مايمىلشەشەك دەرتى بۇرىننان بار. بۇرىن ول ادام ومىرىنە اسا قاۋىپ تۋدىرمايتىن, الايدا مەديتسينا عالىمدارى «قازىرگى ۆيرۋستىڭ قالپى وزگەشە», دەپ الاڭداپ وتىر. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پاندەميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور پيتەر حوربي: ء«بىز مۇلدەم جاڭا جاعدايدا تۇرمىز, بۇل ۆيرۋس ءبىزدى تاڭعالدىرىپ وتىر. تەز ارادا قاجەتتى شارا قولدانباساق, وتە قاۋىپتى», دەيدى. مايمىلشەشەكپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەگەن دوكتور حيۋ ادلەر دە «بۇل ءبىز بۇرىن كورگەن مايمىلشەشەك ەمەس», دەپ ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن راستادى.
ەۋروپانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى دەرتتىڭ ۇلىبريتانيا, يسپانيا, پورتۋگاليا, گەرمانيا, بەلگيا, فرانتسيا, نيدەرلاند, يتاليا جانە شۆەتسيادا تىركەلگەنىن مالىمدەدى. ۇلىبريتانيادا العاشقى جاعداي وسى جىلدىڭ 7 مامىرىندا تىركەلگەن ەدى. ۇلىبريتانيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى سادجيد دجاۆيد قازىردە 20 جاعداي انىقتالعانىن حابارلادى. ۇلىبريتانيا بيلىگى ەلدى شەشەك اۋرۋىنا قارسى ۆاكتسينامەن قامتىپ جاتىر. ەكپە مايمىلشەشەك ينفەكتسياسىنىڭ «جوعارى دەڭگەيى» بار ادامدارعا ەگىلە باستاعان. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى El País گازەتى يسپانيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارى ىندەتپەن كۇرەسۋ ءۇشىن مىڭداعان ەكپە ساتىپ العانىن جازدى. ال ۆيكتوريا دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتى اۋسترالياداعى العاشقى جاعداي ۇلىبريتانياعا بارعاننان كەيىن اۋىرىپ قالعان ەر ادامدا بولعانىن مالىمدەدى.
مەديتسينا عالىمدارى ۆيرۋستىڭ اتىنا ساي تەك مايمىلداردان عانا ەمەس, جابايى جانۋارلار, كەمىرگىشتەردەن جۇعاتىنىن ايتادى. دەرتكە شالدىققان ناۋقاستاردىڭ تەرىسىندە بورتپە پايدا بولىپ, سۋلى كوپىرشىكتەرگە اينالادى, كەيىن قىرتىستانا باستايدى دەپ سيپاتتادى دارىگەرلەر. اۋرۋدىڭ باستى بەلگىلەرى دەنە قىزۋى, باس اۋرۋى, ءىسىنۋ, بۇلشىقەت اۋىرۋى جانە شارشاۋ. دەرتپەن كۇرەسۋ 14 كۇننەن 21 كۇنگە دەيىن سوزىلادى.
«مايمىلشەشەگىنە قارسى ارنايى ۆاكتسينا جوق, بىراق جالپى شەشەك اۋرۋىنا قارسى ەگىلەتىن ەكپە دەرتتەن 85% قورعايدى, ويتكەنى ەكى ۆيرۋس وتە ۇقساس. قالاي بولعاندا دا بۇل اۋرۋدى جۇقتىرۋدىڭ جاڭا جاعدايلارى تىركەلە بەرەدى. ويتكەنى ول جۇقپالى», دەپ مالىمدەدى لوندون مەديتسينا مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى دجيممي ۋيتۆورت. دەگەنمەن عالىم وزگە مەديتسينا عالىمدارىنىڭ كۇدىگىن سەيىلتىپ وتىر. «بۇل دەرتتى COVID-19 ىندەتىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. مايمىلشەشەك اۋرۋى جاڭا ۆيرۋس ەمەس, بۇرىننان بەلگىلى. ءبىز ونىڭ ەمدەۋ ادىستەرىن بىلەمىز, شەشەككە قارسى ۆاكتسينا بار. بۇل نەگىزىنەن جەڭىل اۋرۋ, بىراق ول بالالار, جۇكتى ايەلدەر مەن يممۋندىق جۇيەسى ءالسىز ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن», دەدى دجيممي ۋيتۆورت. دەگەنمەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپاداعى ايماقتىق ديرەكتورى حانس كليۋگە: «جازعى ماۋسىم قاشاندا قاۋىپتى. اسىرەسە جاپپاي جينالىس, فەستيۆال, ءتۇرلى كەشتەر كەزىندە ۆيرۋستى جۇقتىرۋ دەڭگەيى جوعارى. ءال بەرمەي كەتۋى مۇمكىن», دەپ ەسكەرتەدى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تاعى دا جاڭا 50 جاعداي تىركەلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى.
مايمىلشەشەك دەرتىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, ۆيرۋس العاش رەت مايمىلدان تابىلعان. 1970 جىلدان بەرى افريكانىڭ 10 ەلىندە ىندەت تۇراقتى تىركەلىپ كەلەدى. اسا قاۋىپتى دەرت قاتارىنا جاتپاسا دا وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىندەگى ءولىم كورسەتكىشىنىڭ سەبەبى بولىپ كەلەدى. 2003 جىلى اقش-تا ىندەتتىڭ 81 جاعدايى تىركەلدى. ناۋقاستار ەلگە اكەلىنگەن ۇساق سۇتقورەكتىلەر جانە يتتەرمەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان كەزدە جۇقتىرعان. ال 2017 جىلى نيگەريا ەڭ قيىن ىندەتتى باستان وتكەردى. بۇل ەلدە 172 جاعداي تىركەلىپ, قايتىس بولعانداردىڭ 75 پايىزى 21 مەن 40 جاس ارالىعىنداعى ەر ادامدار بولدى.
P.S. مايمىلشەشەك اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەۋروپا ەلدەرىندە انىقتالىپ جاتىر, ازىرگە ازيا, ورتا ازيا ەلدەرىنە جەتە قويعان جوق. دەگەنمەن ساراپشىلار قازىرگى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە ساياحاتتايتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنىن ايتىپ, ساق بولۋدى ەسكەرتەدى. ويتكەنى دەرتكە شالدىققان ەۋروپالىقتار ىندەتتىڭ ناعىز تارالعان وشاعىنان ەمەس, جۇقتىرۋ قاۋپى نولدىك كورسەتكىشكە تەڭ جەرلەردە جۇقتىرعان.
