36 جىل بۇرىنعى جارىلىس
تاريحقا شەگىنىس جاساپ كورەيىك. راس, حح عاسىردىڭ 60-80 جىلدار ارالىعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ, اتاپ ايتقاندا بەيبىت اتومدى پايدالانۋدىڭ گۇلدەنۋ ءداۋىرى سانالدى. اتاپ ايتقاندا, اتوم ەلەكتر ستانسالارى بەلسەندى تۇردە سالىندى, سونىڭ ءبىرى – چەرنوبىل ستانساسى. ونىڭ قۇرىلىسى 1970 جىلى باستالىپ, العاشقى ەنەرگوبلوگى 1977 جىلى كسرو ەنەرگوجۇيەسىنە قوسىلدى. كەيىنىرەك تاعى ءۇش ەنەرگوبلوك پايدالانۋعا بەرىلدى, ال ستانسانىڭ جىل سايىنعى ەنەرگيا ءوندىرىسى 19 ملرد كيلوۆاتت-ساعاتقا دەيىن ۇلعايدى.
جالپى, 1986 جىلعى اپات, چەرنوبىل اەس-ىندەگى العاشقى جاعداي ەمەس. ودان بۇرىن 1982 جىلى ەنەرگوبلوكتى سىنامالى ىسكە قوسۋ كەزىندە رەاكتوردىڭ تەحنولوگيالىق ارنالارىنىڭ ءبىرى قيراپ, اكتيۆتى ايماقتىڭ گرافيتتى قالانۋى دەفورماتسيالاندى. زارداپ شەككەندەر بولعان جوق دەسەك تە, توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن جويۋ ءۇش ايعا سوزىلدى.
چەرنوبىلدە الەمدەگى باسقا دا ستانسالار سياقتى سىناقتار مەن تاجىريبەلەر تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇردى. وكىنىشكە قاراي, كەزەكتى وسىنداي ستاندارتتان تىس تاجىريبەلەردىڭ بىرىندە اپات بولدى.
1986 جىلدىڭ 26 ساۋىرىنە قاراعان شاقتا اتالعان اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ 4-ءشى ەنەرگوبلوگىندا تۋربوگەنەراتور سىناقتارى جۇرگىزىلدى. رەاكتور توقتاعان كەزدە اپاتتىق ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن تۋربوگەنەراتور روتورىنىڭ اينالمالى ەنەرگياسىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋعا بولادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا رەاكتوردىڭ تەحنيكالىق شارتتارى ەكسپەريمەنت تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەنىنە قاراماستان, سىناقتار جۇرگىزىلدى. ستانسانى پايدالانۋ ەرەجەلەرىن ورەسكەل بۇزۋ جانە رەاكتوردىڭ كەيبىر قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى ناتيجەسىندە تۇنگى ساعات 01.00-دەن 23 مينۋت كەتكەندە ەنەرگوبلوكتا جارىلىس پەن ءورت ورىن الدى.
«چەرنوبىلدا ورىن العان جارىلىس شاينەك قاعيداسى بويىنشا, ياعني قىسىم ارقىلى سۋدىڭ ەرىكسىز تۇردە اتقىلاۋ سەبەبىنەن بولدى. قايناعان سۋ شاينەكتىڭ قاقپاعىن كوتەرە سىلكىسە, ءدال سولاي چەرنوبىلداعى رەاكتوردا تەمپەراتۋرا وتە جوعارى جىلدامدىقپەن كوتەرىلىپ, ىشىندەگى سۋ قاتتى قىزۋدان بىردەن قايناپ, سۋدىڭ بۋى سىرتقا بۇرق ەتتى. بۇل ۋاقىتتا ۇلكەن قۋاتتى ارنالىق رەاكتور ءتيپتى رەاكتور قولدانىلدى. وسى ورىن العان قايعىلى وقيعادان كەيىن الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە بۇل رەاكتور سالىنبادى. قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي رەاكتورلاردا قانداي دا ءبىر رەگلامەنتتەن تىس زەرتتەۋلەر بۇدان بىلاي جۇرگىزىلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون», دەپ تۇسىندىرەدى اتوم ينجەنەرى اسەت ماحامبەتوۆ.
اپات اۋقىمى
چەرنوبىل اپاتى اتوم ەنەرگەتيكاسى تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جانتۇرشىگەرلىك وقيعا رەتىندە بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. رەاكتوردىڭ بەلسەندى ايماعى تولىعىمەن قيراپ, ەنەرگوبلوك عيماراتى زاقىمداندى, راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ ەداۋىر بولىگى قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىردى. اپاتتان كەيىن ءۇش ايدىڭ ىشىندە رەسمي تۇردە 31 ادام قايتىس بولعان, 1987-2004 جىلدار ارالىعىنداعى 19 ءولىم وقيعاسىن اپاتتىڭ تىكەلەي سالدارىنا جاتقىزۋعا بولادى. اەس قىزمەتكەرلەرى مەن قۇتقارۋ كوماندالارىنىڭ 134 ادامى وتە اۋىر دارەجەدەگى وتكىر ساۋلە اۋرۋىنا شالدىقتى. ساۋلەلەنۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسەرىنەن كەيىن تاعى دا ءتورت مىڭ قوسىمشا ءولىم بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەر بار. الايدا بۇل اپاتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى سالدارى تۋرالى عالىمداردىڭ داۋ-دامايى ءالى دە جالعاسۋدا.
چەرنوبىل قاسىرەتى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قانداي دا ءبىر شارالاردى قابىلداۋىنا نەگىز بولدى. اەس-تەگى اپاتتان كەيىن كوپ ۇزاماي ماگاتە-گە مۇشە مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاعان ەكى كونۆەنتسيانى ازىرلەدى. ونىڭ ءبىرى, توتەنشە جاعدايلاردى حابارلاۋ, اقپارات الماسۋ جانە سۇراۋ سالۋ بويىنشا حالىقارالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىز قالايتىن يادرولىق اپات تۋرالى جەدەل حابارلاۋ تۋرالى كونۆەنتسيا. ەكىنشىسى, يادرولىق اپات نەمەسە رادياتسيالىق اپات جاعدايىندا كومەك تۋرالى كونۆەنتسيا. بۇل كونۆەنتسيالار ماگاتە-گە وسى باعىتتاعى شارالاردى ۇيلەستىرەتىن حالىقارالىق ورتالىق رەتىندە ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن ەداۋىر اتوم جوبالارى توقتاتىلىپ, سالانىڭ دامۋى ايتارلىقتاي باياۋلادى.
قاتەلىكتەر ساباعى
1990 جىلداردىڭ سوڭىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى دامۋدىڭ بۇرالاڭ جولىنا قايتا ءتۇستى. نەگە بۇلاي بولدى؟ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قايدا قالدى؟
عاسىرلار توعىسىندا ءداستۇرلى كومىر جاعۋ ارقىلى الاتىن ەلەكتر قۋاتى ادامزاتقا, قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زياندى ەكەنىن ءبارى ءتۇسىندى. ەنەرگيانىڭ جاڭارتىلعان بالاما كوزدەرى – كۇن جانە جەلدەن ەنەرگيا الۋ قازىرگى ۋاقىتتا تۇراقسىز جانە وتە قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتىپ وتىر.
سونداي-اق اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن چەرنوبىل اپاتىنىڭ سالدارى زەردەلەندى. قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ بارلىق كومپونەنتتەرىنە دەگەن كوزقاراس, سونىڭ ىشىندە رەاكتورلاردى قايتا قۇرۋ جانە جەتىلدىرۋ جونىندەگى الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ارەكەتتەر قايتادان قارالدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس-تە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندە كوپتەگەن شارا قابىلداندى. چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شەشىمدەر بىردەن قابىلداندى, ال 1987-1991 جىلدار ارالىعىندا قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن كۇشەيتۋ جۇرگىزىلدى, بۇل ءوز ۋاقىتىندا اپاتقا اكەپ سوققان جوبالىق كەمشىلىكتەردى ەداۋىر ازايتتى.
اپاتتان العان تاعى ءبىر ساباق — توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى. اۆاريالىق ساۋلەلەنۋ قاۋپى تونگەن جاعدايدا قىزمەتكەرلەردى دە, باسقا ادامداردى دا بارىنشا قورعاپ قالۋ ءۇشىن نەگىزسىز ارالاسۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا اۆاريالىق دەن قويۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە تاجىريبەلى عالىمدار مەن رادياتسيادان قورعاۋ جونىندەگى ماماندار تارتىلادى.
بۇگىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماماندارى چەرنوبىل قاسىرەتى قايتالانبايدى دەپ سەندىرەدى. بۇعان 2011 جىلدىڭ 11 مامىرىندا بولعان جاپونياداعى فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى تاعى ءبىر ۇلكەن اپات سەبەپ بولا الادى. بۇل اپات يادرولىق وقيعالاردىڭ حالىقارالىق شكالاسى بويىنشا ماكسيمالدى, 7 دەڭگەيگە, سونداي-اق چاەس اپاتىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەستىرىلدى. الايدا يادرولىق شىعارىندىلاردىڭ اۋقىمى بويىنشا فۋكۋسيماداعى اپات چەرنوبىلعا قاراعاندا بەس ەسە از. ساراپشىلار جاپون اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپات جەر سىلكىنىسى مەن تسۋناميگە بايلانىستى باستالدى, بىراق ونىڭ دامۋى مەن ناتيجەلەرى ستانسا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرقاتار ءساتسىز شەشىمدەرىنىڭ ناتيجەسىندە بولدى دەپ سەندىرەدى.
«ستانسا قىزمەتكەرلەرى جارىلىسقا اكەلەتىن بىرقاتار جاعىمسىز شەشىمدەر قابىلدادى, بىراق بۇل يادرولىق جارىلىس بولمادى. ول سۋتەكتىڭ جارىلۋى ياعني رەاكتوردىڭ ىشىندە قولدانىلاتىن جىلۋ بولگىش قۇراستىرمالارى تسيركوني قورىتپاسىنان جاسالعاندىقتان, جوعارى تەمپەراتۋرادا سۋمەن ارەكەتتەسىپ, جارىلعىش سۋتەگى گازىن بولەدى. وسى گاز عيماراتتىڭ ىشىندە جينالىپ, جارىلىستىڭ بولۋىنا اكەپ سوقتى», دەيدى ءا.ماحامبەتوۆ.
ايتسە دە, تەوريالىق تۇرعىدان اپاتتىڭ وسىنداي نەمەسە باسقا فورمادا قايتالانۋىن تولىعىمەن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق ەش سەنگىسىز ادام اسەرىنەن تۋىندايتىن كەزدەيسوقتىق پەن تابيعي-توتەنشە جاعدايلاردىڭ ءبىر ساتتە قاتار كەلۋى اپاتقا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ءار جاڭارۋ مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ پايدا بولۋى وتكەن قاتەلىكتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرەدى. سوندىقتان قازىرگى زامانعى اتوم رەاكتورلارىندا جوبالاۋ ساتىسىندا رەاكتوردىڭ اكتيۆتى ايماعىنىڭ بۇزىلۋىمەن بولاتىن اپاتتاردىڭ مۇمكىندىگىن ءىس جۇزىندە جويۋ قامتاماسىز ەتىلەدى, ياعني «جوبالاۋ كەزىندە اۆاريانى جويۋ» تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلادى.
«رەاكتورلاردىڭ جاڭا زاماناۋي جوبالارىندا اەس شەگىنەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن راديواكتيۆتى بولشەكتەردىڭ ءارتۇرلى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار, اپات كەزىندە رەاكتور جۇمىسىنىڭ دەربەستىگى 72 ساعاتقا دەيىن جەتەدى. ياعني رەاكتور ادام ارالاسۋىنسىز وزدىگىنەن توقتاپ, ءۇش تاۋلىك بويى قاۋىپسىز جاعدايدا بولا الادى», دەپ تۇسىندىرەدى ءا.ماحامبەتوۆ.
اعىمداعى قولدانىستاعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان رەاكتورلار ءۇشىن اۋىر اپات ىقتيمالدىعى 10 ملن جىلدا ءبىر كەلۋى مۇمكىن دەپ قاراستىرىلادى. قازىرگى جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيالار تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا كەپىلدىك بەرەدى. سوندىقتان الەم اتوم ەلەكتر ستانسالارىن پايدالانۋدان باس تارتپايدى. چەرنوبىل تراگەدياسىنان كەيىن اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدان مۇلدە باس تارتۋ تۋرالى تۇبەگەيلى شەشىم قابىلدانعان ەلدەردە (مىسالى, گەرمانيادا) قازىر اتوم رەاكتورلارىنا قايتا ورالۋ تۋرالى پىكىرتالاس جاندانا ءتۇستى.
