بۇل شىعارمالارعا ارقاۋ بولعان باس كەيىپكەرلەر ومىردە بولعان, تاريحىمىزدا ءوز ورنى بار تۇلعالار. ءبىر جاعىنان, جازۋشى ءۇشىن تاريحتا بولعان ادام تۋرالى جازۋ قيىن. ويتكەنى ول تۋرالى ەل ىشىندە اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ ايتىلادى. ونىڭ قايسىسى اقيقات, قايسىسى اڭىز ەكەنىن ايىرا ءبىلۋ قاجەت. وسىنداي كەدەرگىگە قاراماستان مارات اعامىز تاريحتىڭ ءبىر قويناۋىندا قۇمعا كومىلىپ قالعان تۇلعالاردى ارشىپ, ولاردىڭ ءومىر جولى مەن باستان كەشكەن وقيعالارىن كوركەم تىلمەن وقىرماندارىنا جەتكىزۋىن ەرلىككە باعالاۋعا بولادى.
جەتپىس جىلدان اسا ۇستەمدىك قۇرعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ حالقىمىزعا جاساعان ز ۇلىمدىعىن ايتىپ تاۋىسا المايمىز. وسى قياناتقا توزبەي, باسىن بايگەگە تىككەن ەرجۇرەك ازاماتتار بولدى. ولار ءوز قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, ەل نامىسىن بيىك ۇستاپ بوداندىق بۇعالىققا كونبەدى. سونداي ەسىل ەردىڭ ءبىرى –تايسويعان وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن قۇنىسكەرەي قوجاحمەت بالاسى. قۇنىسكەرەي نەگىزى كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا, وعان ءىش تارتىپ, ۇلى توڭكەرىستىڭ ناسيحاتشىسى ءارى سەنىمدى ادامى سانالعان. ول گۋرەۆ پەن تەكە قالالارى اراسىندا كىرە تارتىپ, كەرۋەن باسشىسى بولعان. قۇنىسكەرەي جونىندە 1920 جىلى «ترۋدوۆايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان شاعىن حاباردا: «گۋرەۆكە ەلدەن ازىق-ت ۇلىك تاسىپ, اسىرەسە, مال ايداپ اكەلىپ, ونىڭ ەتىن دايىنداۋدا قوجاحمەتوۆ قۇنىسكەرەي ايرىقشا كوزگە ءتۇستى. ول وتە-موتە ىسكەر, ءارى بىربەتكەي, تازا, سوۆەت وكىمەتىنىڭ ەل ىشىندەگى سەنىمدى وكىلى» دەپ جازىلىپتى.
ال ەندى جاڭا زاماندى وسىلاي قۇشاق جايا قارسى العان ازامات قالاي ءبىر دەمدە وعان جاۋ بولىپ شىعا كەلدى؟! اۆتور ول تۋرالى قۇنىسكەرەي تۋرالى ماقالاسىندا جاقسى باياندايدى: «1920 جىلعى سۇمبىلە ايىنىڭ 27-جۇلدىزىندا (ورالداعى (تەكە) مۇراعاتتان تابىلعان قۇجاتتا ەكى ءتۇرلى جازىلعان, بىرەۋىندە – 27-ءسى, بىرەۋىندە – 29-ى) ول ەكى بىردەي ءتارتىپ ساقشىسىن تالتۇستە ۇرىپ ءولتىرىپ, اتقا ءمىنىپ, بوي تاسالاعان. بۇعان: قۇنىسكەرەيدىڭ قاندى كويلەك دوسى ءارى قۇرداسى جاقسىلىقوۆ مۇحاممەدياردى جۇيرىك اتىن بەرمەي, ءتارتىپ ساقشىلارىمەن جۇدىرىقتاسقانى ءۇشىن ولار ات يەسىنىڭ جۇرەگىنە قورعاسىن وقتى قاداعان, ياعني اتىپ تاستاپ جوندەرىنە كەتە بارعانى سەبەپ بولعان. مىنە, سول قاسىرەت-قايعىنىڭ ۇستىنە استىنداعى اقبوزىن سار جەلدىرتىپ, قۇنىسكەرەي كەلە قالماي ما... ارجاعى «قانعا قان, جانعا جانمەن» اياقتالعان. سول كۇننەن باستاپ, جاڭا زاماننىڭ جاۋى اتانعان ول قولىنا قارۋ الىپ, «اللا» دەپ اتقا مىنگەنى بەلگىلى».
سونداي-اق قۇنىسكەرەيدىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جاساق جيناپ, قول استىنا جۇزدەگەن قارۋلى ادامدى توپتاستىرۋ ارمانى بولعانىمەن, بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋعا شاماسى جەتپەگەنىن مۇراعاتتاعى قۇجاتتار دالەلدەيتىندىگىن ايتادى.
1921 جىلدىڭ اياعىندا قۇنىسكەرەي 25-30 ادامنان قارۋلى جاساق قۇرىپ, ءوزى سوعان باسشىلىق جاسايدى. الايدا كوكجار مەن سارالجىننىڭ ورتاسىندا بۇلاردى 150-دەي مۇزداي قارۋلانعان سولدات قورشاپ الىپ, ونىڭ جاساعىن بىت-شىت قىلادى. شايقاستا باتىردىڭ 6-7 سەرىگى قازا بولىپ, ءبىرازى قولعا تۇسەدى. وسى قولما-قول ۇرىستا قۇنىسكەرەي اسا مەرگەندىگىمەن, جاۋجۇرەكتىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. سونى كورگەن وترياد كومانديرى نيكولاي انتونوۆ: «مىناۋ ادام ەمەس, ديۋ عوي, قۇدايىم ەندى مۇنىمەن كەزدەستىرمەسىن» دەپ جاعاسىن ۇستاپتى» دەيدى.
مارات اعامىز ەسىل ەر تۋرالى شىعارما جازۋىنا اكەسى مەن اۋىلداعى قاريالاردان بالا كۇنىندە قۇنىسكەرەي تۋرالى ەستىگەن اڭگىمەلەردىڭ تۇرتكى بولعانىن ءجيى ايتىپ جۇرەدى.
«كەڭەس وكىمەتى «جاۋ» دەپ ساناعان قۇنىسكەرەي تۋرالى اڭگىمەنى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اقساقالدارى وڭاشادا عانا ايتىپ وتىراتىن. مەن سونى بالا كۇنىمنەن ەستىپ, ىشىمدە ءبىر ءدۇبىر پايدا بولدى. بالالىقپەن كەيدە: «قۇنىسكەرەي زامانىندا ءومىر سۇرگەندە سوعان ەرىپ, اتىن ۇستاپ, سەرىك بولۋشى ەدىم» دەپ قيالدايتىنمىن. اكەم دە ول كىسىمەن جاقىن ارالاسقان. ءتىپتى ول اكەمدى ون بەس جاسىندا ەرتىپ كەتكىسى كەلگەندە, اجەم قارسى بولىپ, جىبەرمەپتى» دەيدى اۆتور.
جازۋشىنىڭ اكەسى كارىم قاريا ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى مول, بولمىسى بيىك, پاراساتتى ادام بولىپتى. شىعارماداعى ول كىسىنىڭ ەسىمى سول كۇيىندە الىنعان.
«قۇنىسكەرەي» رومانىنىڭ العاشقى كىتابى 2012 جىلى جارىق كوردى. سول شىعارماعا جازعان العى سوزىندە تالانتتى جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ: «قۇنىسكەرەي – ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ەسىمى ەلگە كەڭىنەن ءماشھۇر, قىزىل وكىمەتپەن جان اياسپاي قيدالاسىپ, كۇللى عۇمىرىن قۋعىن-سۇرگىندە وتكىزگەن تراگەديالىق تۇلعا. رەسمي بيلىك ونى باندى دەپ ماڭدايىنا قارعىس تاڭباسىن جاعىپ, ۇرپاق ساناسىنان باتىر تۇلعاسىن وشىرمەك بولعانىمەن, ونىڭ اسقاق رۋحى, اياۋلى ەسىمى اۋىزدان-اۋىزعا اڭىز بولىپ تاراعان», دەپ باعاسىن بەرىپتى.
رومان مازمۇنى بىرجاقتى ەمەس, كەشەگى مەن بۇگىنگىنى, ەسكى مەن جاڭانى سالىستىرا وتىرىپ, قيلى-قيلى شەگىنىستەرگە بارادى, سان الۋان «تار جول تايعاق كەشۋدى» ساراپتاپ, ەلەكتەن وتكىزەدى. ستيل ەرەكشەلىگى مەن ءتىل بايلىعى دا شىعارمانىڭ اجارىن اشتى. تۋىندى جەلىسى تارتىمدى, جەڭىل وقىلادى, جازۋشى جەرگىلىكتى جەردى, وقيعانىڭ شيەلەنىسكەن تۇستارىن ەرەكشە سيپاتتايدى. اۆتوردىڭ بۇل روماندى جازۋدا كوپ ىزدەنگەنى شىعارماداعى شىم-شىتىرىق وقيعالاردان بايقالادى. قالامگەر شىعارماداعى كەيىپكەرلەرىنىڭ جان-دۇنيەسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ, ءار وبرازدىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن حاراكتەرلەرىن اسا شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيدى.
روماندا قۇنىسكەرەيدىڭ ومىردە ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماعانى, وتىرىك ايتپاعانى, ۇرلىق جاساماعان ادىلدىگى نانىمدى بەينەلەنگەن. ونىڭ جاس كۇنىندە حاسان حازىرەت پەن مىرزاعالي احۋننان ەسكىشە ءبىلىم العاندىعىن جازعان. قۇنىسكەرەي وزىمەن بىرگە قورجىنىندا ۇنەمى قۇران كىتابىن الىپ جۇرگەن. جازۋشى شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ, قۇنىسكەرەيدىڭ مەرگەندىگىنە, ەرجۇرەكتىلىگىنە, باتىرلىعىنا, اقىلدىلىعىنا, پاراساتتىلىعىنا ءتانتى بولىپ, قازاقتا نەبىر اتپال ازاماتتار بولعاندىعىن سەزىنەسىز. كارىم اقساقال بالاسىنا اڭگىمە اراسىندا قۇنىسكەرەيدىڭ داۋىسىندا ءۇش ەرەكشەلىك بار ەكەندىگىن ايتىپتى. ءبىرىنشىسى, قاراپايىم ادامدارمەن سويلەسكەندە داۋىسى جاي شىقسا, ال كۇڭىرەنگەندە تامىرى بىلەۋلەنىپ, داۋىسى زورايىپ كەتەتىن كورىنەدى. ال ءۇشىنشىسى, جەر سولقىلداتاتىن داۋىسى ەكەن.
وسىعان بايلانىستى روماندا ءبىر ەپيزود بار. قۇنىسكەرەي جاۋلارىنان قاشىپ, بىردە مۇعالجار تاۋىنىڭ شاتقالدارىن پانالاپ جۇرەدى. سونى سەزگەن ونشاقتى ادام ىزىنە ءتۇسىپ, ءبىر شاتقالدان شىعا بەرگەندە وعان جاڭبىرشا وق جاۋدىرادى. بىراق وعان وقتىڭ ەشقايسىسى دارىمايدى. سول كەزدە قۇنىسكەرەي جەر سولقىلداتاتىن داۋىسىمەن ايقايعا باسىپ, شەپتى بۇزىپ وتكەن.
جالپى قۇنىسكەرەيدىڭ كيەسى بولعان. سول كيەسى ونى تالاي وقتان قورعاپ, كوتەرىپ جۇرەتىن كورىنەدى. جازۋشىنىڭ ايبىندى ازامات تۋرالى ءبىرىنشى كىتابى قۇنىسكەرەيدىڭ تۇرىكمەن جەرىنە جالعىز وتۋمەن اياقتالادى. ال روماننىڭ ەكىنشى كىتابىندا قۇنىسكەرەيدىڭ تۇرىكمەن ەلىندەگى ءومىر جولى تاريحي دەرەكتەرمەن كوركەم ورىلگەن. قىم-قيعاش تارتىسقا قۇرىلعان شىعارما سيۋجەتى وقىرماندى قىزىقتىرا تۇسەدى. ال شىعارماداعى ايبالا زاكيرقىزىنىڭ كۇردەلى تاعدىرى ومىردەگى شىندىقتان الىنعان.
جازۋشىنىڭ شوقتىعى بيىك تاعى ءبىر تۋىندىسى − «توبانياز» رومانى. بۇل شىعارما دا ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە − توبانيازدىڭ اداي ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعانعا دەيىنگى كەزەڭدەرى بەينەلى كەستەلەنگەن.
«توبانياز – ماڭعىستاۋدىڭ ادايى. التىن مەن كۇمىستەن ءتۇيىن تۇيگەن زەرگەر. 1928 جىلدارى اكەم ول كىسىنى كورىپ, ەكى رەت داستارحانداس بولىپتى. «مۇرتتى, وتىرعاندا ادامداردى سىناپ وتىرادى» دەپ ايتاتىن. سودان توبانياز تۋرالى جازعىم كەلىپ, ول جايىنداعى دەرەكتەردى قاراستىرا باستادىم. سول ءوڭىردىڭ تۋماسى, جازۋشى مارشال ابدىحالىقوۆتان سۇراپ ەدىم, ول ەشنارسە ايتا قويمادى. اكەمنەن سۇراعاندا, ول ماعان: «سەنىڭ ءالىڭ وعان كەلمەيدى. توبانياز – قايراتكەر تۇلعا, تەرەڭ ويدىڭ ادامى. ول ساعان قۇنىسكەرەي ەمەس, قاشىپ ءجۇرىپ, سوعىسا بەرەتىن» دەپ ايتقانى بار ەدى. سودان ول كىسى تۋرالى كوپكە دەيىن جازۋعا ءداتىم بارمادى. ابدەن, ماتەريالداردى جيناقتاپ, ونى قورىتىپ, ءپىسىرىپ العاننان كەيىن عانا روماندى جازدىم» دەدى قالامگەر.
توبانياز ءالنياز ۇلى قازان توڭكەرىسى ورناعاننان كەيىن دە قوعامدىق ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. 1918 جىلى ماڭعىستاۋ رەۆكومىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان. ەلدى وتىرىقشىلىققا ۇندەپ, ءۇي سالدىرعان. جۇرتقا ەگىن ەككىزىپ, بىرنەشە مەكتەپ اشۋعا مۇرىندىق بولعان. العاش رەت اتا-اناسىز قالعان جەتىم بالالارعا ارناپ بالالار ءۇيىن اشقان.
روماندى وقىپ وتىرىپ, كورنەكتى قايراتكەردىڭ ءومىر جولى, قىم-قيعاش, شىم-شىتىرىققا تولى ەكەندىگىن تۇسىندىك. كەمەلىنە كەلگەن ەلۋ بەس جاسىندا. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھارىنا ىلىگىپ, 1930 جىلى جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن تۇلعانىڭ سان-سالالى قىزمەتى مەن تىرشىلىك-تىنىسىن جازۋشى كەستەلى تىلمەن, ورالىمدى ويمەن بەينەلەگەن. سەگىز ارىس اداي ەلىنە حان توبانياز اتانعان قايراتكەر وبرازى كەلىستى ءورىمىن تاپقان. روماننىڭ ەكىنشى بولىمىندە ءالىبي جانكەلديننىڭ توبانيازدى اداي ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىنداعانى تۋرالى باياندالادى. وسى شىعارمانى وقىعان تورعايدىڭ ءبىر اقساقالى قالامگەرگە: «قازىر ءالىبي جانكەلدين تۋرالى اركىم ءار ءتۇرلى پىكىر ايتىپ ءجۇر. بىراق ءالىبيدىڭ قايراتكەرلىگىن سەن سەكىلدى جازعان جازۋشى سيرەك» دەپ جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ, حات جازىپتى.
سونىمەن بىرگە سۋرەتكەردىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قۋعىنعا ۇشىراپ, «باندى امانعالي» اتانعان پالۋان, ونەرپاز نامىستى تۇلعا تۋرالى جازعان تۋىندىسى دا تارتىمدى جازىلعان. سەڭگىرلى سەكسەنگە كەلسە دە قالامگەر قالامى ءالى بابىندا. جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر جەمىسى − جاقىندا جيىرما جاسىندا حان تاعىنا وتىرعان قاسىم حان بالاسى حاقنازاردىڭ ءومىر جولىن تاريحي دەرەكتەرمەن كوركەم سويلەتكەن كولەمدى رومانى جارىق كوردى. بۇل شىعارما 1538 جىلى قازاق ەلىنىڭ حانى اتانعان بوزبالانىڭ قاجىر-قايراتىنا, ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە, اسقاق مۇراتىنا, ىزدەنىس جولىنا, بىلىمىنە, سارقىلماس ساناسىنا تەرەڭ بويلاعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سۇيەكتى روماندا حاقنازار مەن قاسىم حان ءبىر-ءبىرىن جەتەكتەپ وتىرعانداي سەزىنەسىز. سول كەزدە قازاق استاناسى سانالعان سارايشىق قالاسىنىڭ سالتاناتتى دا, ساۋلەتتى كورىنىسى وقىرماندى بەي-جاي قالدىرمايدى.
سونداي-اق مارات ءماجيتوۆ اعامىز ۇزاق جىلدار بويى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات»), «اقيقات» جۋرنالدارىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى سەكىلدى جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ, قازاق جۋرناليستيكسىندا ءوز ورنەگىن قالدىردى.
