ينفراقۇرىلىم يگىلىگى
بىلتىر جانىس بي, شەڭبەرتال, قاراقۇدىق اۋىلدارىنا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى تارتىلسا, ازىرشە دۇكەن جانە قاراساي ەلدى مەكەندەرى وسى يگىلىكتەردەن قۇر قالدى. دەگەنمەن بيىلعى قاراسايدا جازدا ۇڭعى قازىلىپ, سۋ تازارتقىش بلوك-مودۋل قوندىرعىسى ورناتىلادى. دۇكەنگە سۋ جەتكىزۋ قيىنداۋ, ويتكەنى اۋىلعا ەڭ جاقىن تۇششى سۋ كوزى 21 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىرعىز اۋدانىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەنى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن مالىمدەدى ءوڭىر باسشىسى قۇتيكول تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋدە. مۇنىڭ ءبارى – «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار. الداعى شىلدە ايىندا مىڭنان استام تۇرعىنى بار قۇتيكول اۋىلىنا گاز قۇبىرى جەتكىزىلسە, ودان كەيىنگى كەزەكتە نۇرا اۋىلدىق وكرۋگى تۇر. ءوڭىر باسشىسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن نۇرا مەن جارما ەلدى مەكەندەرىنە قۇبىر جۇرگىزۋدى اياقتاۋدى تاپسىردى. امانكول ەلدى مەكەنى الداعى جىلدىڭ جوسپارىندا تۇر. كوگىلدىر وتىن جەتكىزىلسە, ىرعىز بەن تورعاي اراسىنداعى مىڭداعان شاقىرىمدىق ەلسىزدە, ارال قۇمىنىڭ ءبىر ەتەگىندە جاتقان اۋىلدارداعى ءسونىپ بارا جاتقان تىرشىلىك وتى قايتا جانىپ, جۇرتتىڭ جاپپاي كوشۋى ازايادى دەگەن ءۇمىت بار. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار قىسى قىتىمىر, جازى اپتاپ ىستىق ءشولدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ بەينەتىن جەڭىلدەتەدى.
ىرعىز اۋدانى ورتالىعىندا توزىپ تۇرعان عيماراتتىڭ ءبىرى – 1978 جىلى سالىنعالى بەرى جوندەۋ كورمەگەن اۋداندىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى. عيمارات ەسكى ءارى تار, ءىشى سىز, سپورت جابدىقتارى ابدەن توزعان. سوعان قاراماستان مەكتەپ جاسىنداعى 800 بالا وسى جەردە سپورتتىڭ 13 تۇرىمەن شۇعىلدانادى. ءتورت جىل بۇرىن جوبالانىپ, بىراق جاۋاپسىز مەردىگەردىڭ كىناسىنەن «ساقالدى قۇرىلىسقا» اينالعان اۋدان ورتالىعىنداعى دەنەشىنىقتىرۋ-سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى دا بيىل اياقتالماق. ايتا كەتۋ كەرەك, اۋدان ورتالىعىندا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ 38 پايىزى سپورتپەن شۇعىلدانادى.
قۇتيكولدى قۇتايتا الا ما؟
اۋدان ورتالىعى ىرعىز بەن قۇتيكولدىڭ اراسى – 30 شاقىرىم. ەكى اراداعى تاسجولدىڭ تاس-تالقانى شىققان, اسىرەسە كوكتەم مەن كۇزدە مي باتپاقتا كولىكپەن ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سوڭعى سەسسياسىندا بولىنگەن 330 ملن تەڭگە قارجىنى ەكى مەردىگەر سەرىكتەستىك ۇتىپ العان. جولدىڭ 0-15 شاقىرىمىن جوندەۋگە كىرىسكەن «اباي-ب» جشس باسشىسى قىركۇيەككە دەيىن اياقتاۋعا ۋادە بەردى. ءوڭىر باسشىسى نە تەحنيكاسى, نە جۇمىسشىلارى جوق سەرىكتەستىكتىڭ قىركۇيەكتە اياقتايمىن دەگەن ۋادەسىنە كۇمان كەلتىردى.
بىلتىر قۇتيكول اۋىلىندا ءتورت كوشە جوندەلىپ, اۋدان ورتالىعىنان اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلدى. بىراق قۇبىرمەن كەلگەن سۋ كولەمى تىم از, كوبىنە اقپايدى. ىرعىز اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا جاز مەزگىلىندە سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنەدى. قۇتيكولگە 8 شاقىرىم جەردەگى تۇششى سۋ كوزىنەن قۇبىر تارتۋ كەرەگىن ايتادى اۋىل ادامدارى.
ىرعىز اۋدانىندا جايىلىم, مالدىڭ قىستىق ءشوبىن دايارلاۋ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. مال باسى كوبەيىپ كەلەدى, سول ءۇشىن دە قازىر تاقىرعا اينالعان شابىندىق جەرلەردى رەتتەۋ كەرەك. شابىندىققا ىرعىز وزەنىنىڭ عانا سۋى جايىلادى. الايدا وزەن بىرنەشە جىلدان بەرى تاسىمادى. بيىلعى كوكتەمدە كەلگەن مول سۋ دا ارنادان اسا قويعان جوق. مۇنداي جاعدايدا شابىندىققا سۋ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس.
قۇتيكول اۋىلىنىڭ جانىنداعى جاۋىن-شاشىن مەن ىلعالدىڭ ازدىعىنان تارتىلىپ كەتكەن ۇلكەن جالاڭاش, كىشى جالاڭاش جانە سوركول كولدەرى بيىل تولدى. بىراق سۋدى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن جالاڭاش پەن جارقىنعا بوگەت سالىپ, شليۋز ورناتۋى كەرەك. وزەننىڭ تابيعي ارناسىن قولدان بوگەۋدىڭ قاجەتى جوق دەيدى ەكىنشى پىكىر.
سۋ اياعى – قۇردىم
قۇرىلىس اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىر. بيىل كوكتەمدە ىرعىز وزەنى جاقسى تاسىسا دا, سۋدى ۇستاپ قالۋ مۇمكىن بولمادى, قازىر ارناسى تومەن. ونىڭ ۇستىنە ىرعىز وزەنى بويىندا زاڭسىز بوگەسىندەر كوپ. سونىڭ ءبىرى ايتەكە بي اۋدانى ارالتوعاي اۋىلىنىڭ جانىنداعى بوگەت. سونىڭ كەسىرىنەن ىرعىزدىڭ اياعىنا سۋ جەتپەي جاتىر. ىرعىزدىڭ اياعى – قۇردىم. ىرعىز بەن تورعاي وزەندەرىنىڭ قوسىلاتىن جەرى تابيعي قورىق اۋماعى, مۇنداعى سانسىز شاعىن كولدەر قوس وزەننىڭ سۋىمەن قورەكتەنەدى. بارلىق ارناسى قۇيىلىستا قوسىلىپ, 140 شاقىرىم بويى اعىپ كەلەدى دە, قۇردىمدا جەراستىنا ءسىڭىپ جوعالادى.
ىرعىز وزەنىنىڭ ءبىر باستاۋى – مۇعالجار قىراتتارىنداعى بۇلاقتار, ەكىنشى باستاۋى – ايتەكە بي اۋدانىنداعى ايكە كولى, تاسقوپا سايلارى, شىدەر وزەنى.
«ىرعىز وزەنىنىڭ ارناسىن ارالتوعاي, تالدىساي, تىكبۇتاق بويىنداعى شارۋاشىلىقتار بوگەپ العان. ەلسىزدە بيىكتىگى ەكى مەترگە دەيىن جەتەتىن ۇيمە بوگەتتەر كەزدەسەدى. ارالتوعاي ماڭىندا شا-
بىندىق, مال ازىعىن دايارلاۋعا سۋارمالى شارۋاشىلىق جاساپ, توعان سالدىق دەيدى. بۇل ەشقانداي دا سۋ قويماسى ەمەس, ىرعىز وزەنىنىڭ ارناسىنان بوگەلگەن سۋ. اۋىل ىرگەسىندە وزەن ارناسىن بوگەپ, جاساندى بوگەت تۇرعىزۋ – ەلىمىزدىڭ سۋ كودەكسى تالاپتارىن ورەسكەل بۇزۋ. زاڭ بويىنشا جايىلما سۋ اۋىلدان 9-10 شاقىرىم قاشىقتا بولۋ كەرەك. تالدىساي اۋىلىنىڭ جانىندا دا 900 مىڭ تەكشە مەتر سۋى بار جاساندى سۋ قويماسى بار. بۇل دا تابيعاتقا جاسالعان قاستاندىق. اعىنسىز سۋ تامىزدىڭ اياعىندا بۋلانىپ كەتەدى. وسىلايشا, ىرعىز وزەنىن ءار جەردەن زاڭسىز بوگەۋدىڭ سالدارىنان ارنا تىم تايازداپ, جەراستى تۇششى سۋ قورىنىڭ ازايۋىنا اكەلدى», دەيدى وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى, ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي.
ىرعىز وزەنى سۋى ازايعان سوڭ ايىرقىزىل قۇمدارىنداعى جەراستى سۋى دا ازايىپ كەتكەن. ويتكەنى جەربەتى سۋى مەن جەراستى سۋى ءوزارا بايلانىستى. اقشي اۋىلى جانىنداعى ايىرقىزىل قۇمدارىنىڭ استىندا تۇششى سۋ قورى بار. بۇل ىرعىز اۋدانىنىڭ بىرنەشە ەلدىمەكەنىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى جەراستى سۋى ىرعىز وزەنىمەن بايلانىستى. وزەن سۋى تاسىعاندا جەراستى سۋى كوتەرىلەدى, ال سۋ تارتىلعاندا ايىرقىزىلدا تۇرعان 8 ۇڭعىعا سۋ از جينالادى. وسىلايشا, ءبىر جاعىنان بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق, ەكىنشى جاعىنان قولدان جاسالعان بوگەتتەر تابيعي تۇششى سۋ قورى مەن وزەن سۋىنىڭ ازايۋىنا اكەلدى. ب.مىرزاباي وبلىس اۋماعىنداعى 8 وزەن بويىندا سالىنعان بوگەتتەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەگىن جەتكىزدى. ال ىرعىز-تورعاي تابيعي قورىعىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى مەرەكە جۇبانياز ۇلى جاقىندا ىرعىز وزەنىنىڭ بويىن جاياۋ ارالاپ, بىرنەشە زاڭسىز توسقاۋىلداردى انىقتاعان.
قىزىلجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرىلىس اۋىلى تۇرعىندارىنا دا شابىندىق جەتىسپەيدى. ول ءۇشىن بۇرىنعى شابىندىق جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. باياعىدا سۋ كەلگەندە بوگەتتىڭ شليۋزدەرى جابىلىپ, توسپادا ۇستالعان سۋعا ارنا تولعاندا وزەننىڭ قوس بەتىندەگى شابىندىق جەرگە جايىلعان. 5-6 كۇن بويى شابىندىققا ابدەن سىڭگەن سوڭ شليۋز اشىلىپ, سۋ ءارى قاراي كىدىرىسسىز اعىپ كەتەتىن.
«2016 جىلى قۇردىمعا ءسىڭىپ جوعالاتىن سۋدى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 700 مەتر, جالپاقتىعى 70 مەتر بولاتىن قىل بوگەتى سالىندى. بۇل 100 جىل بۇرىنعى ت.جامانمۇرىنوۆتىڭ جوباسى ەدى. قوجا بوگەتىنىڭ ۇزىندىعى 200 مەتر, جالپاقتىعى 20 مەتر بولىپ قايتا بيىكتەتىلدى. ورتاسىنداعى جارتى مەترلىك تەمىربەتون توسپاسىنداعى 1 مەترلىك تۇتىكتەن جاز بويى سۋ اعىپ تۇردى. «قوجا» بوگەتى – 217 ملن, «قىل» بوگەتى 28 ملن تەكشە مەتر سۋ جينايدى دەپ جوبالاندى. 1930 جىلدارى قازاقتىڭ تۇڭعىش مەليوراتورى ت.جامانمۇرىنوۆ ىرعىز, تورعاي, ولكەيەك وزەندەرىن جەتى جەردەن بوگەۋ جوباسىن جاسادى: ولكەيەكتىڭ بويىنان ءبىر بوگەت, ىرعىز وزەنى بويىنان اقشي, قۇتيكول, قوجا, قىلدى, تورعاي وزەنى بويىنان قوس بوگەت تۇرعىزدى. ماقساتى – «سۋ اياعى قۇردىمعا» كەتەتىن سۋدى ۇستاپ قالىپ, ارال تەڭىزىنە 50-60 شاقىرىم جەتەر-جەتپەس جەردە جاساندى كول تۇرعىزۋ ەدى. تۇپكى ناتيجە – سول كەزدە 120 مىڭ تۇرعىنى بار ىرعىز ۋەزىن شابىندىقپەن قامتاماسىز ەتۋ, مال جايىلىمىن كەڭەيتۋ. ول كەزدە ىرعىز ۋەزىنە قازىرگى كومسومول, شالقار, حرومتاۋ, ارال اۋداندارىنىڭ ءبىر بولىگى كىرگەن», دەيدى ولكەتانۋشى, قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بەكارىستان مىرزاباي.
بىراق وسى جوبالار شيكى بولدى. سەبەبى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى بۇل بوگەتتەردى بۇزىپ كەتتى. نە سۋ جينالمادى, نە بوگەت جوق. سۋدى بوگەۋ جوباسى دۇرىس جاسالمايدى, سوسىن زاردابىن ەل كورەدى, دەيدى قۇتيكول مەن قۇرىلىس اۋىلى تۇرعىندارى.
وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى قوردىڭ جەتەكشىسى سۇلتانبەك تاشكەنبايدىڭ ايتۋىنشا, وزەن سۋىن 10-15 كۇننەن ارتىق بوگەۋگە بولمايدى. شابىندىقتا سۋ 15 كۇننەن ارتىق تۇرسا, مال جەمەيتىن قوعا مەن ولەڭ ءشوپ قاپتايدى دا, تۇرعىلىقتى جەردىڭ ءشوبى شىقپاي قالادى. سوندىقتان دا وزەن سۋىن توسپادا 10 كۇننەن اسىرماي ۇستاپ, شابىندىققا جايىلىپ بىتكەن سوڭ شليۋزدەردى اشىپ ءارى قاراي اعىزىپ جىبەرۋ كەرەك. تۇرعان سۋ يىستەنىپ بۇزىلادى, نە بۋلانىپ جوعالادى. ارالتوعايدا قولدان جاسالعان بوگەتتىڭ كەسىرىنەن جەر ازىپ, بەس جىلدان كەيىن سول جەردىڭ ءشوبىنىڭ ورنىن قوعا باسادى.
قۇرىلىس ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى مىلتىقباي سارمانوۆ اۋىل جانىنان اعاتىن ىرعىز وزەنىن بۇرىنعى ارناسىنا بۇرۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.
«وسىدان 10 جىل بۇرىن وزەن ارناسى اۋىلعا قاراي بۇرىلىپ, بەرگى بەتىنە قۇبىر سالىندى. بىراق سۋ دالاعا اعىپ كەتىپ, شابىندىققا جەتپەيتىن بولدى. وعان دەيىن قۇرىلىس, شەڭبەرتال, جانىسبي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وزەننىڭ ەكى بەتىندەگى 10 مىڭ گەكتار شابىندىقتان مالدىڭ قىسقى ءشوبىن جيناپ الاتىن. ادام بويى كورىنبەيتىن قالىڭ ءشوپ وسەتىن جەر بۇگىندە كەۋىپ جاتىر. وزەن ارناسىن جۇرتپەن اقىلداسپاي, ساۋاتسىز بۇرۋدىڭ زاردابى وسى», دەيدى ول.
اۋىل ادامدارى ايتقان وسى ماسەلەلەر مال باسى كوبەيسە دە, ەل ىشىندە جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەر تاپشىلىعى تۋىنداعانىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر ماسەلە, ىرعىز اۋدانىندا كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارى از. اۋدان اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن دامىتۋ, ەت-ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ بويىنشا ەڭ تومەنگى ورىندا تۇر. جاقىندا اۋدانعا كەلگەن جۇمىس توبى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ماسەلەلەردى زەردەلەپ قايتتى. اۋدان اكىمى نۇرلان قىزبەرگەنوۆتىڭ ەسەبىنشە, وتكەن جىلى 55 مىڭ گەكتار پايدالانىلماعان جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى. بيىل جەرى بولسا دا, نە مال باقپايتىن, نە ءشوپ شاپپايتىن, نە باۋ-باقشا ەكپەيتىن 57 شارۋا قوجالىعىنىڭ ءتىزىمى جەر ينسپەكتسياسىنا تاپسىرىلعان. وتكەن جىلعى قۋاڭشىلىقتان ابدەن قينالعان اۋىل جۇرتى ەرتە باستان مال ازىعىن قامداۋعا كىرىسكەن. كوپشىلىك كوڭىلىندەگى ماسەلەلەر جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردى پايدالانۋدىڭ زاڭدىق ءتارتىبى رەتتەلىپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارى اراسىنداعى جەردى پايدالانۋ جاعدايلارى شەشىلۋگە ءتيىس.
اقتوبە وبلىسى
