سىرتقا بىلعارى شيكىزاتىن شىعارۋعا مەرزىمدى تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەت

«ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس, بۇگىندە قازاقستاندا بىلعارى كاسىپورىندارىنىڭ مالىمدەلگەن قۋاتتىلىعىنىڭ 90-95 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىلعارى شيكىزاتى جەتكىلىكتى كولەمدە وندىرىلەدى ەكەن. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزدا 2013 جىلى ءىرى مالدىڭ تەرىسى – 2,5 ملن. دانا, ال ۇساق مالدىڭ تەرىسى 7,6 ملن. دانا كولەمىندە الىنعان. بىراق, بۇعان قاراماستان, وتاندىق بىلعارى كاسىپورىندارى تەرى شيكىزاتىنىڭ تاپشىلىعىنان ازاپ شەگۋدە. بۇنىڭ باستى سەبەبى, ول ەلىمىزدەگى تەرى ونىمدەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەرگە, اسىرەسە, كوپ جاعدايدا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا اكەتۋ بولىپ تابىلادى. ءبىرازى زاڭدى جولمەن ەكسپورتتالسا, باسىم بولىگى كولەڭكەلى جولدارمەن كەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاسىرىن كەتىپ جاتقان تەرىدەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت قوماقتى قارجى جوعالتادى ەكەن. شيكىزات اۋەلى قازاقستان­­­­نان قىرعىزستانعا اكەتىلىپ, ودان كەيىن قىتاي حالىق رەسپۋب­­لي­كا­سىنا جىبەرىلەتىن كورىنەدى. ءوڭ­دەلمەگەن تەرىنى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە اكەتۋ كولەمىن قىسقارتۋ ءۇشىن ۇكىمەت ەكونو­مي­كالىق رەت­تەۋشى رەتىندە شىعا­رىلاتىن تاۋار­دىڭ تونناسىنا كەدەندىك باج سالىعىن 200-دەن 500 ەۋروعا دەيىن كوتەرگەن. الايدا, بۇل شارا كۇتىلگەن ناتيجە بەرگەن جوق, ويتكەنى, ول ەكىجاقتى قاتى­ناستارمەن بەكىتىلگەن تمد ەلدە­رىنىڭ ەركىن ساۋدا ايماعى شەڭ­بەرىندە قالىپتاسقان ساۋدا قاتى­ناستارىنا قاتىستى بولمادى. كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ 27.01.2010 جىلعى №168 «بەلا­رۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى كەدەن وداعىنىڭ تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ ءبىرىڭ­عاي جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستە­ۋ­ىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» شەشىمىنە سايكەس بىلعارى شيكى­زاتى كەدەن وداعىنىڭ ىشكى نارىعى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلار ءتىز­بەسىنە ەنگىزىلىپ, وعان ەرەكشە جاعدايلاردا ۋاقىتشا شەكتەۋ نەمەسە ەكسپورتقا تىيىم سالىنۋى مۇمكىن. كەدەن وداعى بويىنشا ءبىزدىڭ سەرىكتەسىمىز بەلارۋس, بىلعارى شيكىزاتىن اكەتۋگە دۇركىن-دۇركىن تىيىم سالۋ­دى ەنگىزىپ وتىر, مىسالى, سوڭ­عى ۋاقىتتا 6 ايعا دەيىنگى مەر­­زىمگە تىيىم سالۋ ەكى رەت ەنگى­زىلدى. مۇنداي كەزەڭدىلىك وتان­دىق بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋشىلەردى قورعاۋعا باعىت­تال­عان شارانىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. اعىمداعى جىلدىڭ اقپا­نىندا رەسەي ۇكىمەتى «بىلعارى اياق كيىم جانە سونىمەن بايلانىستى سالالاردىڭ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارا­لار تۋرالى» قاۋلى قابىل­دادى. مۇنداي ءىس-شارالاردىڭ ماق­ساتى بىلعارى ەكسپورتى كولە­مىنىڭ ارتا تۇسۋىنە بايلانىس­تى تۋىنداعان ىشكى نارىق­تاعى بىلعارى جارتىلاي فابري­كا­تىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەرلەرگە بىلعارى شيكىزاتىن شىعارۋعا مەرزىمدى تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. وتاندىق بىلعارى كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ جانە ءبىر ماڭىزدى پروبلەماسى ولاردىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا, ولار نەگىزىنەن يتاليا, تۇركيا, قىتاي جانە باسقا دا ەلدەردە شىعارىلعان قۇرال-جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەيدى. كەدەن وداعى اۋماعىندا وسى سالاعا كەرەكتى قۇرال-جابدىقتار شىعارىلمايدى. بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن حيميالىق ونىمدەر دە ءدال وسى سەبەپتەرمەن شەتەلدەن يمپورتتالادى. جەڭىل ونەركاسىپ ءۇشىن قۇ­رال-جابدىقتاردى, قوسالقى ءبول­شەكتەردى جانە حيميكاتتاردى باج سالىعىنسىز اكەلۋ ماسە­لەسى رەسپۋبليكامىزدا جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزىلگەن. الايدا, اتالعان ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ بەلگىسىز مەرزىمگە شەگەرىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, جاقىنداعى باعامدىق تۇزەتۋدەن كەيىن ءدال وسى يمپورتقا تاۋەلدى كاسىپورىندار وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ساتىپ الۋ باعاسى تەڭگەگە قايتا ەسەپتەگەندە 20-22 پايىزعا ارتتى, بۇل, ءوز كەزەگىندە, ءونىمنىڭ وزىندىك باعاسىنا اسەر ەتىپ, ونى سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتسىز ەتىپ وتىر, ال پاركتى جاڭارتۋ جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. كەلەشەكتە بۇل ارتتا قالۋشىلىقتى جويۋ ايتار­لىقتاي قيىنعا سوعادى دا, ەلىمىز تەك شيكىزاتتى جەتكىزۋشى رولىندە قالماق. مۇنداي جاعدايدا كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى ەنگىزۋ دۇرىس دەپ ويلايمىز. بۇل شارانى ەنگىزۋ بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتپەيدى, سەبەبى, بيۋدجەتتى باسقا باپتار ارقىلى, ونىڭ ىشىندە شيكىزات ەكسپورتىنا كەدەندىك مولشەرلەمەنى ارتتىرۋ جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرس­تار ەسەبىنەن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. تاعى دا ءبىر اتاپ وتەتىن ماسەلە, ول تەرى شيكىزاتىنىڭ سا­تىپ الۋىن مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ. قازىرگى كەزدە رەس­پۋبليكامىزدا تەك ماقتا شيكى­زاتىنىڭ ساتىپ الىنۋى قارجىلاندىرىلادى. ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن تەرى شيكىزاتىن قارجى­لاندىرۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاۋدا. ءبىز­دىڭ ويىمىزشا, قازىردەن باس­تاپ تەرى ونەركاسىبىنە قاجەتتى سۋب­سيديا كولەمىن انىقتاپ, قار­جىلاندىرۋدىڭ سىزباسىن دايىنداپ, تالقىلاۋ كەرەك. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديالاۋدى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل سىزبا, ياعني سحەما كاسىپورىندارعا شيكىزات نارىعىندا ءادىل باعانى ۇسىنۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىپ, اتالعان سالادا پايدا تاۋىپ جۇرگەن دەلدالداردىڭ ءىسىن توقتاتادى. سونىمەن بىرگە, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان جاعدايدا, بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋشىلەردى جەرگىلىكتى جەرلەردە تەرى-تەرسەك جيناۋ ىسىنە قوسۋ كەرەك, ويتكەنى, سۇرانىسى بولماعان مالدىڭ تەرىسىن شارۋالار قوقىس قويمالارىنا تاستاۋعا ءماجبۇر. وسىعان وراي, بۇل ءىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۇكتەپ, ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا الماتى, قور­­داي, ەكىباستۇز, رۋدنىي, سەمەي, تاراز بىلعارى زاۋىتتارى ءارتۇر­لى سەبەپتەر بويىنشا توقتاپ تۇر. مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قال­دى. بىرقاتار زاۋىتتاردىڭ بيۋدجەتكە سالىق تولەۋ بويىنشا پروبلەمالارى بار, بۇل ولاردىڭ قارجىلىق جاعدايلارىن ودان ءارى قيىنداتا تۇسەتىنى انىق. ءاليحان تويباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.