ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆا ءدال وسى وقيعانى زەرتتەپ-زەردەلەپ جۇرگەنىنە ون شاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
– وسى ءبىر قاسىرەتتى وقيعانى زەرتتەي باستاۋىما كەزدەيسوق جاعداي سەبەپ بولدى. 2006 جىلى اكەم دۇنيەدەن وتكەن سوڭ شاعىن قوبديشاسىن اقتارىپ وتىرىپ قالىڭ كوك داپتەر تاۋىپ الدىم. ول اكەمنىڭ جەزدەسى قادەش يمانعالي ۇلىنىڭ ولەڭدەر جيناعى ەكەن. ىشىندە «1952 جىلى وردادان كوشكەندەگى جازعانىم» دەگەن ۇزاق ولەڭ بار ەكەن. ول شىعارمانى وقىپ, سول كەزدە تۋعان جەرىنەن ەرىكسىز كوشكەن ەلدىڭ (ىشىندە ءوز اكەم دە بار) جان كۇيزەلىسىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ وبلىستىق ارحيۆكە بارىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىنا كىرىستىم, – دەپ ەسكە الادى عالىم.
مىنە, كەشە عانا باسپادان شىققان جاڭا جيناققا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا ساقتالعان قۇجاتتار, وقيعا كەيىپكەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان.
– اقش پەن كسرو اراسىنداعى «قىرعي قاباق» سوعىس كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ تەرريتورياسىندا قۇرىلعان اسكەري نىساننىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى «كاپۋستين يار» جانە «ازعىر» پوليگونى. بۇل ەكى پوليگوندا يادرولىق قارۋمەن بىرگە, ۇشاقتار مەن زىمىراندار سىناقتان وتكىزىلدى. 1945 جىلى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن نەمىستىڭ كەيبىر اسكەري تەحنيكالىق قۇجاتتارىن قولعا تۇسىرگەن كەڭەستىك عالىمدار فاۋ 1 جانە فاۋ 2 راكەتاسىن جاڭادان شىعارۋ ءىسىن باستايدى. ءسويتىپ كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1947 جىلى 13 مامىر كۇنى 4 وبلىستىڭ اتاپ ايتقاندا, استراحان, ۆولگوگراد جانە اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ تەرريتورياسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك كاپۋستين يار سىناق پوليگونىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمى قابىلداندى, – دەيدى باقتىلى سانسىزبايقىزى.
كسرو بيلىگى اسكەري سىناق ايماقتارى جونىندەگى مالىمەتتەردى اسا قۇپيا ۇستادى. استراحان وبلىسىنداعى كاپۋستين يار سەلوسىنىڭ اتىمەن اتالعان پوليگون «وتە قۇپيا» دەگەن گريفپەن عانا كورسەتىلدى. 1947 جىلى كۇزدە پوليگوندا العاشقى بالليستيكالىق راكەتا ۇشىرىلىپ, سىناقتان ءساتتى وتكەن. ەندى كاپۋستين يار سىناق پوليگونىنا باتىس قازاقستاننىڭ جاڭاقالا, وردا اۋداندارىنىڭ تەرريتورياسىنان 1 555 784 گەكتار جەر ءبولىندى. سونداي-اق «ازعىر» جانە «كاپۋستين ياردىڭ» «تايسويعان» بولىگى ءۇشىن گۋرەۆ وبلىسى دا 1,5 ميلليون گەكتار جەر بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. 1951 جىلى 21 جەلتوقساندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ورال وبلىسى وردا اۋدانىنىڭ جەرىن «كاپۋستين يار» سىناق ايماعىنا بەرۋ جونىندەگى
№ 5263 بۇيرىعى شىعارىلادى. وسى جارلىق نەگىزىندە 1952 جىلى 31 قاڭتاردا ورال وبلىستىق ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتى كەڭەسى «وبلىستىڭ 300 كولحوز شارۋاشىلىعىن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ماقتا وسىرەتىن اۋداندارىنا كوشىرۋ تۋرالى» قاۋلى شىعاردى. ءسويتىپ جاڭاقالا اۋدانىنىڭ 125, وردا اۋدانىنىڭ 175 شارۋاشىلىعى ەرىكسىز ەلدەن كوشىرىلدى.
قۇجاتتارعا قاراعاندا ەلدى كوشىرەردىڭ الدىندا ءار اۋىلدا جينالىس ءوتىپ, سويلەۋشىلەر «قازىرگى تۇرعان جەرىنىڭ شارۋاشىلىققا, تۇرمىسقا قولايسىزدىعىنان جاڭا جەرگە كوشۋ جونىندە شەشىم شىعارعان ۇكىمەت پەن پارتيا قامقورلىعىنا العىس» ايتقان. «ۇكىمەتىمىز ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ەسكە الا وتىرىپ مادەني تۇرمىسىمىزدى جاقسارتۋ ءۇشىن ماقتا شارۋاشىلىعىنا اينالدىرۋ جونىندە قامقورلىق جاسادى, سوندىقتان مەن مۇنى قۋانىشپەن قارسى الامىن. ءوزىم ءۇي سەمياممەن كورسەتىلگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى يليچەۆسكي اۋدانى جەتىساي ايماعىنا كوشۋگە ريزاشىلىعىمدى بەرىپ, ارىزىمدى جولدايمىن. بۇدان بىلاي شارۋاشىلىعىمىزدىڭ مىقتى كەپىلى بولاتىن ماقتا وندىرىسىنە بارلىعىڭىزدىڭ بولۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەيدى ءسوزى حاتتاماعا تۇسكەن شەشەننىڭ ءبىرى جىلقىشى ر.تومانوۆ. 1952 جىلى 18 اقپاندا تەرەكتى اۋىلكەڭەسىنە قاراستى ينتەرناتسيونال كولحوزىندا وتكەن جينالىستا كولحوزشى جاڭىلعانىم وكەنوۆانىڭ «ۇكىمەتىمىزدىڭ قامقورلىققا الىپ, ءوندىرىسى كوپ جەرگە كوشىرۋدى ماقۇلداعانىنا مىڭ سان العىس ايتامىن, ءوزىم كوشۋگە ريزاشىلىعىمدى بەرەمىن» دەگەن ءسوزى دە حاتتالىپتى. الايدا جاعداي ءدال مۇنداي ەمەس-ءتى. بەلگىلى اقىن, ءدال وسى دەپورتاتسياعا ءتۇسىپ, تۋعان جەردەن جىراقتاۋعا ءماجبۇر بولعان قايرات جۇماعاليەۆتىڭ جازبالارىنان وڭتۇستىككە كوشىپ بارعان حالىقتىڭ 60-65 پايىزى قىرىلىپ قالعانىن وقيمىز. ال اقىننىڭ اناسى, جوعارىداعى «پىكىر يەسى» جاڭىلعانىم وكەنقىزى بولسا:
بۇل وردا – بوكەيلىكتىڭ باس قالاسى,
باسقارعان بەس ءجۇز مىڭ جان استاناسى.
ەل امان, جۇرت تىنىشتا
جەر اۋدارىپ,
زارلادى-اۋ قۇم نارىننىڭ جاس
بالاسى!
قايتەيىن, جيەكقۇمنان اسا المادىم,
الشاڭداپ بولتەكتەرىن
باسا المادىم.
سارعايىپ ساعىنعاننان باۋىرلاردى,
ەگىلىپ, ەكى كوزدەن جاس العانىم.
قاراعىم, اينالايىن, كەكىلدىم-اي,
سۇڭقارداي ءۇش تۇلەگەن سەكىلدىم-اي!
نارىننان ءولى ايرىلماي,
ءتىرى ايرىلدىق,
قايتەيىك, جىلاي ءجۇرىپ
جەتىلدىك-اي...
– دەپ زارلاپ وتكەن بولاتىن...
ارينە, جيناقتا باسىلعان قىسقا دا نۇسقا قۇجاتتاردان تۋعان جەردەن ەرىكسىز كوشكەن ەلدىڭ جان تەبىرەنىسىن, قايعى-قاسىرەتىن تولىق ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن كەيبىر ءوتىنىش حاتتاردان اعايىننان اجىراعان ازاماتتاردىڭ جانايقايى انىق كورىنەدى:
«مەنىڭ جاسىم 67-دە, ايەلىم 66-دا. ۇلكەن بالام سوعىستا وپات بولدى. جاسى تولماعان ءبىر ۇل, ءبىر قىزىم بار. ءوزىم 1939 جىلى كاگانوۆيچ كولحوزىنا 2 جىلقى, 1 تۇيە, 3 سيىرىمدى سالىپ كىرىپ ەدىم. 1940 جىلى ۇلكەن بالام شوڭاي ستانساسىنا جۇمىسقا تۇرىپ, سول سەبەپتى كولحوزدان شىعىپ كەتتىك. ەندى بۇل كولحوز كوشەيىن دەپ جاتىر. بۇكىل تۋمالارىم بىرگە كەتپەك. مەن دە وسى كولحوزدان قالعىم كەلمەيدى. سوندىقتان مەنىڭ دە كوشۋىمە رۇقسات ەتىپ, وزگە كولحوز مۇشەلەرىمەن بىردەي جاردەماقى بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ جازادى سارى تومانوۆ. جيناقتا وسى سىندى قۇجاتتار كوپ. سونداي-اق ەرىكسىز كوشكەن حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءۇشىن, زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اسا قاجەت مالىمەت – ءار اۋىلدان كوشكەن ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى, وتباسىلىق مالىمەتتەرى, جينالىس حاتتامالارى دا بارىنشا تولىق بەرىلگەن.
وسى كەزگە دەيىن ازعىر, كاپۋستين يار پوليگوندارىنىڭ جەرگىلىكتى حالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزگەن زاردابى مەن ەكولوگيالىق قاسىرەتى جونىندە ءباسپاسوز بەتىندە تالاي ماسەلە كوتەرىلدى. 1992 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا «نارىن» قوعامدىق قوزعالىسى پايدا بولدى. قوزعالىس جەتەكشىسى كاكەن كوبەيسىنوۆ قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىندا شامامەن 29 يادرولىق جارىلىس جاسالعانىن, ونىڭ 10-ى اۋەدە بولعانىن انىقتاپ, 1994-2005 جىلدار ارالىعىندا پوليگوننىڭ ايماقتاعى ەكولوگيالىق زياندى اسەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا 13 عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. الايدا وسى كەزگە دەيىن قازاق حالقىنىڭ تۋعان جەرىنەن ەرىكسىز قۋىلعانداعى كورگەن ازابى مەن الەۋمەتتىك زاردابى اشىق كورسەتىلگەن ەمەس. باقتىلى بورانباەۆانىڭ ەڭبەگى وسى قىرىمەن وتە قۇندى.
1952 جىلى 11 شىلدە كۇنى تەرەكتى اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى 3 كولحوزدىڭ 223 وتباسىنداعى 724 ادامى, 44 سيىر, ءىرى ءمۇيىزدى 33 جاس مال, 7 قوي, ەشكى 43 ۆاگونعا تيەلىپ, سايحىن بەكەتىنەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جول تارتادى. ءدال وسى كوشتە بولعان 15 جاسار قايرات جۇماعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, پويىز شىمكەنتكە دەيىن تۋرا 17 كۇن جۇرگەن. «جولدا كەز كەلگەن بەكەتكە توقتايمىز. قاشان قوزعالامىز, قايدا بارامىز, ول جاعى بەيمالىم. ىرعاتىلىپ كەلىپ پويىز توقتاعاندا, جاپا-تارماعاي تۇسە قالىپ, ساماۋىر جاعىپ, شاي قايناتىپ ىشەمىز. كەيدە شاي قايناعانشا پويىز ءجۇرىپ كەتىپ, ىستىق سۋدى جەرگە توگە سالىپ, ارەڭ ىلىنەمىز. قوزعالعان پويىزعا اسىعىس وتىرام دەپ ءجۇرىپ, ءبىر ادام تەمىر دوڭگەلەككە باسىلىپ قازا تاپتى. ال وڭتۇستىككە جەتكەن سوڭ ول جاقتىڭ ىستىق اۋاسى مەن سۋىنا ۇيرەنە الماي, قارت ادامدار مەن جاس بالالاردىڭ ءىش سۇزەگى اۋرۋىنا ۇرىنىپ, قىناداي قىرىلدى. ءبىزدىڭ بارىمىزدە پاسپورت جوق, قۇجاتىمىزدى جيناپ العان. ادام ساناتىندا ەمەسپىز. ەشقايدا كەتە دە المايمىز» – قايرات اعانىڭ وسى ەستەلىكتەرىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس.
تاراتىلعان وردا مەن جاڭاقالا اۋداندارى حالقىنىڭ ءبىر بولىگى وڭتۇستىك قازاقستانعا كوشىرىلسە, ءبىر بولىگى وبلىستىڭ ءار اۋماعىنا بىتىراپ كەتتى. ماسەلەن, وردا اۋدانىنىڭ ازعىر, باتىربەك, سۇيىندىك, لاباي اۋىلكەڭەستەرى كورشىلەس گۋرەۆ وبلىسىنا (قازىرگى اتىراۋ) بەرىلەدى. قاسىمتاۋ جانە تالاپ اۋىلدىق كەڭەستەرىنە قاراستى «كوسەم», «باستاۋىش», «ەنگەلس», «تالاپ», ت.ب. كولحوزدارىنىڭ حالقى مال-جانىمەن چاپاەۆ, جاڭاقالا اۋداندارىنا قونىس اۋدارىلدى. جاڭاقالا اۋدانىنان كوشىرىلگەن شالقار اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ «بوستاندىق» كولحوزى چاپاەۆ اۋدانى ەڭبەك اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ «كوممۋنيزم» كولحوزىمەن بىرىكتىرىلىپ, «كوممۋنيزم» كولحوزى اتالدى. وردا اۋدانىنىڭ كۋيبىشەۆ اتىنداعى كولحوزى چاپاەۆ اۋدانىنىڭ «سوۆەتسكايا ستەپ» كولحوزىمەن بىرىكتىرىلىپ, كۋيبىشەۆ اتاۋى بەرىلدى. وردا اۋدانى تالاپ اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ەنگەلس اتىنداعى كولحوزى چاپاەۆ اۋدانى كوجەحار اۋىلدىق كەڭەسى كولحوزىمەن بىرىكتىرىلىپ, ىرىلەندىرىلگەن كولحوز رودنيك-نوۆىي اتالدى. جاڭاقالا اۋدانىنان كوشىرىلگەن «العاباس» كولحوزى چاپاەۆ اۋدانى ءبىرىنشى ماي اتىنداعى كولحوزىنا قوسىلدى. وردا اۋدانىنان كوشىرىلگەن «باستاۋىش» كولحوزى چاپاەۆ اۋدانى ۆوروشيلوۆ اتىنداعى كولحوزبەن بىرىكتىرىلدى. وردا اۋدانى چاپاەۆ اتىنداعى كولحوز چاپاەۆ اۋدانى لەنين اتىنداعى كولحوزعا قوسىلدى. وردا اۋدانى «كوسەم» كولحوزى چاپاەۆ اۋدانى كيروۆ اتىنداعى كولحوزبەن بىرىگىپ كەتتى. ءبىر وبلىستىڭ ىشىندە دەگەنمەن, كوشكەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى العاشىندا وتە قيىن بولدى. الدىن الا دايىندىقسىز كوشىرىلگەن جۇرتتى ورنالاستىراتىن باسپانا بولماي, كوپ وتباسى مال قورالارىندا, جەردەن قازىلعان جەرتولەلەردە تۇرعان...
ءيا, بەيبىت كۇندە اتامەكەنى اسكەري سىناق الاڭىنا اينالىپ, ەلىنەن ەرىكسىز قۋىلعان حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن كورسەتكەن «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونى: قازاق دەپورتاتسياسى» اتتى جيناق ەل تاريحىندا ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن تاعى ءبىر اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىر. قازاقستاندا ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جۇمىستار قولعا الىنعان تۇستا اتقارىلعان بۇل ءىستىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. بۇگىندە 1952 جىلعى دەپورتاتسيا كۋاگەرلەرى از قالدى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا ناسىپقالي يمانعالي ۇلى باستاعان ءبىر توپ ازامات وسى وقيعادان زارداپ شەگۋشىلەردىڭ قوعامدىق ۇيىمىن قۇرۋعا تالپىنۋدا. بۇل دا قۇپتارلىق قادام. كاپۋستين يار پوليگونىندا يادرولىق جارىلىستار الدەقاشان توقتاتىلعانىمەن, نارىن قۇمىنىڭ كوپ بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن رەسەي زىمىراندارىنىڭ سىناعى استىندا جاتىر. ەندەشە نارىننان كوشكەن ەلدىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداۋ توقتالماق ەمەس.
باتىس قازاقستان وبلىسى
