ماتامەن وراپ, ۇستاماڭدار بۇل اۋليە ادامنىڭ تاياعى دەپ ساندىققا سالىپ قويادى. ۇيدە اتالارىمىزدان كەلە جاتقان ۇلكەن ابدىرا ساندىق بولدى, سونىڭ تۇبىندە جاتاتىن. ءبىز ەندى كوكتەمدە زاتتاردى دالاعا شىعارىپ كەپتىرگەندە, قىزىق كورىپ ۇستاعىمىز كەلەدى. بىراق انام تاياقتى جوعارى جەرگە جەكە قويىپ, قولدارىڭمەن ۇستاماڭدار دەپ وتىراتىن. احاڭ الىپ كىسى ەكەن. ول تاياق مەنىڭ كەۋدەمنەن كەلەتىن. مەنىڭ اكەم بياحمەت سەيداحمەت ۇلى 1900 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 76 جىل جاساپ ومىردەن ءوتتى. نەگىزى سول كىسىنىڭ وتباسىندا سەيداحمەتتىڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ وتباسىندا ساقتالدى. ونى ساقتاپ ءبىزدىڭ قولىمىزعا جەتكىزگەن ادام كۇنجامال امىرحانقىزى. كەيىن ۇستاعان كىسى عالياقپار سەيداحمەت ۇلى. مەن وسى كىسىنىڭ بالاسىمىن, بىراق اعاسىنىڭ باۋىرىندا ءوستىم, – دەدى قابىلاحات سەيداحمەت.
ۇلت ۇستازىنىڭ كۇمىسپەن كۇپتەلگەن قول تاياعى مۋزەيگە وسىلاي جەتكەن. عاجابى سول, اسىلدىڭ كوزىندەي بولعان باعا جەتپەس قىمبات جادىگەردى احاڭنىڭ ءازيز باسىن ارداق تۇتقان ەلدىڭ ەستى قاريالارى عۇمىرى جەتكەنشە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قۇنداقتاپ ساندىقتىڭ تۇبىندە ۇستاپ وتىرعان. ال ءدامى تاۋسىلىپ, دەمى ۇزىلەتىن كۇن تاياعان ساتتە ەڭ سەنىمدى ادامىنا اماناتتاپ تاپسىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا دەيىن امان جەتكىزگەن.
قوستاناي وبلىسى
