ونەر • 23 مامىر، 2022

كامامبەردەن كارتيناعا دەيىن...

64 رەت كورسەتىلدى

مىنا كارتيناعا قاراپ تۇرىپ، نە ويلايسىز؟ ۋاقىت – ءومىر. ۋاقىت – تاريح. ۋاقىت – تەڭىز. ۋاقىت – ادىلەتسىز. كۇندەردى جىلجىتىپ، ايلاردى سىرعىتىپ وتىرعان ۋاقىت ادامنىڭ قىسقا عۇمىرىندا قانشا قۋانىش، قانشا سەزىم، قانشا مۇڭ سىيلايدى ەكەن؟.. بارشا ادامزات ۋاقىتقا نەگە تاۋەلدى؟ شىنىندا، ءبىز ۋاقىتتىڭ بار ەكەنىن، تەك باقىتتى ساتتەردە عانا سەزىنەتىن سياقتىمىز. ال قالعان ۋاقىتتا ءتىپتى بايقالمايدى. سوندا ۋاقىت دەگەن نە؟ قولداعى ساعات پا، الدە ءومىر دەگەنىڭىز سول ۋاقىت پا؟..

فيلوسوفيالىق ويلارعا قۇرىلعان بۇل كارتينانى يسپاننىڭ سيۋررەاليست سۋرەتشىسى سالۆادور دالي جازعان. بالا كەزىنەن كوپتىڭ نازارىندا جۇرگەن ول سەكسەن بەس جىل ىشىندە 1 500-گە جۋىق سۋرەت سالىپتى. سيۋررەالدى كارتينالار، يلليۋستراتسيالار، مۇسىندەر...

سالۆادور دالي كوزى تىرىسىندە وتە تانىمال بولدى: بىرنەشە ومىرباياندىق كىتاپ پەن ستسەناريلەر جازدى. ايگىلى Chupa-Chups لوگوتيپىن جاسادى. ۋولت ديسنەيمەن بىرگە Destino مۋلت­فيلمىندە جۇمىس ىستەدى، لۋيس بۋنۋەل مەن الفرەد حيچكوكتىڭ فيلم­دەرىن تۇسىرۋگە قاتىستى. ول از دەسەڭىز، دالي ۇيىندە ليگات پورتى­نا 44 قولا ءمۇسىن جاسادى. سۋرەتشى نەگىزىنەن ءوزىنىڭ ارماندارىمەن، ۇستا­­نىمدارىمەن ءھام فرەيد تەوريالارىمەن شابىتتانعان.

«جاد تۇراقتىلىعى» (La persistencia de la memoria) شاعىن كارتيناسى سالۆادور ءداليدىڭ ەڭ تانىمال جۇمىسى بولسا كەرەك. سۋرەتشى تۋىندىنى ايەلى گالا دوستارىمەن كينوعا كەتكەن بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە سالعان. ال ءوزى باسى اۋىرىپ تۇرعانىن ايتىپ ۇيدە قالادى. بۇل 1931 جىل بولاتىن. سۋرەتشى ەڭ الدىمەن كرەۋس ءمۇيىسىن سالادى، كەيىن سۋرەتكە قاراپ تۇرىپ، كەنەپتە قانداي دا ءبىر يدەيا، ماعىنا جوق ەكەنىن تۇسىنەدى. ۇيىقتاپ قالعان سوڭ وعان كەپتىرىلگەن ءزايتۇن بۇتاعىنان اعىپ جاتقان جۇمساق ساعاتتىڭ بەينەسى ەلەستەيدى. ءداليدىڭ ءوزى ءبىر كۇن بۇرىن تاماقتانعان جۇمساق كامامبەر ىرىمشىگى ونى «اعىپ بارا جاتقان ساعاتتاردىڭ» بەينەسىنە اكەلگەنىن ايتادى. مىنە، قىزىق. ءبىر كارتينانىڭ سالىنۋىنا ەرىتىلگەن ىرىمشىك تە سەبەپ بولادى ەكەن... جالپى، شەكسىزدىك دەگەن ۇعىم شىعارماشىل جانداردىڭ وي-قيالىنا عانا ءتان سەكىلدى.

كەيدە كارتيناعا اتاۋ قويىپ كەرەك ەمەس پە دەيسىڭ. كوركەم سۋرەت – ءسوزسىز «سويلەيتىن» ونەر. ءتىپتى، سوناۋ حVII عاسىردا سۋرەتشىلەر تۋىندىلارىنا تاقىرىپ قويماعانى بەلگىلى. كوبىنەسە اۆتورلار ومىردەن وتكەن سوڭ م ۇلىكتەرىن تۇگەندەۋ كەزىندە ورىنداۋشىلار مەن قىزمەتشىلەر ويلاپ تاباتىن بولعان. ماسەلەن، ۆەرمەەردىڭ ايگىلى ءىنجۋ سىرعالى قىز وبرازى  «ورامال تاققان قىز»، «قىزدىڭ ءجۇزى» سىندى ءتۇرلى نۇسقادا اتالدى.

ءداليدىڭ «جاد تۇراقتىلىعى» كارتيناسىنىڭ اتاۋى دا سۋرەت مازمۇنىنان الدەقايدا الىس. بۇعان دەيىن ول «جۇمساق ساعات»، «اققان ۋاقىت»، «جاد قاتتىلىعى» نەمەسە «جاد تۇراقتىلىعى»، «ۋاقىتتىڭ ءوتۋى»، ياكي «ۋاقىت» دەپ تە اتالعان. سيۋررەاليزم باعىتىندا سالىنعان تۋىندىداعى نەگىزگى دەتال – جۇمساق ساعاتتار. اۆتور بۇل ارقىلى وتكەنگە ورالۋ دا، بولاشاققا اسەر ەتۋ دە وڭاي ەكەنىن كورسەتەدى. ۋاقىت تا كەيدە باعالى، كەيدە بار-جوعى بەلگىسىز اعىن سۋداي. كارتيناداعى قۇمىرسقالار ۇيمەلەگەن ساعات تا، ءومىر فيلوسوفياسىنا سالساق، ۋاقىتتىڭ وتكىنشى ەكەندىگىن، ءبارى-ءبارىنىڭ ءبىر كۇنى بىتەتىندىگىن اڭعارتادى.

اسپالى جانە اعىندى ساعاتتىڭ جۇمساقتىعى – ۋاقىتتى سىزىقتىق تۇسىنۋدەن اۋىتقۋدى بىلدىرەتىن بەينە. ءداليدىڭ ءوزى مۇندا «جەرلەۋ ويىنىندا» جانە باسقا دا كارتينالاردا پايدا بولعان، ۇيىقتاپ جاتقان باس تۇرىندە قاتىسادى. اۆتور جۇمساق ساعاتتار سالىستىرمالىلىق تەورياسىنان ەمەس، كامامبەردىڭ كۇندە ەرۋىن سيۋررەاليستىك قابىلداۋدان شابىتتانعانىن ايتادى. سونداي-اق «پورت ليگات پەيزاجى دا­يىن بولعان سوڭ سۋرەتتى بوياۋعا ەكى ساعات قاجەت بولدى»، دەپ جازادى.

دەگەنمەن، سۋرەتشى مۇندا ۋاقىت ۇعىمىن تولىقتاي جوققا شىعارمايدى. وعان جاعادا جاتقان جۇمىرتقا، تەڭىز بەن اسپاندى جالعاعان اينا بەينەلەرى دالەل. ءداليدىڭ كوزقاراسىندا ۋاقىت قايشىلىقتى ءھام سالىستىرمالى، بىراق سوندا دا ول ءومىر كارتيناسىن جاساي الادى.

اۆتور وسى تۋىندىسىن سالعان از ۋاقىتتا ۇلكەن تەبىرەنىستە بولادى. كەيىن دالي ونى ­كينودان كەلگەن ايەلىنە قالاي كورسەتكەنىن ­باياندايدى: «مەن ونىڭ سۋرەتكە قالاي قارا­عا­نىن جانە ونىڭ جۇزىندەگى تاڭعالىسىن ءجىتى باقى­لاپ تۇردىم. ويتكەنى كارتينانىڭ اسەر ەتەتى­نى­نە سەنىمدى ەدىم. نەگە دەسەڭىز، گالا ەشقا­شان قاتەلەسپەيتىن». ايتقانداي-اق، گالا جاڭا ­كارتينانى ءبىر كورگەن جان ەشقاشان ۇمىتپايدى دەپ باعالايدى.

سۋرەتشى بۇل كارتيناعا ەكى-اق تۇسىنىكتەمە بەرەدى: كامامبەر تۋرالى وي ونى ساعاتتىڭ جۇمساقتىعىنا جەتەلەگەن. ال جازۋ ۇستىندە ەجەلگى گرەك فيلوسوفى گەراكليتتىڭ ء«بارى اعادى، ءبارى وزگەرەدى»، دەگەن تۇجىرىمى تۋرالى ويلاپتى.

سۋرەت سالىنىپ بىتكەن سوڭ ونى ىلە-شالا امەريكالىق دجۋليان لەۆي اۆتورعا «جاد تۇراقتىلىعى» ەشقانداي كوممەرتسيالىق تابىس اكەلمەيتىنىن، تەك ۇيىندە ءىلىنىپ تۇراتىنىن ايتىپ، ساتىپ العان. سالۆادور ءداليدىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ايگىلى تۋىندى 1934 جىلدان بەرى نيۋ-يوركتەگى زاماناۋي ونەر مۋزەيىندە ساقتالىپ تۇر. اگاراكي، نيۋ-يورككە جولىڭىز ءتۇسىپ جاتسا، مانحەتتەندەگى مۋزەيگە دالي كارتيناسىن ىزدەپ بارارسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار