وسى كۇنگە دەيىن بار ەكەندىگى ناقتى دالەلدەنىپ, قانداي دا ءبىر تاريحي دالەلى بار بولىپ سانالاتىن ەڭ كونە زاڭ – شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى جاساعى». قازىرگى تاڭدا بۇل زاڭنىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالماعانى تۋرالى بىردەن ايتۋىمىز كەرەك. بىراق بۇل زاڭنىڭ تاڭباعا ءتۇسىپ, ناقتىلى كۇشكە يە بولعانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر جەتىپ ارتىلادى. مىسال رەتىندە شىڭعىس حاننىڭ: «مەملەكەتتىڭ مەنشىگىن جونگە سالىپ, داۋ-دامايلاردى رەتتەپ, ول تۋرالى كوك داپتەرگە جازىپ وتىرۋى شارت, شيحيحۋتۋگتىڭ مەنىمەن كەلىسىپ شەشىپ, اق قاعازعا كوك سيامەن تۇسىرگەن حاتتامالارىن ۇرپاقتان ۇرپاققا دەيىن ەشكىم بۇزبايتىن بولسىن», دەگەن ءسوزى تاريحتا قالعانىن ايتۋعا بولادى.
شىڭعىس حاننىڭ عۇمىرىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بۇل شامامەن 1210 جىلدار بولۋى كەرەك. دەمەك, بۇل – قازاق دالاسىنداعى العاشقى رەسمي زاڭ. قيساپتىڭ قيسىنىنا سالساق, قازىرگى اتا زاڭعا دەيىنگى ارالىقتا قازاق دالاسىنداعى زاڭدار ەۆوليۋتسياسى شامامەن 800 جىلدام استام ۋاقىتتى الادى.
وسى سەگىز عاسىر ىشىندە كوك داپتەردىڭ كەلبەتى قۇرىلعان مەملەكەت, وزگەرگەن وركەنيەت پەن جاڭا باسقارۋ جۇيەسىنە اۋىسۋى سەكىلدى تاريحي فاكتورلارعا وراي بىرنەشە مارتە تولىقتىرىلىپ كەلدى. ماسەلەن, «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», ءاز تاۋكە حان تۇسىنداعى «جەتى جارعى» زاڭدارى بولىپ تاڭبالانعانىن شەجىرە بەتتەرى شاتاسپاي پاراقتاپ بەرەدى.
ءيا, البەتتە بۇل ءبىزدىڭ ءتول زاڭدارىمىز. مۇنداي باقىتتى قايتا سەزىنۋ تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا بۇيىردى بىزگە. ەگەمەن ەلدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى, ەڭ اسىل كىتابى كونستيتۋتسيا ساحناعا شىققان شاق ەدى ول كەز. بۇگىنگى تارقاتىلار تاقىرىپتىڭ توركىنى دە وسى تاقىرىپقا كەلىپ ات بايلاپ وتىر.
پرەزيدەنتىمىز ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق اۋقىمدى وزگەرىستەر جاسايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى سىننان امان ءوتىپ, داۋىلدى ەڭسەرگەندەگى تىنىشتىقتان سوڭ بۇل جولداۋدىڭ جولى دا, ءجونى دە باسقاشا بولاتىنىنا ەلى سەنىممەن قاراپ, ۇمىتپەن كۇتكەن ەدى. القالى جيىندا الاش جۇرتى ارمانى ورىندالارداي اۋقىمدى باستامالاردىڭ كۋاگەرى بولدى. سونىڭ ەڭ باستىسى – اتا زاڭىمىزعا ەنەتىن وزگەرىستەر تۋرالى ۇسىنىس ەدى.
مەملەكەت باسشىسى كوپ ۇزاماي بۇل باستى قۇجاتقا ەنەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار حالىقتىڭ تاڭداۋى بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. سوعان سايكەس ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن قادامدار جاسالۋ كوزدەلىپ وتىر.
رەفەرەندۋم – مەملەكەتىمىزدىڭ مەجەلى ۋاقىتتان بەرى ورىن الىپ وتىرعان ەڭ ەلەۋلى ساياسي وقيعاسى بولعالى تۇر. قازىرگى اتا زاڭىمىز سوڭعى رەت وسىدان 27 جىل بۇرىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان بولاتىن. ال باستى زاڭعا ودان كەيىنگى جىلدارى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنت قابىرعاسىندا ماقۇلدانىپ, حالىقپەن ەش ساناسپاي بەكىتىلىپ كەلدى. البەتتە, بۇل ءۇردىس ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا قاراما-قايشى قۇبىلىس. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى وسىنشا ۋاقىتتان كەيىن حالىقپەن كەڭەسىپ قابىلداۋعا دەگەن تالپىنىس ەڭ اۋەلى دەموكراتياعا دەگەن ۇمتىلىس بولسا, كەيىنگىسى الداعى جوسپارلانعان رەفەرەندۋمنىڭ دا ماڭىزىن, سالماعىن وسىرەتىن قادام بولماق.
ەندى, ءبىز الداعى جوسپارلانعان رەفەرەندۋم بارىسىندا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى مەن ماڭىزدى باستامالارىنا توقتالىپ وتسەك.
ءبىرىنشى كەزەكتە, البەتتە ەڭ ماڭىزدى وزگەرىس – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى مودەلدىڭ وزگەرۋى. ەلىمىز «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» باسقارۋ ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا فورماسىنا كوشەدى. دەمەك الداعى ۋاقىتتا پارلامەنتتىڭ ىقپالى, ۇكىمەتتىڭ ەسەپتىلىگى ارتاتىن بولادى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىگى كەزىندە پارتيادان شىعادى. وسىلايشا, ول بارلىق ساياسي كۇشتەر مەن پارتيالاردان دەربەستىگىن ساقتاي الادى. بۇل ءۇردىس ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە ايتارلىقتاي جاڭعىرۋ اكەلىپ, پارتيالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىراتىن بولادى.
وسى تۇستا اسا ءمان بەرىپ ايتاتۇعىن ءبىر دەرەك بار. وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ كەزىندە مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن نەمەسە بيلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن بىردە-ءبىر وزگەرىس جاساۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن جوق. كەرىسىنشە, باس قۇجاتقا تاڭبالاناتىن بارلىق دەرلىك وزگەرىس بيلىكتىڭ باسقارۋ ينستيتۋتتارىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
مىسالى, مەملەكەت باسشىسى بۇدان بىلاي وبلىس اكىمدەرىنىڭ وكىمدەرىن جويا المايدى. اۋداندىق, اۋىلدىق اكىمدەردى قىزمەتىنەن الا المايدى. بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي ۇيلەسىمدى جانە تەڭگەرىمدى جۇيەنى نىعايتۋعا باعىتتالعان شەشىمدەردىڭ باسى عانا.
ءيا, جوسپارلانعان وزگەرىستەردى ءار قازاقستاندىق سەزىنە الادى. بۇدان بىلاي جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ جۇمىسى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراماق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولاردىڭ دەربەستىگى ارتادى.
اتا زاڭىمىزعا ەنەتىن تاعى ءبىر ايتارلىقتاي جاڭالىقتىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – جەر ماسەلەسىنە قاتىستى. ءيا, تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن قازاق ءۇشىن جەر ماسەلەسى قاشاندا وتكىر تۇرعان-دى. قازىرگى ۋاقىتتا دا قوعام اراسىنداعى بەتى اشىق جارا سەكىلدى اششى ماسەلە وسى جەر توڭىرەگىندە تۇرعانى دالەلدى تالاپ ەتپەيتىن اقيقات. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنىپ وتىرعان ماسەلەگە سايكەس وسى جەر ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلىپ, تۇتاستاي حالىق مەنشىگىنە وتەتىن بولدى. جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى بولادى. بۇرىن بۇل مەملەكەتتىك مەنشىك ەدى.
جالپى العاندا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى ەڭ ماڭىزدى قۇرال – سەنىم. ال سەنىمدى ۇيالاتاتىن ەڭ ۇلكەن كۇش – ادىلەتتىلىك. پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان وسى رەفورمالاردىڭ تۇپكى نەگىزدەرى «ادىلدىك» دەگەن اسىل ۇعىمعا سايادى.
بۇل تۇستا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى, ءسوز بوستاندىعى مەن جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ جۇمىستارىنا جاڭا سەرپىن بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەرگە اشىقتىق ۇستانىمىن ۇستاۋدى تالاپ ەتۋ سەكىلدى ۇسىنىستار حالىق پەن قوعام تاراپىنان جىلى قابىلدانىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى ادىلدىك پەن اشىقتىق بولماعان جاعدايدا مەملەكەتكە دە, قاراپايىم ادام بولاشاعىنا دەگەن دە سەنىمنىڭ بولۋى نەعايبىل.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقساتى دا وسى قاعيدالاردى ءىس جۇزىندە كورسەتۋ بولىپ تابىلسا كەرەك.
رەفەرەندۋم – ماڭىزدى ساياسي وقيعا. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى قىزۋ جۇرۋدە. وسى جۇمىستاردىڭ اياسىندا Amanat پارتياسى شتابىنىڭ مۇشەسى رەتىندە وڭىرلەردى ارالاپ حالىقپەن, ەڭبەك ادامدارىمەن كوپتەگەن جىلى جۇزدەسۋلەر وتكىزدىك. ءبىز بارعان شىمكەنت, جامبىل, شىعىس قازاقستان, قوستاناي حالقى بۇل ساياسي رەفورمادان جىل كەلگەندەي جاڭالىق پەن ومىرلەرىن وزگەرتەتىن جاقسىلىق كۇتىپ وتىر. وڭىرلەردەگى ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن قۋاتتايتىنىن, قولدايتىنىن اڭعاردىق. ەلدىڭ وزگەرىستەرگە دەگەن ىقىلاسى ەرەك. ەندى وسى قولداۋىمىزدى ءىس جۇزىندە كورسەتۋ ماڭىزدى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان, ازاماتتارىمىزدى 5 ماۋسىم كۇنى وتەتىن جالپىرەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرامىز. قاي زاڭ بولسىن نە وزگەرسە, نە تولىقسا تاريحي كەزەڭنىڭ باستاۋىندا تۇرادى. شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى جاساعىنان» بەرگى زاڭدار ەۆوليۋتسياسى دا وسى كورىنىستى راستايدى. بۇل – تاريحتىڭ جاڭا بەتى. سوندىقتان «جاڭا قازاقستان» تۇسىنىگى قۇر بوس ءسوز بەن ۇران ەمەس, «ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ» ەسىگىن اشاتىن ۇلى ساپاردىڭ كىرىسپە ءسوزى دەپ قابىلداۋ شارت.
بەرىك ءۋالي,
«حابار» اگەنتتىگى» اق باسقارما توراعاسى
