ەدۋارد شەۆاردنادزە: سىزدەر سىن ساعاتتا سىر بەرمەدىڭىزدەر

“جيىرماسىنشى عاسىردىڭ تاريحي جىلناماسىندا ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ ەسىمى ايشىقتى ارىپتەرمەن ادىپتەلگەن. ميحايل گورباچەۆپەن بىرگە ەدۋارد شەۆاردنادزە جاڭاشا ويلاۋدى جاقتايتىن اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلادى, وندايلار كەڭەس وداعىندا ونشا كوپ بولمايتىن. اسىرەسە, ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا ءتىپتى سيرەك ەدى. الايدا, ولار ءوزىنىڭ ەلىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى وزگەرتە الدى  – بۇكىل الەمدى جاقسارتا الدى” – گانس-ديتريح گەنشەر وسىلاي جازعان بولاتىن. ءاربىر كوزى قاراقتى ادام ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ دۇنيە تاريحىنداعى ورنى جونىندە ءدال وسىلاي نەمەسە وسىعان قارايلاس ويلايدى دەپ شامالاۋعا تولىق نەگىز بار. “ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ ءومىرى – ساياساتتا ۇزاق ءومىر سۇرە ءبىلۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى. ونىڭ مانساپ جولىنىڭ جىلناماسى اسپانداي اسقاقتاۋ مەن قيراي قۇلدىراۋعا, ءبىر لاگەردەن ءبىر لاگەرگە, ءبىر ساياسي ساحنادان ەكىنشى ساياسي ساحناعا كۇتپەگەن جەردەن, ايتسە دە زاڭدى تۇردە اۋىسۋعا تولى. وداقتىق گرۋزيانىڭ قاتاڭ كوممۋنيستىك ليدەرى شەۆاردنادزە 1980-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا گورباچەۆتىك ساياسي بيۋروداعى باستى دەموكراتتاردىڭ بىرىنە, “جاڭاشا ويلاۋ” ساياساتىنىڭ بەلسەندى جۇرگىزۋشىسىنە, اقش-پەن وداقتاسۋدى قۇلشىنا قولداۋشىعا, گەرمانيانى بىرىكتىرۋ يدەياسىنىڭ جاقتاۋشىسىنا اينالدى. 1990-شى جىلداردىڭ باسىندا, تاۋەلسىز گرۋزيانىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى, بۇرىنعى ديسسيدەنت زۆياد گامساحۋرديا ەلدەن قۋىلىپ شىققاننان كەيىن ول گرۋزيا پرەزيدەنتى بولدى, ارادا 11 جىل وتكەندە اقش پرەزيدەنتى ويلاستىرعان “جاھاندىق دەموكراتيا رەۆوليۋتسياسىنىڭ” العاشقى وق اتىسىندا ءوزى تاقتان تايدى­رىلدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ەڭ تاباندى ءارى ەڭ تاجىريبەلى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ەدۋارد شەۆاردنادزە كىم؟” – جاقىندا تبيليسيگە جولىمىز تۇسكەندە الىنعان سۇحباتتان كەيىن ماعان قولتاڭبا قويىلىپ, سىيعا تارتىلعان كىتاپتا – ەدۋارد شەۆار­دنادزەنىڭ “كوگدا رۋحنۋل جەلەزنىي زاناۆەس” دەپ اتالاتىن مەمۋارلىق ەڭبەگىنىڭ (م., “ەۆروپا”, 2009) اننوتاتسياسىندا وسىلاي جازىلعان. ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتىنە ونىڭ 2003 جىلعى 23 قاراشاداعى وتستاۆكاسىنان كەيىن قالدىرىلعان, جۇرت “شەۆاردنادزەنىڭ كرتسانيسي رەزيدەنتسياسى” دەپ اتايتىن تاۋ بيىگىندەگى  جەكەجايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گرۋ­زياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ي.ي.مۋر­ساليموۆتىڭ كومەگىمەن ۇيىمداستى­رىلعان مىنا سۇحبات بارىسىندا سول سۇراققا ءبىز دە جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. – قۇرمەتتى ەدۋارد امۆروسيەۆيچ! وتىز بەس جىلدىق جۋرناليستىك جولىم مەنى كوپتەگەن اتاقتى ادامدارمەن, بيىك لاۋازىم يەلەرىمەن كەزدەستىردى. ولاردىڭ اراسىندا بىرنەشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى دە بار. ايتسە دە ءدال بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ – ەكس-پرەزيدەنتپەن سۇحباتتىڭ ءمانىن سولاردىڭ ەشقايسىسىنان كەم قويماس ەدىم. بۇگىن مەن شىن مانىندە الەمگە ايگىلى تۇلعامەن, دۇنيە تاريحىن وزگەرتۋگە ناقتى ىقپال ەتكەن اداممەن اڭگىمەلەسكەلى وتىرعانىمدى تولىق تۇسىنەمىن. مەنى قابىلداۋعا ۋاقىت تاپقانىڭىز ءۇشىن العىسىمدى ايتامىن. ستۋدەنتتىك جىلدارىمىزدا, بولاشاق جۋرناليست بولساق تا, شىنى كەرەك, پارتيانىڭ قاۋلى-قارارلارىنا ونشا ءمان بەرە بەرمەيتىنبىز. سونىڭ وزىندە دە ءبىر قاۋلىنىڭ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەنى, جاڭاعى قۇجات جاريالانعان گازەت ءنومىرىنىڭ قولدان قولعا كوشىپ جۇرگەنى ەسىمىزدە. ول قۇجات – سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تبيليسي قا­لا­لىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى قاۋلىسى. جاس بولساق تا جاڭاعى قاۋلى­نىڭ كەزەكتى پارتيالىق قۇجات ەمەستىگىن, ەلدە راسىندا دا الاڭدايتىنداي جاعداي­لار بار ەكەندىگىن پايىمداعانبىز.  ءسىزدىڭ ساياسي مانساپ جولىڭىز سول قاۋلىدان كەيىن شىنداپ باستالعانى بەلگىلى. ونداي قاۋلىنىڭ قابىلدانۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ – سول جىلدار ءۇشىن ول, راسىندا دا, توتەنشە قاۋلى ەدى. تبيليسي قالاسى بويىنشا عانا قابىلدانعانىمەن, سول قۇ-جاتتا اتالعان تامىر-تانىستىق, جەمقور­لىق, پاراقورلىق, پروتەكتسيا, ۇرلىق-قارلىق, زاڭسىزدىق كورىنىستەرى  كەڭەس وداعىنداعى كەز كەلگەن جەردەن تابىلا-تىن. ايتسە دە, الگىندەي ارەكەت­تەر­دىڭ ءدال تبيليسيدە شەكتەن شىعىپ كەت­كەندىگى مويىنداماۋعا بولمايتىن شىندىق ەدى. مەن تبيليسي قالالىق پار­تيا كوميتەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ىشكى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن ون جىلدان ارتىق ۋاقىت اتقارىپ كەلگەندىكتەن دە مۇنىڭ بارلىعىن وزگەلەردەن جاقسىراق بىلە­تىنمىن. سول جىلدىڭ اياعىندا-اق مەنىڭ گرۋزيا كومپارتياسى ورتالىق كوميتە-ءتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانۋىم قالاداعى ءتارتىپتى تەز ارادا قالپىنا كەلتىرە الۋىمنىڭ, ەڭ باستىسى – جۇرت­شىلىقتىڭ ادىلەتتىلىككە سەنىمىن ورالتا الۋىمنىڭ ارقاسى دەپ ايتۋىمنىڭ ارتىقتىعى بولماس. – سولاي ەكەندىگىن ءبىز دە الىستا ءجۇرىپ-اق شامالايتىنبىز. ءسىزدىڭ رەسپۋبليكاداعى كوررۋپتسيامەن قالاي كۇرەسىپ جاتقانىڭىز قازاقستانعا دا جەتەتىن. ءبىر جولى ءسىز ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قاراۋىنا ناقتى ءما­سەلە ۇسىنىپ, داۋىس بەرۋىن سۇراپسىز. ولار قولدارىن كوتەرگەن كەزدە ءسىز سول كۇيىندە, قولدارىن تۇسىرمەي تۇرا تۇرۋلارىن ءوتى­نىپسىز. سوندا قولىندا تازا التىن ساعاتى جوق بىردە-ءبىر مينيستر تابىلماپتى... بۇل بولعان جاعداي ما, انەكدوت پا؟ – كەز كەلگەن انەكدوتتىڭ استارىندا شىندىق جاتادى... – كەشە ءبىز, ءبىر توپ قازاقستاندىق جۋرناليستەر, بورجوم شاتقالىنا, اتاقتى اراسان سۋى شىعىپ جاتقان جەرگە باردىق. كەشكىسىن كادىمگى گرۋزين قوناقجايلىلى­عىمەن ايقارا جايىلعان داستارقان باسىن-دا ارىپتەستەرىمنىڭ ءبىرى, “كازاحستانس­كايا پراۆدا” گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار راحمەتوۆا: “گرۋزيا بۇرىن 15 بالاسى بار ءۇيدىڭ ەڭ ەركە بالاسى سياقتى ەدى”, دەپ قالدى. سول ساتتە-اق داستارقاننىڭ انا باسىنان ءبىر ەگدە كىسى: “كەيىن ەركەلىكتىڭ ازابىن تارتتىق قوي...”, دەپ ءازىل ايتىپ ۇلگەردى. راسىندا دا, بۇكىل ەلدى ۇلتى گرۋزين ستالين باسقارعان جىلداردان بەرى گرۋزيا كرەملدىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇرعان, بولەكشە قامقورلى­عىندا بولعان دەيتىن تۇسىنىك بار. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – ستالين زامانىنداعى رەپرەسسيا­لاردان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن حالىقتار­دىڭ ءبىرى – گرۋزيندەردىڭ ءوزى. “تاۋبەگە ءتۇسۋ” (“پوكايانيە”) ءفيلمىن كورگەن كەز كەلگەن ادامنىڭ كوزى جەتەدى بۇعان. ايتقانداي, تەنگيز ابۋلادزەنىڭ سول فيل­مىن مەن ءاۋ باستان قولداپ, ءتۇسىرىل­گەن سوڭ ماسكەۋ الدىندا قورعاپ شىق­قان­مىن. ستالين مەن بەريا وزگەلەر گرۋ­زين رەتىندە قانىنا تارتادى دەمەۋى ءۇشىن ءوز ۇلتىنا ءتىپتى ارتىق قيانات جاساعان. – كەشە  گوريدە بولدىق. بىزگە ستالين تۋعان ءۇيدىڭ ەسىگىن اشىپ بەرەتىن ادامنىڭ دا تابىلماعانى تاڭداندىردى. سونداعى مەريانىڭ الدىنا قويىلعان ستالين ەسكەرتكىشىن ج ۇلىپ تاستاۋ جونىندە داۋ-داماي ءورشىپ تۇر ەكەن. مەنىڭ ءوز ويىمشا, جەر بەتىندە ستالينگە جالعىز ەسكەرتكىش ساقتالۋى ءجون بولسا, ول ەسكەرتكىش ونىڭ وتانىندا – گوريدە تۇرۋعا ءتيىستى سياقتى. – گرۋزيانىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدا­رىندا كوپ وسكەنى, كوركەيگەنى انىق. بىراق ول ەشكىمنىڭ دە بولەكشە قامقور­لى­عىنىڭ ارقاسى ەمەس, مۇنىڭ ءبارى گرۋزين حالقىنىڭ, رەسپۋبليكاداعى كوپ ۇلتتى جۇرتشىلىقتىڭ بىرلەسە اتقارعان جەمىستى جۇمىسىنىڭ ارقاسى. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە گرۋزيا ەكسپەريمەنتتەر جا­سا­لا­تىن رەسپۋبليكاعا دا اينالدى. ءاسى­رەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا رەفورما جاقسى ءجۇردى. اۋداندىق اگروونەر­كا­سىپ­تىك كەشەندەردىڭ (راپو) قۇرىلۋى ال­دىمەن بىزدە باستالعان. اباش اۋدانىندا. – سوندا دا بىرقاتار ارتىقشىلىقتار بولدى عوي؟ – مىسالى, قانداي؟ – مىسالى, گرۋزين ءتىلىنىڭ گرۋزيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بولعاندىعى. ءبىز تاۋەلسىز­دىككە دەيىن, ءتىپتى رەسپۋب­ليكامىزدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەسى بولىپ تۇرسا دا,  وندايدى ارمانداپ قانا قوياتىنبىز. ءتىپتى كەيىن دە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە ءبىر-ەكى جىل ايتىسىپ-تارتىسىپ ءجۇرىپ قول جەتكىزدىك. – ونىڭ جايى بىلاي. لەنيننىڭ تۇسىندا-اق گرۋزين ءتىلى بىزدە مەملەكەتتىك ءتىل ەدى. ستاليندىك كونستيتۋتسيا سول ستاتۋستى  بەكىتىپ قانا بەردى. ال گرۋزيا­نىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسيا­سىندا گرۋ­زين ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساق­تاپ قالۋى وڭايعا تۇسكەن جوق. بۇل ارادا ستۋدەنت جاستاردىڭ دا,  ەل ينتەل­ليگەن­تسياسىنىڭ دا, رەسپۋبليكا باسشى­لىعى­نىڭ دا ءسوزى ءبىر جەردەن شىعۋىنىڭ ءمانى ۇلكەن بولدى. برەجنەۆتىڭ دە كومەگى ءتيدى. – قازىر قوعامدا برەجنەۆ تۋرالى تولىقتاي تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسىپ ءبىتتى. ءسىز ول كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن كوپ جىل جۇمىس ىستەدىڭىز, ونى جاقسى ءبىلدىڭىز. سونشالىقتى دارمەنسىز بولسا, ونداي ادام كسرو-داي الىپ دەرجاۆانى 18 جىل بويى قالاي باسقارعان؟ – برەجنەۆتىڭ تۇسىندا گرۋزيانى 10 جىل باسقارعانىممەن, ول كىسىنى سونشا جاقىن ءبىلدىم دەي المايمىن. ماسكەۋدەگى جينالىستاردا, سەزدەردە, بىرنەشە رەت گرۋزياعا كەلگەنىندە ارالاسقانىم بولماسا. برەجنەۆتىڭ ماعان سەنگەنىن ايتۋىم كەرەك. مەنىڭ باستاماشىل جۇمىس ءستيلىمدى قولداپ وتىراتىن. وسى جاقتان جازىلىپ جاتاتىن ارىزدارعا بايلانىستى “رەسپۋبليكانىڭ كورسەتكىشتەرى جاقسى, شەۆاردنادزە جۇمىسىن بىلەدى, كەدەرگى كەلتىرمەڭدەر” دەپ ايتتى دەگەندى تالاي رەت ەستىگەنمىن. جالپى, جۇرەگى جۇمساق ادام ەدى. – گرۋزين ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋىنا برەجنەۆ قالاي كومەكتەسىپ ءجۇر؟ – 1977 جىلى كسرو-نىڭ جاڭا  كونس­تيتۋتسياسى قابىلداندى عوي. سودان كەيىن بارلىق رەسپۋبليكالار جاڭا كونس­تيتۋتسياعا نەگىزدەلگەن ءوز كونستيتۋتسيا­لارىن جاساۋعا, قابىلداۋعا كىرىستى. ماسكەۋ بارلىق ۇلت وكىلدەرى بىردەي ءتۇسى­نە­تىن ورىس ءتىلىن گرۋزيادا دا مەملەكەتتىك ءتىل ەتۋدى ۇسىندى. وعان دەيىن رەسپۋبلي­كانىڭ نەگىزىن قۇراعان ۇلتتىڭ ءتىلى تەك گرۋزيادا عانا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبە­سىنە يە ەدى. ەندى بىزگە دە قاۋىپ ءتوندى. ءبىز ءاۋ باستان بۇل ۇسى­نىسقا قارسى بولدىق. “قارسى شىقتىق” دەمەي, “قارسى بول­دىق” دەپ ادەيى ايتىپ تۇرمىن. كونستي­تۋتسيا جوباسىن جاساۋ بارى­سىندا اشىق قارسى شىقساق, ءماس­كەۋ بىردەن-اق ءتيىستى شەشىم قابىل­داي­تى­نىن, ونىڭ ءتىپتى رەس­پۋب­ليكا باسشى­لى­عى­نا بايلانىستى ۇيىم­دىق شەشىم بولۋى دا مۇمكىن ەكەنىن ءبىز جاقسى بىلدىك. سون­دىقتان گرۋزيا كونستيتۋ­تسياسى جونىندە مەن جاسايتىن باياندامادا گرۋزين ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىن ساقتاپ قالا­تىن­دىعى جونىندە ايتىلاتىنىن بارىن­شا قۇپيا ۇستادىق.  دەگەنمەن, ماسكەۋگە بارىپ قايتۋعا تۋرا كەلدى. اۋەلدە “ەلدىڭ باس يدەولوگى” سۋسلوۆپەن كەزدەستىم, بىراق وعان گرۋزين ءۇشىن انا ءتىلىنىڭ قان­دايلىق ورنى بار ەكەنىن ايتىپ ءتۇسىن­دىرەمىن دەگەنىمنەن ەشتەڭە شىقپادى. بولماعان سوڭ برەج­نەۆ­تىڭ قابىلداۋىنا كىردىم. “ەدۋارد, سەن بىلەسىڭ عوي, مەن يدەو­لوگيامەن اينالىس­پايمىن. سۋسلوۆ­پەن ءوزىڭ سويلەس”, دەۋدەن اسپادى ول كىسى. سۋسلوۆپەن قايتا سويلەسۋدىڭ ءمانى جوق ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى چەرنەنكوعا كىردىم. ءبىلىمدى ادام ەدى, ول اقىرى ءبىزدىڭ پوزيتسيامىزدىڭ دۇ­رىستى­عىنا برەج-نەۆتىڭ كوزىن جەتكىزىپتى, ءسويتىپ ونىڭ اۋىزشا كەلىسىمىن الىپ شىعىپتى. كونستيتۋتسيا قابىلداناتىن كەزگە قاراي رەسپۋبليكامىزدا وسى ماسەلە بويىن­شا قاتتى تولقۋ بولدى. ءتيىستى ورگان­دار ءتىپتى جاستار ۇكىمەت ۇيىنە شا­بۋىل جاساۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات تا بە­رىپ جاتتى. ءتىل مارتەبەسى جونىندەگى ماسە­لەنى مەن جوعارعى كەڭەستە جاسايتىن بايان­دامامنىڭ ەڭ سوڭىنا ادەيى قالدىردىم. سول جيىننىڭ ءاربىر ءساتى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. باياندامامنىڭ ورتا بەلىنە جاقىنداعان تۇستا ەكىنشى حاتشى ءمىن­بەردە تۇرعان ماعان تىلدەي قاعاز جازىپ جىبەردى. – ەكىنشى حاتشى – كولبين عوي؟ – ءيا, كولبين. ول مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەت ستۋدەنتتەرى جينالىپ, الاڭعا كەلە جاتقانىن جازىپتى. مەن باياندا­مامدى جالعاستىرا بەردىم. ارادا بەس مينوتتەي وتپەي, كولبين تاعى ءبىر قاعاز جىبەردى. وندا ەندى پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرى كولونناعا قوسىل­عانىن جازىپتى. وپەرا تەاترىنىڭ ماڭىنا كەلىپ قالعان ەكەن. پارلامەنتكە جاقىن جەر. مەن ءماتىندى ءارى قاراي وقي بەردىم. سالدەن كەيىن تاعى ءبىر قاعاز كەلدى. ەندى پوليتەحنيكا ينستيتۋتى مەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنە قالاداعى وزگە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, بۇكىل جاستار قوسىلعانى جازىلىپتى. بايان­دامانىڭ اياق شەنىندە جاڭا كونستي­تۋتسيادا دا گرۋزين ءتىلى گرۋزين كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بولىپ تابىلاتىنىن حابارلادىم. زال دۇركىرەپ الا جونەلدى. سول ەكپىنمەن پارلامەنت الدىنداعى الاڭعا بارىپ, جاستارمەن تىكەلەي كەزدەس­تىم. جاستاردىڭ ورتاسىنا مىنانداي جاعدايدا كۇزەتسىز قويىپ كەتۋ قاۋىپتى ەكەنىن دە ءتۇسىندىم, بىراق ول تۇستا ەندى نە نارسەدەن دە تايىنباۋعا بەكىنگەن ەدىم. مەن ەسىكتەن شىققاننان-اق بۇكىل الاڭدى “دەدا ەنا!”, “دەدا ەنا!”  دەگەن ءۇرانسوز كەرنەپ كەتتى. “دەدا ەنا” – گرۋزينشە “تۋعان ءتىل”. ستۋدەنتتەرگە دۇرلىگۋدىڭ ءجونى جوق ەكەنىن, وسىنداي شەشىم قابىلدانا­تىنىن ايتسام, جاستار سەنبەيدى. “سەنبەسەڭىزدەر كەشكە دەيىن كۇتىڭىزدەر. كەشكە مەنىڭ باياندامامدى تەلەديداردان بەرەدى. ەگەر وعان دا سەنبەسەڭىزدەر, تاڭەرتەڭگە دەيىن كۇتىڭىزدەر. تاڭەرتەڭ مەنىڭ باياندامام گازەتتەردە جاريالانا­دى”, دەدىم. اقىرى جاستار الاڭنان تارادى. بىزدەن كەيىن, ەرتەڭىندە ارمەنيا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسياسىن قايتادان قابىل­دادى, ءسويتىپ ارميان ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل ەتىپ ولار دا بەكىتىپ الدى. – ماسكەۋ وسىعان كەلىستى مە؟ – قايدان كەلىسسىن؟ ارتىنشا رەس­پۋبليكا باسشىلىعىن تۇگەل دەرلىك سۋس­لوۆقا شاقىردى. مەن, سوۆمين توراعاسى, ەكىنشى حاتشى, تاعى بىرەر كىسى – ءبارىمىز باردىق. سۋسلوۆ ءبىزدىڭ ماسەلەمىزدى ساياسي بيۋروعا شىعاراتىنىن ايتتى. ءبارىمىز سوندا دا قارسىلىق بىلدىردىك, ويى­مىزدان قايتپايتىنىمىزدى مالىمدەدىك. كولبين دە قاتتى قارسى بولدى. بىزگە “ۇلتشىل­دىق”, تاعى باسقا ايىپتار تاقتى. ءسويتىپ تۇرعاندا تەلەفون شىرىلداپ قالدى. برەجنەۆ ەكەن. قالاي ەكەنىن قايدام, ءسوزىنىڭ ءبارى ماعان دا ەستىلىپ تۇردى. باسقا ءبىر ماسەلەلەر بويىنشا تاپ­سىرمالار بەردى دە, “ساعان شەۆارد­نادزە كىردى مە؟” دەپ سۇرادى. سۋسلوۆ: “ول قازىر مەندە وتىر, بۇلاردىڭ ماسەلەسىن ءپرينتسيپتى تۇردە قاراۋ كەرەك” دەي بەرىپ ەدى, باس حاتشى: “شەۆاردنادزەمەن سويلەستىك قوي, سول دا جەتەدى” دەدى دە اڭگىمەنى بىتىرە سالدى. ماسەلەمىز سولاي شەشىلگەن. – كولبين گرۋزين ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋىن قاتتى جاقتادى دەيسىز. جالپى, ول كىسى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟ – بىزدە ەكىنشى حاتشى بولدى. ونىڭ الدىندا سۆەردلوۆسكىدە جۇمىس ىستەگەن. گرۋزياعا قىزمەتكە جىبەرىلەردە سۋسلوۆ قا­بىلداپتى. “ماعان ۇلت رەسپۋبليكا­سىندا جۇمىس ىستەۋ قيىن بولادى. گرۋ­زين­دەردىڭ تاريحىن, ءداستۇرىن, مادەنيەتىن بىلمەيمىن”, دەپتى. سوندا سۋسلوۆ: “ەڭ باستىسى – ەكونوميكا. ال ايەل پاتشا تامارانىڭ جاعدايىن گرۋزيندەر وزدەرى شەشسىن”, دەگەن ەكەن. كولبين بىزدە جامان جۇمىس ىستەگەن جوق. تەك ونى قازاقستانعا جىبەرگەنى قاتەلىك بولدى. قوناەۆتان كەيىن كولبيننىڭ دەڭگەيى بىردەن كوزگە بادىرايىپ تۇردى. قوناەۆ اكادەميك ەدى عوي. بارىنە كەڭىنەن قاراي­تىن, تەرەڭ وي جىبەرەتىن. وتە يكەمدى كىسى بولاتىن. ءوز حالقىمەن ءتىل تابىسا بىلەتىن. قوناەۆ گاگرادا, پيتسۋندادا بىرنەشە رەت دەمالعاندا ءوزىم اۋەجايدان قارسى الاتىنمىن, كوپ اڭگىمەلەسەتىنبىز. – ساياسي بيۋرونىڭ وسى ماسەلەنى قاراعان وتىرىسىنا ءسىز قاتىسقان با ەدىڭىز؟ – قاتىسقانمىن. – تالقىلاۋ قالاي وتكەنى ەسىڭىزدە مە؟ – ول كەزدە مۇنداي ماسەلەدە تالقىلاۋ دەگەن بولمايدى. – قازاقستان باسشىلىعىنا نازار­باەۆ­تىڭ كانديداتۋراسى قارالعان جوق پا؟ – ول كەزدە بالاما كانديداتۋرا دەگەن بولمايدى. – جاقىندا باكۋگە بارىپ ەدىم. سون­دا گەيدار اليەۆ تۋرالى ءبىر كىتاپ الدىم. الگى كىتاپتا گەيدار اليەۆتىڭ كولبيننىڭ كاندي­داتۋراسىنا قارسى شىققانى, گورباچەۆكە كىرىپ, “كولبين جاقسى شارۋا­گەر, باسقا قاي جاققا جىبەرسەڭىز دە جۇمىستى الىپ كەتەدى. تەك قازاقستانعا جىبەرۋ قاتەلىك بولادى”, دەپ ايتقانى جازىلعان. – بولەك كىرىپ, وزىنە ايتقان بولار. ساياسي بيۋرونىڭ وتىرىسىندا بۇل ۇسىنىسقا ەشكىم قارسى شىقپاعانى ەسىمدە. كولبين قازاقستاندا دۇرىستاپ جۇ­مىس ىستەي المادى. كەيىن ونىڭ ماسەلەسىن ساياسي بيۋرودا قاراعانىمىزدا بىرنەشە ادام قاتتى سىن ايتتى. جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىن جوندەۋ تاپسىرىلدى. بىراق ول ءتيىستى قورىتىندى جاساي العان جوق. سودان سوڭ ونى ماسكەۋگە قايتارۋ كەرەك دەپ شەشىلدى. – قازاقستاندا جۇرگەن كەزىندە كولبيننىڭ جۇمىسى ساياسي بيۋرودا قارالعان ەكەن عوي؟ العاش رەت ەستىپ وتىرمىن. ايتقانداي, ول بىزگە كەلگەن بەتتە (مەن ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ىستەيتىنمىن):  “مەن گرۋزيادا گرۋزينشە ۇيرەنگەنمىن. ءبىر جىلدا قازاق ءتىلىن دە ۇيرەنەمىن”, دەپ سويلەگەن. شىنىندا گرۋزينشە ءبىلىپ العان با ەدى؟ – ولاي دەۋگە بولمايدى. اۋىزەكى ءسوزدى ازداپ تۇسىنەتىن بىراق. ال قازاق­شانى قانشالىقتى ۇيرەنگەنىن مەن بىلمەيمىن. – ونى ءبىز بىلەمىز. – باسقا حالىقتىڭ ءتىلىن, اسىرەسە وزگە تىلدىك توپتاعى حالىقتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە جىلدار كەرەك. ال مىنەز-ق ۇلىقتى مەڭگە­رۋ, حالىقتىڭ جانىن ءتۇسىنۋ ودان دا قيىن. بۇل دەگەنىڭىز تۇتاس تۇرعان وزىنشە عىلىم. جالپى, كولبينمەن جاسالعان سول ەكسپەريمەنت وتە ءساتسىز بولدى. قازاقستان باسشىلىعىن ولاي اۋىستىرۋ ستۋدەنتتەردىڭ جاپپاي نارازىلىعىن تۋعىزعانىن, كوتەرىلىس ميليتسيانىڭ, اسكەردىڭ كۇشىمەن باسىلعانىن, قان توگىلگەنىن بۇكىل الەم بىلەدى. الايدا, تارتىپسىزدىكتەردىڭ بارىنە ۇلتشىلدار مەن ەكسترەميستەر كىنالى دەگەن قورىتىندى عانا جاسالدى. كىم بىلەدى, الماتىداعى وقيعادان ءتيىستى تاعىلىم العانىمىزدا سۋمگايتتاعى, تبيليسيدەگى, كەيىنىرەك بالتىق بويىنداعى سۇمدىقتار ورىن الماۋى دا مۇمكىن بە ەدى. بالتىق بويىن­داعى وقيعادان كەيىن مەن اقش ەلشىسىنە: “باسقارۋدىڭ ديكتاتورلىق تاسىلدەرى قايتا ورالسا, مەن وتستاۆكاعا كەتەمىن. قولى قانعا باتقان ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى بولىپ قالا المايمىن”, دەگەنمىن. ول كەزدە كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىز­مە­تىندە ەكەنىمدى ءوزىڭىز بىلەتىن شىعارسىز. – بىلگەندە قانداي. ءبىز ءسىزدىڭ سول قىزمەتتەگى ءار قادامىڭىزعا قىزىعا قاراپ وتىراتىنبىز. وداق ءمينيسترى لاۋازىمى­نىڭ قاي-قايسىسى دا ەرەكشە قۇرمەتتى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءجونى بولەك. ونىڭ ۇستىنە تاريحتىڭ سونداي بەتبۇرىستى كەزەڭىندە ءتىپتى بولەك. “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” باسەڭدەۋى, ستراتەگيالىق قارۋ-جاراقتىڭ قىسقارتىلۋى, ەكى گەرمانيانىڭ بىرىگۋى, اۋعانستاننان سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ اكەتىلۋى  سياقتى اسا ءىرى قادامداردىڭ ءبارى ءسىز مينيستر بولعان تۇستا اتقارىلدى. ءسىزدى بۇل قىزمەتكە گورباچەۆ شاقىردى. تاڭداۋ نەگە سىزگە ءتۇستى دەپ ويلايسىز؟ – ميحايل گورباچەۆتى مەن اسا كور­نەكتى تۇلعا, جاڭا تۇرپاتتاعى ساياساتكەر دەپ سانايمىن. ول ۋاقىتتىڭ ءۇنىن ءدال ەستي ءبىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىندا كوممۋنيستىك يدەولوگيانى رەۆيزيالاۋ تۇڭعىش رەت گورباچەۆتىڭ تۇسىندا باستالدى. اندروپوۆ قايتىس بولارىنىڭ الدىندا باس حاتشى قىزمە­تىندە ءوزىن ميحايل گورباچەۆ الماستىر­عانىن قالايتىنىن ايتقان. الايدا, ساياسي بيۋروداعى جاسى كەلگەن پارتيالىق ەليتا چەرنەنكونى جاقتاپ شىقتى. گورباچەۆ بيلىك باسىنا كەلگەننەن كەيىن ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا ءتۇبىرلى وزگەرىستەردى قولعا الۋعا تىرىستى. ال ونىڭ مەنى تاڭداعانىنا بايلانىستى نە دەي الامىن؟ ءبىز كوپتەگەن جىلدار بويى ارالاسىپ تۇردىق. گرۋزياعا جىل سايىن كەلەتىن. رەسپۋبليكاداعى جاڭالىقتاردى, ەكسپەريمەنتتەردى, اسىرەسە اۋىل شارۋا­شىلىعىنا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ كەيبىر تەتىكتەرىن ەنگىزۋ تالابىمىزدى قولدايتىن. ول كەزدە بىزدە حالىق داۋلەتتى تۇراتىن. ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ءوزى دە, رايسا ماكسيموۆنا دا گرۋزين ونەرىن, اسىرەسە گرۋزين كينوسىن وتە جاقسى بىلەتىن. “تاۋبەگە ءتۇسۋ” ءفيلمىن ەكرانعا شىعارۋعا بىزگە گورباچەۆ كومەكتەسكەن. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىنە ادام تاڭداعاندا گورباچەۆ ول جەرگە مامان ديپلوماتتان گورى ءوزىنىڭ ويىمەن ورتاقتا­ساتىن, دۇنيەدەگى قۇبىلىستارعا جاڭاشا قاراي الاتىن, وزىمەن ارىپتەس بولاتىن ادام ىزدەدى دەپ سانايمىن. مەنىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندەگى بەلسەنە ارالاسقان ماسەلەلەرىمنىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىن ءوزىڭىز دە ايتىپ وتىرسىز. – دەگەنمەن, سول ماسەلەلەردىڭ قالاي شەشىم تاپقانىن ءوز اۋزىڭىزدان دا ەستىگىمىز كەلەدى. – ەكى ماسەلەنى ايتايىن. بىرەۋى – اۋعانستان, ەكىنشىسى – گەرمانيا ماسەلەسى بولسىن. مۇنىڭ ەكەۋى دە مەنى ساياساتكەر رەتىندە زور قاناعات سەزىمىنە بولەيدى. كەڭەس اسكەرلەرىن اۋعانستاننان الىپ شىعۋ جونىندەگى كەسىمدى ءسوزدى مەن ايتتىم دەي الامىن. ارينە, مەملەكەت باسشى­سىمەن كەلىسپەيىنشە ءمينيستردىڭ بىردە-ءبىر ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشپەيتىنى بەلگىلى, بۇل ارادا مەن وسى ماسەلەلەر بويىنشا مەنىڭ ۇستانىمىم باسشىلىققا الىنعانىن ايتىپ وتىرمىن. سوكپ-ءنىڭ ءححVىى سەزى قارساڭىندا مەن گورباچەۆكە ەسەپتى باياندامادا اۋعانستاننان اسكەردى الىپ شىعۋ جونىندە مىندەتتى تۇردە ايتى­لۋى كەرەك دەپ ۇسىنىس جاسادىم. ميحايل سەرگەەۆيچ كەلىستى. ەسەپتى باياندا­مانىڭ سوڭعى نۇسقاسى سەزگە ءبىر كۇن قالعاندا ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنە تاراتىلىپ بەرىلەتىن. باياندامانى بىزگە كەشتەتىپ, تۇنگە قاراي بەردى. قاراسام – اۋعانستان ماسەلەسى جوق. سودان ءتۇن ورتاسىندا گورباچەۆتىڭ ۇيىنە تەلەفون سوقتىم. “بالكىم, ءبىراز ۋاقىت توسا تۇرارمىز؟”, دەدى باس حاتشى. مەن وندا بۇل ماسەلەنى سەزدە ءوزىمنىڭ سويلەيتىن سوزىمدە كوتەرە­تى­نىمدى, حالىقتىڭ مەنى قولداپ كەتەتىنىن, ال ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ىڭعايسىز جاعدايدا قالاتىنىن ايتتىم. “جارايدى. ەرتەڭ بۇل پۋنكتتى قوسامىن”, دەدى ول. تاڭەرتەڭ سەزگە جينالىپ جاتقانىمدا ءوزى تەلەفون سوقتى. “سەنىڭ تاپسىرماڭدى ورىندادىم”, دەدى. داۋىسىندا ماعان سەنۋ دە, كەلىسىمگە كەلۋ دە بار, ازداپ كەكەسىن دە جوق ەمەس. مينيستر كەزىمدە اۋعانستانعا كەمىندە ون رەت بارعان شىعارمىن. وفيتسەرلەر جاساعىنىڭ الدىندا ءبىزدىڭ اسكەرلەردى ەلدەن الىپ شىعۋ جونىندە الدىن-الا كەلى­سىم جاسالعانىن حابارلاعانىمدى ەشقا­شان ۇمىتا المايمىن. شىنىمدى ايتسام, جۇرت قول سوعىپ جىبەرەدى دەپ ويلا­عانمىن. جوق, زال تىم-تىرىس. گەنەرال­دار ءتىپتى تۇنەرىپ الىپتى. بۇل نە سوندا؟ جەڭىلگەن ارميا كۇيىندە ەلگە قالاي قايتامىز دەپ ۋايىمداعاندارى ما؟ ەلگە بارعان سوڭ قايدا تۇرامىز, كىم بىزگە پاتەر بەرەدى دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى ويلاپ قينالعاندارى ما؟ ول جاعى دا بار. نەگىزگىسى وسى جاعى دا شىعار. سونىمەن بىرگە, كەيىن بىلسەم, باسقا جاعى دا بار ەكەن. گەنەراليتەتتىڭ ءبىر بولىگى اۋعانداعى سوعىستىڭ اياقتالعانىن قالامايدى ەكەن! اۋعانداعى سوعىس ولار ءۇشىن بايلىققا بەلشەسىنەن باتۋدىڭ كوزىنە اينالعان ەكەن! ماسكەۋگە قايتىپ كەلە سالىسىمەن ماسەلەنى ساياسي بيۋرو وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىپ, اۋعانستاننان اسكەردى الىپ شىقپاساق مىڭداعان انالاردىڭ كوز جاسىنا قالىپ, بۇكىل الەم الدىندا ون­سىز دا ازايعان ابىرويدان ءبىرجولا ايى­رىلاتىنىمىزدى ايتتىم. 1989 جىلدىڭ 15 اقپانىندا, جەنەۆادا جاسالعان كەلىسىمگە سايكەس, اۋعانستان­نان كەڭەس اسكەرلەرىن الىپ كەتۋ تولىق اياقتالدى. ەندى گەرمانيانىڭ بىرىگۋىنە كەلەيىن. قازىر ەكى گەرمانيانىڭ بىرىككەنىن بۇكىل ەۋروپا قالاعانداي ايتىلادى, مۇنىڭ ءوزىن باتىستىڭ انىق جەڭىسىندەي ەتىپ كورسەتەدى. شىنتۋايتىندا, تىم ولاي ەمەس ەدى. مىسالى, انگليا ەكى گەرمانيا­نىڭ قوسىلۋىنان كادىمگىدەي قاۋىپتەندى. فرانتسيا دا ونى قولداي قويعان جوق. تەتچەرگە دە, ميتتەرانعا دا ەۋروپانىڭ ءدال ورتاسىندا ىرىلەنگەن, كۇشەيگەن نەمىس مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ قاجەتى جوق-تى. ءبىز ولارعا ەۋروپاداعى تىنىش­تىق پەن تۇراقتىلىق ءۇشىن ەكىگە بولىنگەن گەرمانيا ەمەس, بىرىككەن گەرمانيا كوبى­رەك كەرەك ەكەندىگىن تۇسىندىرۋگە تىرىس­تىق. شىعىس گەرمانيادا ورنالاس­تى­رىل­عان جارتى ميلليوندىق اسكەرىمىزدى ۇستاپ تۇرۋ ءبىزدىڭ بيۋدجەتكە دە وتە اۋىر سوقتى. ءبىز “ۇلكەن تورتتىكتىڭ” (اقش, كسرو, ۇلى­بريتانيا, فرانتسيا), ەكى گەرمانيا­نىڭ قاتىسۋىمەن, ياعني “4+2” فورمۋ­لا­سى­مەن كەلىسسوزدەر باستاۋدى ۇسىندىق. نەمىستەر “2+4” فورمۋلاسىن ۇسىندى. ياعني, الدىڭعى قاتارعا ەكى گەر­مانيانىڭ دەلەگاتسيالارى شىعارىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويدى. اقىرى ءبىز بۇل ۇسىنىسپەن كەلىستىك. ماسەلەنىڭ ءوزى ساتىمەن شەشىل­گەنىمەن, گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرىن ەلىمىزدە ورنالاستىرۋ ىسىندە كوپ قيىندىق تۋدى. ءبىز اسكەردى الىپ شىعۋ, ولاردى ورنالاستىرۋ شى­عىندارىنا 20 ميلليارد باتىسگەر­مانيا­لىق ماركا وتەم تالاپ ەتكەن ەدىك. نەمىس­تەر ونىڭ 15 ميل­لياردىن وتەم ورنىنا, قالعان 5 ميل­لياردتى نەسيە تۇرىندە بەردى. وكىنىشكە وراي, وسى ءىس كەيىن ابدەن بى­تىس­تى. سول اقشانىڭ قايدا, قالاي جۇم­سال­عانى اقىرى انىقتالماي-اق قويدى. ءبىز اسكەردى اكەتكەنىمىز ءۇشىن ءتو­لەم الماعانبىز دەۋدەن ءجۇزى جانبايتىن­دار دا تابىلادى بۇگىندە. بۇل – وتىرىك ءسوز. ول اقشانىڭ ءبارىنىڭ ءتيىستى قۇجات­تارى بار. گەر­ما­نيادان كەتىپ, ونداعى پاتەرىنەن ايى­رىلعان, مۇندا كەلىپ باسپاناسىز كۇيدە جىلدار بويى جۇرگەن مىڭداعان وفي­تسەرلەردىڭ ماعان جىلدار بويى ىزالى بولعانىن ابدەن-اق تۇسىنە­مىن. ايتەۋىر, ەڭ باستىسى – ءتۇپتىڭ تۇبىندە گەرمانيا­نىڭ بىرىگۋى دەگەن ماسەلە شەشىلدى. – “گەرمانيانى ءبىر گرۋزين ءبولىپ بەردى, ەكىنشى گرۋزين  بىرىكتىرىپ بەردى” دەگەن ءسوز بار عوي. – بۇل ءوزى ەكى ءجۋرناليستىڭ ءبىرى ايتاتىن ءسوز بولىپ بارادى. قازىر ماقتاۋ تۇرعىسىندا ايتىلاتىنىنا دا شۇكىر. ال كەزىندە رەسەي اسكەريلەرىنىڭ تالايىنىڭ مەن دەگەندە اتارعا وعى بولمايتىن. ولار سىرتقى ىستەر ءمينيسترى وتانىمىزدىڭ ءمۇد­دەسىن ساتىپ جاتىر دەۋدەن دە تايىن­بادى. بۇلاي ايتقاندا مىنا گرۋزين ورىستاردى جەڭىلىسكە ۇشىراتۋدا دەگەن سىڭايدا استارلاپ سويلەيتىندەرى اڭعارى­لىپ تۇراتىن. جاڭاعىلار وتان مۇددەسى ساتىلدى دەگەندە ءبىزدىڭ گەرمانيا فەدە­را­تيۆتى رەسپۋبليكاسىنان اۋەلدە  بەس ميل­ليارد باتىسگەرمانيالىق ماركا نەسيە العانىمىزدى دا ايتادى. ول تۇستا كەڭەس وداعىندا از عانا جالاقىنىڭ ءوزىن بەرەتىن اقشا قالماعان ەدى. گورباچەۆ پەن شەۆاردنادزە كەلىسىم بىلدىرمەسە ەكى گەر­ما­نيا قوسىلماي قالا بەرەتىندەي سويلەۋ دە اڭعىرتتىقتىڭ ءدال ءوزى. ولار ونسىز دا قوسىلار ەدى. تەك كەيىنىرەك قوسىلار ەدى. بالكىم, بۇل ۇدەرىس قيىن جاعدايلارعا, ءتىپتى قانتوگىسكە ۇرىندىرىپ بارىپ بىتەر ەدى. ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تابىسىمىز – ۇدەرىستىڭ الدىن العانىمىز, ءتۇيىندى پروبلەمانى شەشۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىمىز. وسى ەكى ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلەنى دەر كەزىندە قوزعاعانىم, جەرىنە جەتكىزۋ­دىڭ جولدارىن كورسەتكەنىم ءۇشىن ءوزىمدى ساياساتكەر رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە باقىتتى سەزىنەمىن. – سونداي جاعدايدا جۇرگەنىڭىزدە, جاڭاشا ويلاۋ ساياساتىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزگەن ادامنىڭ بيىگىندە تۇرعانىڭىزدا ءسىز اياق استىنان وتستاۆكاعا كەتتىڭىز. “ديكتاتۋرا قاۋپى ءتونىپ كەلە جاتىر” دەپ ەسكەرتىپ كەتتىڭىز. گورباچەۆپەن ارالارىڭىزدىڭ اشىلۋىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟ – بۇل جايىندا تالاي ايتقانمىن. قايتا قۇرۋ, جاريالىلىق, اشىقتىق سايا­سا­تىنىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەسى 1989 جىل­دىڭ 2-3 جەلتوقسان كۇندەرىندە مالتادا بۋش پەن گورباچەۆتىڭ كەزدەسۋى بولدى. سول كەزدەسۋدە ەكى مەملەكەت باسشىسى اقش پەن كەڭەس وداعى ەندىگى جەردە ءبىر-ءبىرىن انتاگونيستىك مەملەكەتتەر ساناماي­دى, ەكى ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن دۇشپان تۇتۋ ءداۋىرى اياقتالدى دەپ بۇكىل الەمگە مالىمدەمە جاسادى. بۇل ەكى جاقتىڭ دا جەڭىسى, ەڭ باستىسى – كوكەيگە قونىمدى ساياساتتىڭ جەڭىسى بولاتىن. وكىنىشكە وراي, تاماشا اياقتالعان سول كەزدەسۋ بارىسىندا گوربا­چەۆ­پەن ارامىزداعى العاشقى سالقىندىق تا بوي كورسەتتى. ول بىلاي بولدى. بۋش پەن گورباچەۆ كەلىس­سوز كەزىندە ءبىر ءما­سەلە بويىنشا ورتاق پىكىرگە توقتاي الماي قويدى. ءبىر كەزدە بۋش: “بۇل اق­پا­رات شەۆارد­ناد­زەدەن شىق­قان”, دەپ قال­دى. گور­باچەۆ ما­عان جالت قارادى. ول از بول­عانداي بۋش: ء“بىز شەۆار­د­­ناد­زەگە سەنە­مىز”, دەپ قوسىپ قوي­دى. گورباچەۆتىڭ ءتۇرى وزگەرىپ كەتتى. سول ساتتە ونىڭ ماعان كوزقاراسى دا ءوز­گەر­گەنىن سەزىندىم. بارا-بارا ارامىز سۋىسا باستادى. تەگى, الەم­دە مەنىڭ بەدەلىمنىڭ بيىك­تەي باستاعانى ونىڭ تىنىشىن السا كەرەك. كەي ماسە­لەلەردى ءوزىم شەشە الاتىن بولعانىم, الەمنىڭ ءىرى ساياسي تۇلعالارىمەن ءوز­ارا سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناس قالىپ­تاستىر­عانىم دا باس حاتشىعا ۇنا­عان جوق. بىرتە-بىرتە مەنىمەن ارالاسۋدى دا ازايت­تى. ۋاقىت وتە كەلە گورباچەۆ ءوزى باستاعان ىسكە دە, سول ءىستى ءوزىنىڭ بىرگە باس­تاعان ارىپتەستەرىنە دە كوزقاراسىن ءوز­گەرت­تى. وسىنى بايقاعان كوپتەگەن دە­پۋتاتتار مۇمكىن بولعان جەردىڭ بارىندە, باسپا­سوزدە, تەلەۆيزيادا سىرتقى ىستەر مينيس­ترىن وڭدى-سولدى سىناۋدى ادەتكە اي­نالدىرىپ الدى. ال قورعانىس مينيس­ترلىگىنىڭ پارتيا ۇيىمى گورباچەۆكە مەنى “مەملەكەتكە ساتقىندىق” بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە ەكى رەت ۇسىنىس جاسادى. گوربا­چەۆ سونداي جاعدايدا دا ءوزىنىڭ ءمينيسترىن ءبىر اۋىز سوزبەن قورعاعان جوق. ونى تامىز ب ۇلىگىنە اكەلىپ سوقتىرعان وسى قۇبىلمالى ساياساتى دەپ بىلەمىن. – ەدۋارد امۆروسيەۆيچ, وداقتىق مينيستر كەزىڭىزدە دە, گرۋزيا پرەزيدەنتى كەزىڭىزدە دە ءسىز الەمنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تالاي تۇلعامەن ارالاستىڭىز. سولاردىڭ اراسىنان قانداي كەزدەسۋلەر ەرەكشە ەسىڭىزدە قالدى؟ – ونداي كەزدەسۋلەر كوپ. يرانعا, اياتوللا حومەي­نيگە بارعانىمدى ايتايىن. مەن ايا­توللاعا گورباچەۆ­تىڭ حاتىن اپارعان ەدىم. حومەينيدىڭ ۇيىنە مەشىتكە كىر­گەندەي اياق كيىمدى شەشىپ كىرەدى ەكەن. قىس كەزى. قار ءتۇس­كەندە يراندا كا­دىمگىدەي سۋىق بو­لادى. اياعىم توڭا باستادى. ونىڭ ءۇس­تىنە اياتوللا دا كەشىكتى. سويتسەم, كەيىن ءبىلدىم, ايا­تول­لا بارلىق كەز­دەسۋلەرگە وسىلاي, كەشىگىپ كەلەدى ەكەن. ناۋقاس­تانىپ جۇرگەندىكتەن ايا­توللا مەنى  قابىل­داۋعا 15-20 ءمينوت قانا بولە الا­تىنى ەسكەرتىلدى. مەن سول ۋاقىت ىشىندە ءوز ەلىمنىڭ پرەزيدەنتى جازعان حاتتىڭ  مازمۇنىن سىعىمداپ ايتىپ شىعۋعا تىرىستىم. حومەيني ءسوزىمدى تىڭداپ بولدى دا, ءوزىنىڭ گورباچەۆ جاۋابىنا كوڭىلى تولماعانىن ايتتى. “مەن وعان ادامنىڭ مىنا جالعان ومىردەگى تىرشىلىگىنىڭ ءمانى جونىندە ەمەس, كوك جۇزىندەگى تىرشىلىگىنىڭ ءمانى تۋرالى حات جازعان ەدىم. مەنى جەر بەتىندە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانى قىزىقتىر­مايدى. مەن كوك جۇزىنە كوز تىگەمىن, الايدا ءوزىمدى تولعاندىرار سۇراقتارعا ءالى جاۋاپ تاپقان جوقپىن. ال ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىن قالپىنا كەلتىرۋ جايىن ايتساق, مەن بۇل ۇسىنىستاردى قولداۋعا دايىنمىن”, دەدى دە, ورنىنان تۇرىپ, مەنىمەن قوشتاسىپ, بولمەدەن شىعىپ كەتتى. شىنىمدى ايتسام, تۇككە تۇسىنگەن جوقپىن. كوڭىل-كۇيىم ابدەن بۇزىلدى. ەرتەڭگە بەلگىلەنگەن باسقا كەزدەسۋلەردەن دە, سول كۇنگى كەشكى قوناقاسىدان دا باس تارتقىم كەلدى. ال يراندىق ارىپتەستەرىم كەزدەسۋ تاماشا ءوتتى دەپ جاتىر... كەشكە تەلەديداردى قوستىق. اۋدارماشى ديكتوردىڭ “بۇگىنگى كەزدەسۋ يران مەن كەڭەس وداعىنىڭ قارىم-قاتىناستارىندا جاڭا ءداۋىردى باستاپ بەرەدى” دەگەن سوزدەرىن جەتكىزدى. ەرتەڭىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى الي اكبار ۆەلاياتي يمام كەزدەسۋگە وتە ريزا دەگەندى تاعى قۋاتتادى. “يمام بىرەر اۋىز عانا ءسوز ايتتى عوي. ماعان اڭگىمەمىز ونشا ءساتتى بولماعان سياقتى كورىندى”, دەدىم مەن. “بايقاماعان ەكەنسىز, ول كىسى ءسىز سويلەگەندە ءۇش رەت باسىن يزەدى. مۇنىڭ ءمانىن بىلەسىز بە؟ بۇل اسا ۇلكەن ءىلتيپات پەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى”, دەدى ۆەلاياتي. كەيىن رافساندجاني تبيليسيگە كەلگەندە ماعان: “حومەيني قابىلداعان جالعىز شەتەلدىك ادام ءسىز بولدىڭىز”, دەگەندى ايتتى. فيدەل كاسترومەن قاتارىنان بىرنە­شە كۇن كەزدەسكەنىمدە مەن ونىڭ كەز كەل­گەن تاقىرىپقا ساعاتتاپ سويلەي الاتىنى­نا كوز جەتكىزدىم. وتە تەرەڭ ويلى ادام, ادەبيەتتى تاماشا بىلەدى, ەرنەست حە­مينگۋەيدىڭ دوسى بولعان كىسى. ال مار­گارەت تەتچەر مەنى بريتان پارلامەنتىندەگى قاۋىمدار پالاتاسىندا دەپۋتاتتاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋىمەن تاڭقالدىر­دى. سوندا تەتچەر قىرىق ءمينوتتىڭ ءىشىن­دە 25 سۇراققا جاۋاپ بەردى. ءار سۇراققا – ءبىر مينوتتەن! كەز كەلگەن كۇردەلى ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنىن ەكى اۋىز سوزگە سىيعىزىپ جىبەرەدى ەكەن. بىزدە كوپسوز­دىلىك باسىم. گورباچەۆ پەن رەيگان رەي­كياۆيكتە كەز­دەس­كەننەن كەيىن رەيگاننىڭ ماشينەگە وتىراردىڭ الدىندا گوربا­چەۆكە: ء“سىز مەنىڭ سويلەۋىمە مۇمكىندىك بەرمەدىڭىز, سوندىقتان دا ءبىز ەشتەڭەگە كەلىسە الماي كەتىپ بارامىز”, دەگەنى ەسكە تۇسەدى... – ەدۋارد امۆروسيەۆيچ! ماعان اڭگىمەنىڭ ۋاقىتى ءبىر ساعاتتان اسپاعانى ءجون بولاتىنىن ەسكەرتكەن. ايتسە دە, مەن سىزدەن سۇحباتتىڭ ۋاقىتىن تاعى بىرازعا سوزۋعا كەلىسىم سۇرايمىن. ءسىز بۇعان دەيىن ءومىرىڭىزدىڭ ەكى بەلەسىن اڭگىمە ەتتىڭىز. ەڭ كۇردەلى بەلەسكە ەندى كەلىپ وتىرمىز. گرۋزيا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, وكىمەت بيلىگىنە زۆياد گامساحۋرديا كەلگەن كەزدە ەلدە ازامات سوعىسى باستالدى. گرۋزيننىڭ ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن ماڭدايالدى پەرزەنتتەرى سول تۇستا ماسكەۋگە ارنايى بارىپ, ءسىزدى ەلگە قايتۋعا شاقىرعانىن جاقسى بىلەمىز. ول جايىندا ءسىز بۇرىن شىققان “موي ۆىبور” اتتى كىتابىڭىزدا دا جازعانسىز. – بۇل – اڭگىمەلەۋگە قيىن تاقىرىپ. عاسىرلار بويى جوعالتىپ العان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا مەنىڭ حالقىم اسا اۋىر درامانى باستان كەشتى. ءبىزدىڭ كلاسسيك جازۋشىمىز كونستانتين گامساحۋرديانىڭ ۇلى, تانىمال قۇقىق قورعاۋشى, ديسسيدەنت, ۇلتتىق قوزعالىس­تىڭ سىيلى كوسەمى زۆياد گامساحۋر­ديانىڭ ءوز وتانىنىڭ ناعىز پاتريوتى, اسا كورنەكتى عالىم, اسا ءبىلىمدى ادام بولعانى ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى. بىراق مەملەكەت باسشىسى بولۋدىڭ قيىندىعى سوندا, بۇل قىزمەتتى اتقارۋ ءۇشىن جاڭاعى قاسيەتتەردىڭ ءبارى قوسىلىپ كەلگەندە دە ازدىق ەتەدى! – ءبىر گرەك فيلوسوفىنىڭ ايتقانى بار عوي: “مەملەكەت باسقارۋ ونەرى – ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ بيىگى” دەپ. – وسى ونەر گامساحۋرديانىڭ بويى­نان تابىلمادى. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى كەيبىر سيپاتتار, ديسسيدەنتتىڭ  قيىن ءومىرى, اينالاسىنا جيناعان ادامدارىنىڭ كۇماندى كەلبەتى اقىر اياعىندا ءوزىنىڭ ءومىرىن دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءومىرىن دە ترا­گەدياعا ۇرىندىرىپ تىندى. گامساحۋرديا فەنومەنى ءالى دە تالدانىپ, تۇسىندىرىلگەن جوق. زۆياد كوپشىلىك پسيحولوگياسىن, بۇقارالىق سانانىڭ ادام ءتۇسىنىپ بولماي­تىن قىرلارى مەن سىرلارىن وتە شەبەر­لىكپەن پايدالانا ءبىلدى. از ۋاقىت­تىڭ اياسىندا زۆياديزم ءدىني سيپاتقا دەيىن يە بولىپ, ءدىني سەكتانتتىقتىڭ وزىنشە ءبىر تۇرىنە اينالىپ كەتتى. گرۋزيا­نىڭ ءبىز ءالى كۇنگە جازا الماي كەلە جات­قان تالاي جارا­سى زۆياد گامساحۋرديانىڭ تاۋەلسىز-دىكتىڭ باس كەزىندە جاريا ەتكەن “گرۋزيا گرۋزيندەر ءۇشىن” دەگەن ۇرانىنان باستال­د­ى. گرۋزيا عاسىرلار بويى گرۋزين­دەر, وسەتيندەر, ابحازدار, ادجارلار, ءازىرباي­جاندار, ارمياندار قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەل­گەن ەل بولاتىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاۋەلسىز­دىك جىلدارىنداعى العاشقى قان تبيلي­سيدىڭ كينو ۇيىندە توگىلدى, سوندا جينال­عان وپپوزيتسيالىق مانيفەستا­تسيانى ارناۋلى تاپسىرما ورىندايتىن ميليتسيا اسكەرلەرى اتقىلادى, بۇل جولى گرۋزين­دەر­دى گرۋزيندەر اتتى, پرەزيدەنتتىڭ (كەشەگى ديسسيدەنتتىڭ) بۇيرىعى بويىنشا اتتى. تبيليسيدە ەكى اپتاعا سوزىلعان ازامات سوعىسى كەزىندە جۇزدەگەن ادامدار قازا تاپتى, جارالاندى, بۇل سۇمدىق اقىرى پرەزيدەنتتىڭ گرۋزيادان قاشىپ كەتۋىمەن اياقتالدى. ول شەتەلگە جەتىپ الىپ, ءوز جاقتاستارىن كوتەرىلىسكە ۇندەپ جاتتى. مۇنداي جاعدايدا مەن قالايشا ماسكەۋدەگى جايلى پاتەرىمدە تىنىش وتىرا الامىن, قالاي الاڭسىز ۇيىقتاي الامىن؟! مەن گرۋزياعا قايتىپ ورالۋ ءجونىن­دەگى ويىمدى بىرنەشە كورنەكتى تۇلعالار­مەن ءبولىستىم. سول كۇندەردە دجەيمس بەيكەرمەن, گەنري كيسسيندجەر­مەن, جاك شيراكپەن, باسقا دا ادامدار­مەن, دەمو­كراتيالىق رەفورمالار قوزعا­لىسىنداعى ارىپتەستەرىممەن سويلەستىم. اقىرى قالايدا ەلگە ورالۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. ارينە, مەنىڭ تىنىش باتىستاعى تىنىش ءبىر جەرگە بارىپ الۋىما تولىق مۇمكىن­دىگىم بولدى. مەنى, مىسالى, گەر­مانياعا كوشۋگە شاقىرعان. نەمىستەردىڭ ماعان قالاي قارايتىنىن شامالايسىز عوي. ومىرىمە قاجەتتى قاراجاتتى جۇرت­شىلىق الدىندا سويلەپ-اق, كىتاپتا­رىمدى جازىپ-اق تابا الارىمدى بىلەمىن. بىراق, ەگەر ولاي ەتسەم, ءومىر سۇرمەگەن, تەك كۇنىن كورگەن ادام بولار ەدىم. ازامات سوعىسى­نىڭ وتىنا ورانىپ, اشتىققا ۇشىراعان, ناننىڭ ۇزىننان ۇزاق كەزەگىندە تۇرىپ, قارۋلى قاراقشىلاردىڭ قاراۋىنا ىلىك­كەن تۋعان ەلىمدى قيىن ساتتە تاستاپ كەتە المايتىنىم انىق ەدى. ەل باسقارعان جىل­دارىمدى اڭگىمەلەپ جاتقىم كەلمەي­دى. وزىمە ءوزىم باعا بەرمەيمىن. بۇل ارادا ايتارىم تەك مىناۋ: مەنىڭ وتانىما ورالۋ جونىندەگى شەشىمىم دۇرىس بولدى دەپ سانايمىن. 1992 جىلى گرۋزيا تولىق ماعىناسىندا ساياسي وقشاۋلانۋعا تۇسكەن ەدى. ەكونو­ميكا تولىقتاي قي­راپ, ازامات سو­عىسى ءجۇرىپ جاتتى, ەل تونالىپ جاتتى, زورلىق-زومبىلىق ەتەك العان ەدى. مەن ءوز ەلىمدى ەڭ قيىن جاعدايدان الىپ شىعۋعا كو­مەك­تەستىم, قي­راۋ­دان, تاراۋدان, اشتىق­تان قۇت­قارۋعا كومەك­تەس­تىم. قالاي باعا­لا­عان­دا دا, مەن ءوزىم­نىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمدى ورىن­دادىم. جەرىمنىڭ ءبىر­لىگى ءۇشىن, ەلىم­نىڭ تىرلىگى ءۇشىن ەش­تە­ڭە­دەن تايىن­عان جوق­پىن. ما­عان ءۇش رەت قاستان­دىق جاسالدى. ال­عاش­قىسى 1992 جىل­عى قازاندا ابحازياداعى جا­ريا­­لانباعان سوعىس كەزىندە جا­سالدى. ەكىنشىسى 1995 جىلى جاڭا كونس­تي­تۋتسياعا قول قويۋ ءراسىمىنىڭ ءدال الدىندا جاسالدى. مەن جانىنان وتە شىققان “نيۆا” ماشينەسى جارىلىپ كەتكەن بولاتىن. ءۇشىنشىسى 1998 جىلى باكۋ – تبيليسي – جەيحان مۇناي قۇبىرىن ىسكە قوسۋ جونىندە سوڭعى شەشىم قابىلداناردىڭ الدىندا جاسالدى. سول جولى مەنىڭ ءومىرىمدى تەك بروندالعان “مەرسەدەس” قانا قۇتقارىپ قالدى. پرە­زي­دەنت ماشينەسىنىڭ ساۋىتتى قاپتاماسى تىكە اتىلعان ءۇش زىمىران وعىنا توتەپ بەردى. مەن وزىمە جاسالعان ءۇش قاستان­دىقتىڭ ۇشەۋىن دە ناقتى ءبىر ادامعا ەمەس, مەملەكەتتىڭ وزىنە قاستاندىق دەپ ايتقانمىن. قازىر دە سول پىكىردەمىن. – جالپى, ەلدى قايتادان باسقارعان جىلدارىڭىزدان وكىنىشپەن ەسكە الاتىن جايلارىڭىز بار ما؟ – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى بەلەسىندە كەز كەلگەن كەمشىلىكتىڭ ءوزى قاتەلىككە ۇرىندىراتىنىن كورىپ وتىرمىز. مى­سالى, 2003 جىلعى داعدارىستىڭ باستى سەبەبى – سايلاۋشىلار تىزىمدەرىنىڭ دۇرىس جاسالماعاندىعى. تالايلار وزدەرىنىڭ اتى-ءجونىن داۋىس بەرۋشىلەردىڭ اراسىنان تابا الماعان. ءتىزىمدى سولاي جاساعان ادامدار نەنى ماقسات ەتكەن؟ كىمدەر سولاي جاساعان؟ مەنىڭشە, وسىلاي بىلىقتىرۋعا مۇددەلى كۇشتەر بولعان, ولار مۇنىڭ اياعى كۇشتى نارازىلىققا ۇلاساتىنىن الدىن-الا بىلگەن. ونىڭ ۇستىنە باتىس گرۋزيادا, ناقتى ايتقاندا – ادجاريادا سايلاۋدىڭ جاپپاي بۇرمالاۋشىلىقپەن وتكەنى جونىندە حابار كەلىپ ءتۇستى, مۇنى شەتەلدىك بايقاۋشىلار بارىنشا تەرىس باعالادى. احۋال كوز الدىمىزدا قولدان شىعىپ بارا جاتتى. 10 قاراشا كۇنى ادجاريا اس­تا­ناسىنىڭ كوشەلەرىندە قارۋلى قاقتى­عىستار باستالدى. سول كۇنى-اق باتۋميگە جەتتىم. ادجاريا اۆتونوميالىق رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى اسلان ابا­شيدزەمەن اڭگىمە بارىسىندا شەتەلدىك كۇشتەردىڭ سەپاراتيستىك قوزعالىستاردى ۇدەتىپ, بۇل ءوڭىردى گرۋزيادان ءبولىپ الىپ كەتۋگە شىنداپ كىرىسكەنىنە انىق كوزىم جەتتى. اباشيدزە مەنەن ادجارياداعى سايلاۋ قورىتىندىسىن زاڭدى دەپ تانۋدى تالاپ ەتتى, ونداي جاعدايدا ونىڭ پارتيا­سى گرۋزيا پارلامەنتىندەگى وكىلەتتىگىن نىعايتا تۇسەتىن ەدى. ويتپەگەن كۇندە ادجاريا گرۋزيانىڭ يۋريسديك­تسيا­سىنان شىعادى دەگەن تالاپ تا قويىلدى. گرۋزيا­نى بولشەكتەۋگە ەشقانداي جاعدايدا دا جول بەرۋگە بولمايتىن ەدى. 22 قاراشا كۇنى, جاڭادان سايلانعان پارلامەنت جۇ­مىسقا كىرىسكەلى جاتقاندا, مەن ءوز ءسوزىمدى باستاي بەرگەندە زالعا قارۋ اسىنعان كىسىلەردىڭ كىرىپ كەلگەنىن, مۇنىڭ اياعى نەمەن بىتكەنىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. 1992 جىلى گرۋزياعا ورالعانىمدا مەن ءوزىمنىڭ الدىما ناقتى ەكى ماقسات قويعان ەدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – نارىق­تىق شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزىن قالاۋ, ەكىنشىسى – دەموكراتيالىق تەتىكتەردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ۇكىمەتتىڭ لەگيتيمدى بولۋى, دەموكرا­تيالىق سايلاۋلار وتكىزۋ, ءسوز بوستاندى­عىنا قول جەتكىزۋ, ازاماتتىق قوعامنىڭ قا­لىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋ سياقتى ماڭىز­دى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىز تاۋەلسىز ەلدە, دەموكراتيالىق ورتادا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋگە ءتيىستى ەدىك. ءبىز وعان ءبىرشاما قول جەتكىزدىك. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى بويىنشا گرۋزيا كەڭەستەن كەيىنگى