ءوز بالىقشىلارىمىزدىڭ جاعدايىن نەگە ويلامايمىز؟

قۇرمانعازى اۋدانى بويىنشا بەس تابيعات پايدالانۋشىعا 2022 جىلعا دەيىن 10 جىل مەرزىمگە بالىق شارۋاشىلىعى ۋچاسكەلەرى ءبولىنىپ بەرىلگەن. جىل سايىن تابيعات پايدالانۋشىلار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تۇراقتى جانە ماۋسىمدىق جۇمىسپەن قامتىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق پەن تولەمدەرىن تولىق تولەپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەستەرىن قوسىپ وتىر. ولاردىڭ كورسەتكىشتەرى دە جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. بەس شارۋاشىلىق 2011 جىلى تابيعاتتى پايدالانعانى ءۇشىن 30 276,0 مىڭ تەڭگە تولەسە, 2013 جىلى بۇل تولەم ەكى ەسەدەن اسىپ 65 937,0 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ال سالىق 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەدەن ارتىق – 80 670,0 مىڭ تەڭگە (24 572,0 مىڭ) تولەندى. قي­عاش وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنا­لاسقان 6 اۋىلدىق وكرۋگكە قاراي­تىن 11 ەلدى مەكەننىڭ 12 مىڭ­عا جۋىق تۇرعىنىنىڭ باسىم كوپ­شى­لىگىنىڭ تىرشىلىگى وسى بالىق شارۋا­شىلىعىمەن بايلانىستى. اۋلان­عان بالىق ونىمدەرىنىڭ كوبى سول جەردە وڭدەلەدى. بالىق ونىمدەرى باسەكەگە قابىلەتتى, ولار نەگىزىنەن شەتەلدەرگە شىعارىلادى. بىراق, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان جايتتار دا بار. ونىڭ ەڭ باستىسى – قيعاش وزەنىنەن بالىق اۋلاۋ مەرزىمىنە بايلانىستى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 7 ناۋرىزدا «بالىق رەسۋرستارى مەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن, ولاردىڭ بولىكتەرى مەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا شەكتەۋ مەن تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ, ولاردى پايدالانۋ ورىندارى مەن مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ تۋرالى» №303 قاۋلىسى (بۇدان ءارى قاۋلى) قابىلدانعان. وسى قاۋلىنىڭ 1-قوسىمشاسىنا سايكەس, جايىق-قيعاش بالىق شارۋاشىلىعى باسسەينى بويىنشا جەكەلەگەن ورىندار مەن ۋچاسكەلەر ءۇشىن 1 مامىردان باستاپ بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل رەتتە, قيعاش وزەنىنىڭ ترانس­­شەكارالىق مارتەبەسى ەسكە­رىل­مەي وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكا­سى ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى 3 قارا­شا­داعى №1137 قاۋلىسىمەن قيعاش وزەنى حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋ توعانى بولىپ تابىلادى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى قيعاش وزەنىنەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وڭىرىمەن شەكارالاس استراحان وبلىسىنىڭ بالىقشىلارى دا بالىق اۋلايدى. بىراق, رەسەي فەدەراتسياسىندا قيعاش وزەنىندە بالىق اۋلاۋ مەر­زىمى مامىر ايىنىڭ 25-ىنە دەيىن بەلگىلەنگەن. مەن ۇستىمىزدەگى جىل­عى اقپان ايىنىڭ 14-ءى كۇنى رف-نىڭ استراحان قالاسىنداعى «كاسپي بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» (كاسپنيرح) مەن روسبالىقاۋلاۋ ۆولگا-كاسپي ايماقتىق باسقار­ماسىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەستىم. رەسەي وكىلدەرى قيعاش وزەنىنەن مامىر ايىنىڭ 25-ىنە دەيىن بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ بىرنەشە جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەنىن جانە ونىڭ قيعاش وزەنىندە بالىق قورىنىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەيتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. سونىمەن بىرگە, ولار قيعاش وزەنىنە بالىقتىڭ كىرۋى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە باستالىپ, قيعاش وزەنىنەن بالىقتىڭ نەگىزى مامىر ايىنىڭ 1-20-سى ارالىعىندا جۇرەتىنىن ايتتى. ەسكەرەتىن ماسەلە, قيعاش وزەنىنەن قارا بالىق تۇرلەرى عانا اۋلانادى. بۇل سۋ ايدىنىنا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار ءىس جۇزىندە شىقپايدى. كورشىلەس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى شەكارالاس قيعاش وزەنىنەن بالىق اۋلاۋعا قاتىستى ەكى ءتۇرلى ۇستانىم جاعدايىندا قازاقستان بالىقشىلارى ۇتىلىستا قالىپ وتىر. بالىق اۋلاۋدى رەسەي بالىق­شىلارىنا قاراعاندا 25 كۇن بۇرىن توقتاتۋ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تابىسىنا, جۇ­مىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. مۇنداي قيسىن­سىزدىقتان مەملەكەت كىرىسىنە تۇسەتىن تولەمدەر مەن سالىق­تار­دىڭ دا ءتۇسىمى تومەندەيتىنى بەل­گىلى. بۇل جاعداي بالىق كاسىپ­شىلىگىندەگى ادامدارمەن بىرگە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ءتۇسىنىس­پەۋشىلىگىن, ولاردىڭ ورىندى رەنىشتەرىن تۋعىزىپ وتىر. ەڭ باس­تىسى – ەكونوميكاسى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا نەگىزدەلگەن اۋدان تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارىپ تۇرعان, وڭدەۋشى كاسىپورىندارىن اشىپ, ونى دامىتۋعا تالپىنىپ جۇرگەن شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ وسۋىنە دە زيانىن تيگىزىپ وتىرعانى داۋسىز. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ كاسىپكەرلىكتى, سو­­نىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا كا­سىپ­كەرلىكتى دامىتۋ, ونى جان-جاق­تى قولداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇنە­مى ايتۋدا جانە وسى باعىت­تا ءوزى باستاماشىلىق تانىتىپ كەلەدى. پرەزيدەنت ۇستىمىزدەگى جىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىن­دا دا جەتى باسىمدىقتىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا توقتالدى. وسى جولداۋدا شاعىن بيزنەستى مامانداندىرۋ ارقىلى كەلەشەكتە ولاردى ورتا دەڭگەيگە جەتكىزۋگە ىنتالاندىراتىن شارالاردى قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. بيزنەستى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق ەنجار قۇقىقتىق نورمالاردىڭ كۇشىن جويۋدى تاپسىردى. ەندى ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندارعا قيعاش وزەنىندەگى بالىق اۋلاۋعا بايلانىستى قالىپتاسقان جاعدايدى شۇعىل قاراپ, تەز ارادا قاجەتتى شەشىم قابىلداۋدى ۇسىنامىن. وسى ارادا قيعاش وزەنىنە بالىقتىڭ كىرۋ مەرزىمى مەن قوزعالىسى تۋرالى «قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس دايىنداعان بيولوگيالىق قورىتىندى رەسەي عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ءناتي­جە­لەرىمەن سايكەس كەلمەيتىنىن دە قاپەرگە العان ءجون. بولاشاقتا قيعاش وزەنىنىڭ مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.