اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن قازاقستاننىڭ ءى مادەنيەت فورۋمىنىڭ كىرىسپە ءسوزىن العان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ قاتىسۋشىلارعا اۋقىمدى جيىننىڭ ۇيىمداستىرىلۋ ماقساتىن از-كەم ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. «كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وركەنيەتتى ەلگە اينالۋىنىڭ باستى فاكتورىنىڭ ءبىرى – سول ۇلتتىڭ مادەنيەتى. ۇلتتىق رۋحىن جوعالتقان ەلدىڭ ەرتەڭى جوق. جاڭا قازاقستان دەپ اتالاتىن ماڭىزدى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسىنا تيگىزەتىن مادەنيەتتىڭ ىقپالىن ءسوز ەتكەن فورۋم تاقىرىبى «ۇلت رۋحى – ۇرپاق مۇراتى» دەپ اتالۋى دا سول سەبەپتەن. «جاڭا بەتبۇرىس ساياسي تۇرعىدان عانا جاڭارۋ ەمەس. ول ۇلتتىڭ مادەنيەتىنەن رۋحانياتىنا دەيىنگى, الەۋمەتىنەن ادەبيەتىنە دەيىنگى ماسەلەنى قامتيدى. «ونەر – ادام بويىنداعى قابىلەتتىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى» دەگەن ءسوز بار, سول ۇلى قابىلەتتى يگىلىك پەن ىزگىلىك ارناسىنا بۇرا الاتىن دا سىزدەر. سىزدەر عانا تاريحىمىزدى تاسقا قاشاپ, سىزدەر عانا ۇلت مۋزىكاسى مەن ونەرىن, مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن عاسىردان-عاسىرعا جالعاپ كەلەسىزدەر. سول سەبەپتى دە زيالى قاۋىمدى ۇلتتىڭ ۇياتى, رۋح يەسى دەپ باعالاپ جاتامىز. كەز كەلگەن حالىقتىڭ بولمىسى مەن ءبىتىمىن, ءتىلى مەن ءدىنىن ايشىقتاعاندا ساياساتكەرىن ەمەس, الدىمەن اقىنى مەن جازۋشىسىن ەسكە الادى. اعىلشىن ءتىلىن چەرچيلل مەن ەليزاۆەتانىڭ ءتىلى دەپ ەشكىم ايتپايدى, ۇلى شەكسپيردىڭ ءتىلى, فرانتسۋز ءتىلىن ناپالەوننىڭ ءتىلى ەمەس, گيۋگو مەن ديۋمانىڭ ءتىلى دەپ تانيدى. ءبىز دە ۇلتىمىزدىڭ شەجىرەسىن قازتۋعان مەن شالكيىزدىڭ, اباي مەن احمەتتىڭ تىلىندە جازۋدى بىلەمىز. وسىنداي رۋحتىڭ قاينارى – وزدەرىڭىزدە», دەدى مينيستر د.اباەۆ.
داۋرەن اسكەربەك ۇلى وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەندىكتەن دە, مينيستر رەتىندە مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بارىنشا جاعداي جاساۋدى مىندەت دەپ سانايتىنىن ايتتى. وسى تۇرعىدا سالا باسشىسى مينيسترلىكتىڭ قولىنان ءبارى كەلە بەرمەيتىنىن دە اشىق مويىنداپ, قولىنان كەلەتىن شارۋانى عانا جاساۋعا ۋادە ەتەتىنىن جەتكىزدى. سول سەبەپتى مادەنيەت مينيسترلىگى جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا الا الاتىن مىنا باسىمدىقتاردى ايقىنداپ, كوپشىلىككە ۇسىنادى.
ءبىرىنشى, وتاندىق كوركەم تۋىندىلاردىڭ سۇرانىسقا يە بولۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگى. وتانداستارىنىڭ ءوز ءفيلمىن كورىپ, ءوز اۆتورلارىن وقۋى وتە ماڭىزدى. باسقاشا ايتقاندا, حالىقتىڭ مادەني كاپيتالىن كوتەرۋ اسا وزەكتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ ار-ۇياتىن ەكى نارسە عانا ساقتاپ تۇرادى: ءبىرى – ءبىلىم, ەكىنشىسى – مادەنيەت. ەگەر ءدال قازىر مادەني قادامدارعا ءمان بەرىلمەيتىن بولسا, ەرتەڭگى جارقىن بولاشاقتى ەلەستەتۋ قيىن. سوندىقتان دا كىتاپ وقيتىن قوعام قالىپتاستىرۋ – مينيسترلىكتىڭ باستى مىندەتى. كىتاپحاناعا باس سۇقپايتىن قوعامنان قانداي دا بولسىن قاتىگەزدىكتى كۇتۋگە بولاتىنىن ەسكەرتكەن داۋرەن اسكەربەك ۇلى: «ادامزاتتىڭ ومىرىنەن ادەبيەتتى الىپ تاستاساڭ, قارۋ-جاراق پەن اقشا عانا قالادى», دەگەن ءسوز بار. وسى ورايدا بارلىعىڭىزدى اشىق كىتاپ جارمەڭكەسىنە شاقىرامىن. ناقتى قادام عانا ناقتى ناتيجەگە جەتكىزەدى», دەدى.
ەكىنشى باسىمدىق – مامان دايارلاۋ ماسەلەسى. كوپ دۇنيەنىڭ كىلتى – كادردا. بۇل ورايدا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ساپالى ءبىلىم ماسەلەسى ءسوز بولدى. بولاشاق مۋزىكانتتار, رەجيسسەرلەر, اكتەرلەر مەن سۋرەتشىلەردىڭ بۇگىنگى ءبىلىمى قانداي دەڭگەيدە بولسا, ەرتەڭگى مادەنيەتىمىزدىڭ دارەجەسى دە سونداي بولماق. ادام قانشالىقتى تالانتتى بولسا دا, ول تالانتتى بىلىممەن ۇشتاماي, ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. د.اباەۆ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن بارلىق ونەر وشاعىن ارالاپ شىعىپ, بارىنە ورتاق ءبىر ماسەلەنى اڭداعان: بارلىق مەكەمەدە جاتاقحانا جەتىسپەيدى, جابدىقتار ەسكىرگەن, جالاقى تومەن. بۇگىندە سول سەڭنىڭ شەتى سوگىلگەن. مينيسترلىككە قاراستى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى كوتەرىلگەن. سونىمەن بىرگە, مۋزىكالىق ۋچيليششەلەر مەن كوللەدجدەرگە جاڭا جابدىقتار, مۋزىكالىق اسپاپتار, كىتاپتار مەن اپپاراتۋرالار الۋ ءۇشىن ارنايى شارالار جوسپارلانىپ وتىر.
ءۇشىنشى باسىمدىق – مادەني مەكەمەلەردەگى جۇمىس ساپاسى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا مادەنيەت ۇيلەرىن, تەاترلار مەن مۋزەيلەردى ەسەپكە العاندا 7000-نان استام ونەر وشاعى بار. ولاردى جوندەۋ, جابدىقتاۋ بويىنشا مينيسترلىك جوسپارى اكىمدىكتەرمەن بىرگە ازىرلەنۋ ۇستىندە. مىسالى, بيىلدىڭ وزىندە 300-گە جۋىق نىسان سالىنىپ, قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. بۇل رەتتە مينيستر اۋىلدىق ايماقتارعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل نىسانداردى باسقارۋ جۇمىسى دا – اسا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سالىنعان مەكەمە قاڭىراپ بوس تۇرماۋى قاجەت, ەشكىم باس سۇقپايتىن مادەني مەكەمەنىڭ قاجەتى بار ما؟ ساۋاتتى مەنەدجمەنت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءدال وسىنداي ماسەلەدەن تۋىندايدى.
ءتورتىنشى باسىمدىق – كينو سالاسىنان باستاپ كىتاپ شىعارۋ ىسىنە دەيىنگى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءادىل جانە اشىق بولۋىن قاداعالاۋ. «مەملەكەتتىك كونكۋرسقا قاتىسقىم كەلمەيدى» دەيتىن مادەنيەت قايراتكەرى جەتەرلىك. ويتكەنى ولاردىڭ بەتى قايتقان, بوسقا ۋاقىت شىعىنداۋ دەپ سانايدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت رەفورماسى ساياسي قۇرىلىمنىڭ پاراديگماسىن وزگەرتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ول قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەركىندىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىگىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. بۇل – كۇردەلى ۇدەرىس. ەل بىرلىگىن نىعايتۋدا مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ الار ورنى ايرىقشا.
داۋرەن اباەۆتىڭ رەسمي بايانداماسىنان كەيىنگى ءسوز كەزەگى ساحناعا جايعاسقان سەگىز سپيكەرگە بەرىلدى. رۋحانياتتىڭ سەگىز سالاسى بويىنشا وي سارالاۋعا كەلگەن سپيكەرلەردىڭ قوعامداعى قىزمەتى مەن كوزقاراسى ءار الۋان. «ومىردە مەنىڭ كوزىم انىق جەتكەن اقيقات مىناۋ, مادەنيەتتى جاسايتىن – ادام, ال ادامدى جاسايتىن – مادەنيەت» دەپ العاشقى ءسوز تىزگىنىن العان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت قاڭتارداعى قاندى وقيعادان كەيىن بۇرىنعىشا ءومىر سۇرە المايتىنىمىزدى, ۇلتىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى بەلگىسى انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتەتىن جەكە زاڭنامانىڭ بولماۋىن كۇيىنە جەتكىزدى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاپ جاتقان كەزدە يۋنەسكو تاراپىنان شىمكەنت قالاسىنىڭ 2200, تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500, تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىعى ارنايى قاۋلىمەن بەكىتىلگەنىن ەسكە سالعان اقىن: «ەندەشە, ەلىمىزدىڭ تاريحى جاس, قالالارىنىڭ كارى بولعانى ورىندى ما؟» دەگەن ساۋال تاستادى. «جاڭا قازاقستان تاريحىن بوتاي مادەنيەتىنەن باستايمىز با, الدە شىمكەنت تاريحىمەن شەكتەلەمىز بە؟ بوتاي مادەنيەتى – ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىز, بىرەۋگە بەرەتىن جەرىمىز جوق, تاريحىمىز دا جوق. سول سەبەپتى جاڭا قازاقستاندى بوتايمەن بايلانىستى 3700 جىلدىق جاڭا تاريحپەن اتاپ ءوتۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. تۋعان تاريحىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن كۇل-قوقىستان ارشىپ, جاڭا ۇرپاققا ۇسىنايىق», دەدى.
اقىن, اۋدارماشى باقىت قايىربەك بارلىق مادەنيەت قىزمەتكەرىن «شىراقشى» سانايتىنىن ايتتى. سانالى ادام وزىنە قوياتىن سالماقتى ساۋالدىڭ بارىنە ونەر, مادەنيەت ارقىلى جاۋاپ الاتىنى شىندىق. ناق وسى شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە ادام ءوز ءومىرىنىڭ ءمانىن تەرەڭ, جارقىن ءارى تولىق سەزىنە الادى. ەگەر شىعارماشىلىق ادامىنىڭ تاعدىرى تۋىندى جازۋدان تۇراتىن بولسا, ول – شىراقشى. ولار رۋحاني الاۋدىڭ شىراعىن ەشقاشان سوندىرمەي, ماڭگى كۇزەتتە تۇرادى.
رۋحانياتتىڭ جايى قوزعالعان جەردە بىرگە ايتىلاتىن كۇرمەۋى قيىن ماسەلە – كىتاپ شىعارۋ ءىسى. ميلليونداپ اقشا شاشاتىن قازاقستانداعى باسپا قىزمەتىن 1-2 مىڭ ەۋرو جۇمساپ قانا شەشەتىن سەربيا ەلىنىڭ تاجىريبەسىمەن بايلانىستىرا قاراستىرعان مادەنيەتتانۋشى, اۋدارماشى زيرا ناۋرىزباەۆا بۇل سالانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جەتىك بىلەتىنىن اڭعارتتى. سەبەبى ءوزى جازۋشى, ءوزى ماركەتولوگ, ءوزى ەسەپشى ز.ناۋرىزباەۆا كىتاپ شىعارۋ ىسىندەگى قيتۇرقىلىقپەن بۇرىننان تانىس بولعاندىقتان, بار شىندىقتى جايىپ سالدى. «شىعارماسى شەتەل وقىرمانىنا قىزىقتى بولا ما؟» دەپ ساۋالدىڭ باسىن اشىپ الماي, «قازاق ادەبيەتىن شەتەلدە تانىتامىز» دەپ قازىنادان مول قارجىنى ءبولدىرىپ العاندار باسپا ىزدەپ, اۋدارماشى ىزدەپ, ولاردى ەلگە قوناققا شاقىرىپ, قىدىرتىپ الەككە تۇسەتىنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى. «جەمقورلىققا جول بەرىلمەسىن» دەپ ءبارىن ەرەجە, زاڭ بويىنشا جاساپ, تەكسەرىپ, قاداعالاعاننىڭ وزىندە وتكەن جىلدارى ەسىمى ەلگە بەلگىلى ۇلكەن قالامگەردىڭ يسپان تىلىنە اۋدارىلعان كىتابى گۋگل ءتارجىما بولىپ شىقتى. دايىن بيۋدجەتپەن, شەنەۋنىكتەرمەن ءتىل تابىسىپ كىتاپ شىعاراتىندار قالىپتاستىرعان تامىر-تانىستىققا نەگىزدەلگەن ەسكى جولدى ءسۇرىپ تاستاماي, بۇل جۇيەدە ەلەۋلى وزگەرىس بولماق ەمەس.
فورۋمدا ۇلكەن ماسەلە قوزعاعانداردىڭ ءبىرى – قانات ايتباەۆ. الەمگە ايگىلى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ اكەسى سوڭعى جىلدارى بالاسىنىڭ پروديۋسەرى بولا ءجۇرىپ بەتپە-بەت كەلگەن مادەنيەت توڭىرەگىندەگى سىن كوتەرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرازىن سانامالاپ شىقتى. ءوزىن بلوگەر سانايتىنداردىڭ دا, كاسىبي تىلشىلەردىڭ دە رەيتينگ ءۇشىن جاعىمسىز اقپاراتتى استىن سىزىپ تۇرىپ, ايشىقتاپ, الاقايلاپ ناسيحاتتاپ جاتاتىنىنا قىنجىلىس تانىتتى. جامان نارسەنىڭ تارالىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ, «مال قۇلاعى ساڭىراۋ» دەپ, بالانىڭ بويىنا سىڭبەگەنىن قاداعالاپ, ەستىگەن بويدا ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا تىرىساتىن قازاقى مىنەز ادام تانىماستاي وزگەرگەن قازىر. سەبەبى ادام جامان, ۇياتتى اڭگىمەنى العاش ەستىگەندە شوشىپ كەتەدى, ەكىنشى رەت ەستىگەندە قۇلاعى ۇيرەنە باستايدى, ءۇشىنشى ەستىگەندە بويى ۇيرەنەدى, ءتورتىنشى ەستىگەندە ول قوعامنىڭ قالىپتى جاعدايىنا اينالادى. وسىعان تىيىم كەرەك. جاماناتتىڭ تارالماۋىنا بارىنشا كوڭىل بولگەن ابزال. سونداي-اق ق.ايتباەۆ youtube ارنالارىنداعى كەيىپكەرلەرى بىلاپىت سويلەيتىن, قاتىگەزدىك پەن جاۋىزدىقتى قارادۇرسىن سۋرەتتەگەن جەكە ستۋديانىڭ فيلمدەرىن باقىلاۋ قاجەتتىگىنە, قازاقتىڭ تاتۋلىعى مەن تۋىستىعىنا قىزمەت ەتىپ وتىرعان توي قۋانىشىنىڭ تاعىلىمى بيىك بىرىڭعاي فورماتىن ازىرلەۋگە نازار اۋدارتتى. شەتەلدەن كەلىپ قازاق ساحناسىندا ونەر كورسەتەتىن ارتىستەر ءبىزدىڭ سانامىزعا قانداي اقپاراتتى قۇيىپ جاتىر؟ «قۇرىلىس نىسانىن سالعاندا دا, ارحيتەكتۋرالىق باقىلاۋ, گەودەزيالىق باقىلاۋ, تەحنيكالىق باقىلاۋ, سانەپيدەميالىق باقىلاۋ دەگەن تالاپ-ەرەجە نەگىزىندە سالىنادى. ەندەشە, قوعامدىق سانانى باقىلاۋ دەگەن ۇعىم بىزدە نەگە جوق؟ قوعامدىق سانا – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسى, رۋحانياتتىڭ دىڭگەگى بولۋعا ءتيىس. مادەنيەتتى ۇرپاق وسكەن جەردىڭ قوعامى كوركەم, ال كوركەم قوعام جاساۋعا ءسىز بەن ءبىز اتسالىسىپ ءجۇرمىز بە؟» ءانشى, پروديۋسەر قويعان بۇل سۇراق – مادەنيەتتىڭ باستى ماسەلەسى.
فورۋمدا كينورەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆ قىسقا مەرزىمدە وزگەرگەن ۇلت بولمىسى, كومەديالىق فيلم تۇسىرۋگە اۋەس ءبىلىمسىز جاستار تۋرالى, كانن فەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازى, اكتريسا سامال ەسلاموۆا كينونىڭ كوركەم قۇندىلىعىن ارتتىرۋ, ونەرتانۋشى ولگا باتۋرينا بۋىن ساباقتاستىعىنىڭ بەينەلەۋ ونەرىندەگى اسەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ءوزىنىڭ ءتول, جاڭا وبرازىن قالىپتاستىرۋى, جاڭاشىل باعىتتاعى رەجيسسەر فارحاد مولداعالي دراما رەجيسسەرلەرىن شەتەلدىك شەبەرلىك ساباقتارى مەن تاعىلىمدامادان وتكىزۋ, ءداستۇرلى ءانشى ەرلان رىسقالي ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتايتىن ورتالىق اشۋ تۋرالى وي-ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
بۇكىلقازاقستاندىق ءى مادەنيەت فورۋمىندا ايتىلعان اڭگىمە, قوزعالعان ماسەلە, ەكشەلگەن ۇسىنىستار از بولعان جوق. مينيسترلىكتىڭ قولىنان ءبارى كەلە بەرمەيتىنىن بىردەن باسىن اشىپ ايتقان مينيستر وسىنىڭ ءبارىن مۇقيات تىڭداپ الىپ, قورىتىندى ءسوزىن بىلايشا تۇيىندەدى:
– الداعى ۋاقىتتا بالالاردىڭ اتىنا ارنايى كارتا اشىلادى. ۇكىمەت ول كارتاعا اقشا بولەدى. بىراق بالا ول كارتاداعى اقشانى جۇمساي المايدى. ول اقشا مۋزەيگە, تەاترعا بارعاندا عانا پايداعا اسادى. بۇل – جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن بىرلەسە جاسالاتىن يگى قادام.
بۇل الاڭدا توي تۋرالى ايتىلدى. توي – قازاقتىڭ فەنومەنى. ول زەرتتەلۋى كەرەك. ونىڭ جاقسى-جامان جاعى بىردەي بولعانىمەن, توي – ەلدى بىرىكتىرەتىن كۇش. مينيسترلىك تاراپىنان قاراۋعا دايىنبىز. ال كەشەگى بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىندا بولعان كەلەڭسىزدىك – مادەنيەت فورۋمىندا تالقىلاۋعا تۇرمايتىن نارسە, ويتكەنى مادەنيەتسىزدىك كورسەتكەن جاس جىگىتتەردىڭ ارەكەتى تاربيە ماسەلەسىنە كوبىرەك كەلەدى.
سونداي-اق مينيستر مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جىل سوڭىندا ۇلتتىق سىيلىق تاعايىندالاتىنىن, ۇلتتىق مارتەبەسى بار مەكەمەلەردە جالاقى مولشەرى كوتەرىلەتىنىن حابارلادى.
فورۋمنىڭ ەكىنشى بولىمىندە مادەنيەت سالاسىندا ۇزاق جىل قىزمەت ەتىپ, ەڭبەگى سىڭگەن 47 ونەر وكىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىمەن ماراپاتتالدى. العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان مادەنيەت فورۋمى الداعى جىلى دا جالعاسىن تاۋىپ, داستۇرگە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
الماتى
