قوعام • 31 مامىر، 2022

ۇرپاق اماندىعى – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك

311 رەت كورسەتىلدى

ءار ادامنىڭ موينىنا جۇكتەلگەن باستى پارىزى، كىسىلىك بورىشى ومىرگە ۇلاعاتتى ۇرپاق اكەلىپ، ونى امان-ەسەن ءوسىرىپ جەتكىزۋ بولسا كەرەك-ءتى. وكىنىشكە قاراي، جالعاننىڭ جارىعىنا كەلگەن نارەستەنىڭ ءبارى بىردەي ەسەيىپ، ەر­جەتىپ كەتە بەرمەيدى. ونىڭ سەبەبىن ءومىردىڭ زاڭى دەپ تۇسىندىرەتىندەر دە تابىلار ەدى. سوندا اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى، بالا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن قايدا قويامىز؟ اسىرە­سە قاراۋسىز قالعان بالالار قاۋىپ-قاتەرگە نەعۇرلىم ءجيى ۇشىراي­تىنىن مويىندايتىن كەز كەلدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «ەQ»

سۋداعى سالعىرتتىق سان سوقتىرادى

ءيا، «بالا – تاپقاندىكى ەمەس، باققاندىكى». كەزەكتى وقۋ جىلىنىڭ وزەكتى كەزەڭىن ويداعىداي اياقتاعان بالاقايلاردى الدا الا جازداي دەمالىس كۇتىپ تۇر. بالا بولعان سوڭ تاۋدى دا كورگىسى، باۋعا دا بارعىسى كەلەدى. ال ەندى ءبىرى انە-مىنە دەگەنشە لاگەرگە لاپ قويۋعا دايىن وتىر. بارسىن. كورسىن. تەك، مىڭ ءبىر اتتى پالەدەن، ءجۇز ءبىر اتتى قاتەردەن امان جۇرسە بولعانى.

باسقاسى باسقا، تاس دومالايدى-اۋ دەپ تاۋدان، اعاش باسىپ قالار دەپ باۋ­دان ەمەس، جان بالاسىنا جازىعى جوق، وزىمەن-ءوزى جاتقان قاراپايىم قارا سۋدان دا قاۋىپتەنەمىز. وعان دا نەگىز بار. سەبەبى قازاقستان­دا 1 ماۋسىمنان باستاپ سۋعا شومىلۋ كەزەڭى باستالادى. بۇل رەتتە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى قىزىپ، جاۋاپكەرشىلىگى ارتاتىنى انىق. اتالعان ۆەدومستۆو ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلە­سىپ، ايدىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ ءۇشىن كەشەندى الدىن الۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدى باس­تاپ كەتتى.

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى­نىڭ ازاماتتىق قورعانىس جانە اس­كەري بولىمدەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان سىز­دىقوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلى­مىزدە شو­مىلۋعا رۇقسات بەرىلگەن 490 ورىن بار. سو­نىڭ 187-ءسى كوممۋنالدىق بولسا، 287-ءسى – جەكە جاعاجايلار. بۇعان قوسا، 16 ورىن بويىن­شا ناقتى يەلەرىن بەكىتۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. جالپى، ەلىمىزدە 50 مىڭنان استام سۋ ايدىنى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، ۆەدومستۆونىڭ قۇتقارۋ بولىمشەلەرى سونىڭ حالىق ەڭ كوپ پايدالاناتىن 125 سۋ ايدىنىن باقىلايدى. بۇل جەرلەردە 490-نان استام قۇتقارۋشى تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ەتەدى.

– كوممۋنالدىق جاعاجايلاردا قاۋىپ­سىز بالالار جاعاجايلارى (5 جاس­قا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان سۋعا شومىلۋ ورىندارى) دايىندالدى. وندا قۇتقارۋشىلار بالالارعا ءجۇزۋ داعدىلارىن ۇيرەتەتىن بولادى. رەسپۋبليكامىزدا بارلىعى 265 ورنىقتى (ستاتسيونارلىق) باسسەين، 146 قاڭقالى-ءمودۋلدى باسسەين بار. جىل باسىنان بەرى بۇل باسسەيندەردە 26 650-دەن استام بالا جۇزۋگە ۇيرەتىلدى، – دەدى ب.سىزدىقوۆ.

بۇعان قوسا، حالىقتىڭ سۋداعى قاۋىپ­سىز ارەكەت ەتۋ ادەبىن قالىپتاستىرۋ ماق­ساتىندا ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا 1،5 ملن ادامدى قامتىعان 850-دەن استام ينتەراكتيۆتى ساباق وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار تۇرعىندارعا 55 مىڭنان استام ادام قاتىسقان 3 200-دەن اسا جيىن ۇيىمداستىرىلدى. ءتىپتى، «2GIS» كارتوگرافيالىق پلاتفورماسىندا ەلىمىزدەگى سۋ ايدىندارىندا شومىلۋعا تىيىم سالىنعان 4 994 جانە رۇقسات ەتىلگەن 490 ورىن تۋرالى مالىمەت ورنالاستىرىلدى.

2022 جىلى 1 قاڭتار مەن 16 مامىر ارالىعىندا ۆەدومستۆو قىزمەتكەرلەرى قۇتقارعان 7 ادامنىڭ اراسىندا 2 بالا بولدى. سوعان قاراماستان ورىن العان قايعىلى وقيعالار دا بار. ماسەلەن، بيىل وسى 16 مامىرعا دەيىن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاماۋدىڭ سالدارىنان 25 ادام سۋعا باتىپ، سونىڭ ىشىندە 3 بالانىڭ ءومىرى ءۇزىلدى. ال كۇنى كەشە ەلوردالىق سۇڭگۋىرلەر ەسىل وزەنىنەن تاعى 2 بالانىڭ ءمايىتىن الىپ شىقتى.

كامەلەتكە تولماعان – كىم قۇقىعىن قورعاعان؟

بالا قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدايتىن قۇتقارۋشىلار عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دەر ەدىك. بۇگىندە بيلىك پەن قوعام كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا، قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇددەلى. جەرگىلىكتى پوليتسيا بولىمشەلەرى بۇل باعىتتا بىرقاتار جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان ءجۇماناليننىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە «پوليتسيانىڭ قادامدىق قولجەتىمدىلىگى» قاعيداسىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى جۇمىسىنىڭ سەر­ۆيستىك مودەلىن قالىپتاستىرۋ ماسەلە­لەرى جولعا قويىلدى. ناتيجەسىندە، بيىل كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جاسالاتىن قىلمىس 17%-عا تومەندەدى. سونىڭ ىشىندە، ۇرلىق – 2،5 ەسە، بوپسالاۋ – 2 ەسە، بۇزاقىلىق پەن ۇرلىق 3 ەسەگە ازايدى.

– كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىس­تىق قولسۇعىلماۋشىلىعى ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. بيىل قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا مۇنداي قىلمىس تۇرلەرى 19%-عا ازايدى. ءدال وسى ماقساتتا، قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، زاڭنامالىق اكتىلەر تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. ماسەلەن، كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازا كۇشەيدى. مۇنداي قىلمىس تۇرلەرى اۋىر قىلمىس قاتارىنا اۋىستىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا جول بەرىلمەيدى. ونداي قىلمىس جاساعان ادامدار بارىنشا قاۋىپسىز مەكەمەلەردە قاماۋدا ۇستالادى. ولارعا راقىمشىلىق جاسالمايدى جانە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى، – دەدى ج.جۇمانالين.

سونداي-اق كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى ورىن العان جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتاردى بىلە تۇرىپ، جاسىرىپ قالعان تۇلعالارعا 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى جازا ءتۇرى قاراستىرىلعان. پەداگوگتەرگە بالا­لار تاراپىنان نەمەسە بالالارعا قارسى جاسالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جەدەل حابارلاۋ جونىندە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەل­دى. بالانى قورلاعان نەمەسە پسيحولوگيا­لىق، فيزيولوگيالىق جاراقات كەلتىرگەن تۇلعالار مىندەتتى تۇردە قاتاڭ جازالانۋى كەرەك.

– كەلەسى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە بالالار قاۋىپ­سىز­­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋ. ۇكىمەت­تىڭ، ءتيىستى ۆەدومستۆولاردىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس، بۇل سالادا دا قۇقىقتىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اكىمدىكتەرمەن بىرىگىپ، مەكتەپتەردىڭ تەحنيكالىق تۇرعىدا قاۋىپ­سىزدىگى قامتاماسىز ەتىلە باستادى. ياعني دابىل تۇيمەسى، بەينە باقىلاۋ كامەرا­لارى، سيگناليزاتسيا ورناتىلىپ، باقىلاۋ وتكىزۋ جۇيەسى جولعا قويى­لىپ جاتىر. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ليتسەنزياسى بار جەكە كۇزەت ۇيىمدارىنىڭ قىز­مەتى پايدالانىلادى. وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تەرروريستىك اكتىلەرگە قارسى تۇرۋعا قاۋقارسىز نىسانداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلادى. وسىعان بايلانىستى، بيىل ناۋرىزدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى­نىڭ تەرروريستىك اكتىلەرگە قارسى قاۋىپسىز­دىگىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە ارنايى نۇسقاۋلىقتى بەكىتتى، – دەدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.

بۋللينگ – بۇگىن بۇزاقىلىق، ەرتەڭ – قىلمىس

بالاعا تەك وتتان، سۋدان جانە وزگە دە تابيعي قۇبىلىستاردان، نە بولماسا ەرەسەكتەر تاراپىنان عانا قاۋىپ تونبەيدى. ماسەلەن، مەكتەپ قابىرعاسىندا ەرەسەك بالالار كىشىلەرگە كۇش كورسەتىپ، قوقان-لوقى جاساپ، قانداي دا ءبىر زاتتى تارتىپ الىپ جاتاتىن وعاش وقيعالار دا ءجيى كەزدەسەدى. ادەتتە، بىلىكتى ماماندار مۇنداي زورلىق-زومبىلىقتى بۋللينگ دەپ ايدارلاپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي، ونداي ولقىلىقتارعا جول بەرمەۋ جونىندە مۇعالىمدەر، اتا-انالار تاراپىنان ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋ، قاداعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىمەن، بۇزاقى ارەكەتتەر ءبىرجولاتا تىيىلعان جوق. ەرەسەك بالالار تاراپىنان ءدال مۇنداي قىسىمعا تاپ بولعان جابىرلەنۋشىلەر ادەتتە كىمگە اقتارىلارىن بىلمەي ازاپ شەگەدى. ال ونىڭ الدىن الۋدىڭ، قورلىق كورگەن بالانىڭ ءۇنىن ەستۋدىڭ جولى بار ما؟ باقساق، بار سەكىلدى.

– ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردىڭ بارلىعىندا اتى-ءجونىڭىزدى اتاماي-اق ارىز-شاعىم ءتۇسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالعان. ياعني ورىن العان، نە بولماسا الداعى ۋاقىتتا ورىن الاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى مالىمەتتى ءانونيمدى تۇردە حابار­لاۋعا بولادى. بۇل از دەسەڭىز، مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشىلار اراسىندا ءانونيمدى ساۋالداما دا جۇرگىزىلەدى. بۇل جۇمىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ماسە­لەن، قاڭتار-ءساۋىر ارالىعىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكە ىزگە ءتۇسۋىنىڭ ناتيجەسىندە 4 قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماي، وقۋشىلارعا مەكتەپ قابىرعاسىندا جانە ودان تىس اۋماقتا جاسالاتىن ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعانىن تۇسىندىرەدى. بۇعان قوسا، وقۋشىلار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى، سەنىم تەلەفوندارى تۋرالى اقپارات الادى. مۇنداي ورتالىقتار مەن سەنىم تەلەفوندارىنىڭ جۇمىسى ەڭ الدىمەن كامەلەتكە تول­ما­عانداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىت­تالادى، – دەدى ج.جۇمانالين.

جول ۇستىندە ساقتانباسا بولمايدى...

جازعى ماۋسىم كەزىندە جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان ورىن الاتىن جايتتارعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي، كەيبىر اتا-انالار بالاسىنىڭ كوزىنشە جولدى رۇقسات ەتىلمەگەن تۇستا قيىپ وتەدى. ودان «ۇلگى العان» بالا كەلەسى جولى ءوز بەتىنشە قيىپ وتۋگە اسىعادى. مىنە، سونىڭ كەسىرىنەن وقىس وقيعالارعا ۇشىرايدى.

– بيىل قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا ەل اۋماعىندا بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن 400-دەن استام جول-كولىك وقيعاسى تىركەلدى. وسىنداي وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى ورنالاسقان اۋماقتا كوشە-جول جەلىسىن جاقسارتۋ، جول ءجۇرۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا قاجەت تەحنيكالىق قۇرالداردى ورناتۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. جىل سايىن «بالالار، نازار اۋدارىڭدار!»، «قاۋىپسىز جول»، «مەكتەپكە جول» سىندى جەدەل الدىن الۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلادى. مۇنداي شارالار ەڭ الدىمەن جولداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت، – دەدى ءتارتىپ ساقشىسى.

بالالار جىلىندا وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە، قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە، قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىس­تى قوماقتى شارالار قولعا الىنىپ جات­قانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى، ۇكى­مەت ءتيىستى جوس­پار جاسادى. بۇعان قوسا، پرە­زي­دەنت تاپ­سىرماسىن تىڭعىلىق­تى ورىنداۋ ماق­ساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قوسىم­شا ۆەدومستۆولىق جوسپار ازىرلەدى. بۇل جوس­پاردى ىسكە اسىرۋعا اتالعان ۆەدومست­ۆو­نىڭ قىزمەتى مەن اۋماقتىق پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جۇمىلدىرىلدى. وسى­لايشا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جىل بويى اسكەري-پاتريوتتىق، يميدجدىك، قا­يى­رىم­دىلىق جانە پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارا­لار ۇيىمداستىرۋدى كوزدەپ وتىر. ال ونىڭ ءبىر پاراسى ساۋىردە باستاۋ الىپ ۇلگەردى.

– بيىل 11-15 ءساۋىر ارالىعىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەل اۋماعىندا «مەن جانە مەنىڭ پولي­تسيام» يميدجدىك اكتسياسىن وتكىز­دى. اتالعان اكتسيا اياسىندا كامە­لەتكە تول­ماعانداردىڭ قۇقىقتىق ساۋات­تى­لىعىن جەتىلدىرۋ، تۇرعىنداردىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ارتتى­رۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس ات­­قا­رىل­دى. سونىمەن قاتار كامەلەتكە تول­ماعاندار پوليتسيانىڭ جۇمىسىمەن تا­نىستى. ەڭ باستىسى، بالالار قانداي جاعدايدا بولسىن قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋدى ۇيرەندى. قابىلدانىپ جاتقان مۇنداي زاڭدىق، تاجىريبەلىك شارالار ەڭ الدىمەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ جاتقانى انىق، – دەدى ج.جۇمانالين.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار