بيۋروكراتيانىڭ وزەگىندە بەزبۇيرەكتىك جاتىر

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ بۇل مىندەتتى ءبىرشاما ورىنداپ, كوپتەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇر­عىن­دارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سوڭ­عى كەزدەرى عانا اكىم قىزىلجار اۋدا­­نىنىڭ شاحوۆسكوي, م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ ۆوزۆىشەنكا, شال اقىن اۋدانىنىڭ جاڭاجول اۋىلدارىندا بولدى. كەزدەسۋ ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولعانى انىق. حالىق اكىمنىڭ اۋزىنان وبلىس كولەمىندە ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستارمەن تىكەلەي تانىستى, ال اكىم الىس اۋىلدار تۇرعىندارىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەسىن اۋىل, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەسەپتەرىنەن ەمەس, تىكەلەي حالىق اۋزىنان ەستىدى. ارينە, ماسەلە كوپ. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن مينيسترلەر دە وبلىستارعا ات باسىن ءجيى بۇراتىن بولدى. جۋىردا عانا سولتۇستىككە ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى ارنايى ات باسىن بۇردى.

ءماجىلىس وتىرى­سىن­داعى سوزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدە جاپپاي بيۋروكراتيانىڭ ورىن الىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋگە تالپىنۋدى تاپسىرعان. «تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما – توتالدىق بيۋروكراتيا. بيۋروكراتيا ازاماتتاردىڭ بويىنا مەملەكەتتىك اپپارات جايباسار, ەنجار ماشينا دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرماۋى مۇمكىن ەمەس. بيۋروكراتيا – بارلىق رەفور­مالاردىڭ ساپاسىز بولىپ ىسكە اسۋىنىڭ باستى سەبەبى», دەگەن ەدى.

ال ەندى وسى بيۋروكراتيامەن كۇرەستە قوزعالىس بار ما, الدە پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى ورىندالماي قالدى ما دەگەن وي تۋادى. بالكي ورتالىقتاردا بۇل با­عىت­تا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار بار-اق شىعار, ال وڭىرلەردە بۇل بۇ­رىن­عىدان دا تەرەڭدەپ بارا جاتقانىن كۇن­دەلىكتى ومىردە كورىپ ءجۇرمىز.

بيۋروكراتيانىڭ وزەگىندە بەزبۇيرەكتىك جاتقانىمەن ءتۇبى ناداندىقتان باستاۋ الادى. بارلىق دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ۇشبۇرىشتىق يەرارحياسىن قاراستىرساق, ەڭ بيىك ساتىدا ادام تۇرادى. ودان كەيىنگى باسپالداقتى قوعام الادى. ال بيلىك, ياعني مەملەكەتتىك اپپارات ەڭ تومەنىندە بولۋى كەرەك. بۇل – بارلىق ءىس-ارەكەت, جاقسىلىق پەن جاسامپازدىق ەڭ الدىمەن ادام ءۇشىن جاسالادى دەگەن ءسوز. سودان كەيىن عانا قوعام ءۇشىن قيمىلدايمىز. ال جاقسىلىق جاساۋدى ۇيىمداستىرىپ, قىزمەت جاسايتىن بيلىك. ول تۇتىنۋشى ەمەس, حالىق پەن قوعامعا قىزمەت ەتۋشى.

ال بىزدە تۇبىرىمەن كەرىسىنشە. ارينە, حالىققا قىزمەت ەتۋ كەرەك دەگەن ويلار, ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ايتىلادى, بىراق سول ورىندالمايدى. بىزدە ۇشبۇرىشتىق يەرارحيانىڭ توبەسىندە بيلىك جەكە-دارا ورنالاسقان. ءبارى دە سوعان قىزمەت ەتىپ, ايتقانى بولسا بۇلجىتپاي ورىنداۋ كەرەك دەگەندى شەنەۋنىكتەر جۇرەكتەرىنە بەكەم ءتۇيىپ العان.

قاراپايىم مىسال ايتايىق. جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ م.جۇ­ما­­باەۆ اۋدانىنىڭ ءبىر اۋىلىندا بەلگىلى ازامات قايتىس بولىپ, سونىڭ دۇ­عا­لىق اسىن بەرۋگە ورىن تابىلمادى. مەكتەپ شەنەۋنىكتەردەن قورقىپ جولات­پايدى, مەشىتكە وكرۋگ اكىمى رۇقسات بەرمەي قوي­عان. باسقا ۇلكەن ورىن بول­ما­عان­دىقتان جانازاعا كەلگەن حالىقتى اندا-مۇندا سابىلتىپ, بىرنەشە ۇيگە ءبولىپ ءتۇسىردى.

بۇدان نەنى كورۋگە بولادى؟ بۇدان مەكتەپ تە, مەشىت تە ادام ءۇشىن ەمەس, بيلىك ءۇشىن تۇرعىزىلعانىن كورۋگە بولادى. اناۋ بيلىكتە وتىرعان بيۋروكرات باسىن شايقاسا بولدى, حالىقتى ەشكىم كەرەك قىلمايدى. ونىڭ ويىنشا قۇرىلىستىڭ ءبارى حالىقتىكى ەمەس, بيلىكتىكى, قالاسا يگىلىگىن سول عانا كورۋى كەرەك. ەگەر سول مەكتەپ پەن مەشىتتىڭ بىرىندە قۇران وقىلىپ, اس بەرىلسە, ودان سول جەرگە بىردەڭە جۇعىپ قالا ما؟ قازىر حا­لىقتىڭ كوزى اشىلعان, قۇراننان قور­قاتىن زامان ەمەس قوي. بىراق ءوزىنىڭ اتىنا ءسوز كەلىپ قالا ما دەگەن بيۋروكرات باس­تىق ەشتەڭەگە قارامايدى, حالىقتىڭ قينالعانىنا, ورىن تاپپاي ساندالعانىنا ونىڭ باسى اۋىرمايدى. وعان حالىق كەرەك ەمەس, استىنداعى ورىن­تاقتىڭ شاي­قال­ماعانى عانا كەرەك. وسىنداي مىسال جالعىز سولتۇستىك ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىندە بارى انىق.

ال ەندى وسىنىڭ تۇبىنە قاراساڭىز ناداندىقتىڭ ءيىسى مۇڭكىپ تۇر. بيۋروكرات ءوزىنىڭ ناداندىعىنىڭ كەسىرىنەن نەگىزگى مىندەتى – حالىققا قىزمەت ەتۋ, حالىقتىڭ كوڭىلىن تابۋ ەكەنىن ەشقاشان ويلاپ كورمەگەن. ەكىنشى ءبىر قاراپايىم مىسالدى الايىق. قازىر مەملەكەتتىك نەمەسە ازاماتتىق دەپ اتالاتىن ءبىر جەرگە قىزمەتكە كىرەتىن ادام جيىرما شاقتى قاعازعا قول قويادى. ولارى نەسى دەيسىز عوي.

ولار تولىپ جاتقان سىبايلاس جەم­قور­لىق جونىندەگى پروكۋراتۋرانىڭ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ, پوليتسيانىڭ, اكىمدىكتىڭ قاۋلىلارى, وعان قارسى كۇرەسەتىن زاڭدار مەن تارتىپتەر, قىزمەتتىك نۇسقاۋلار, مىندەتتەر, ەسكەرتۋلەر, ت.ت. وسىلاردى وقىپ شىعۋدىڭ وزىنە كەم دەگەندە ءبىر كۇن كەتەر ەدى, بىراق ونى ەشكىم دە وقىمايدى, قول قويا سالادى. بۇرقىراعان قاعاز ءبىر ۇستەلدەن ەكىنشى ۇستەلگە اۋىپ, كوشىپ-قونىپ ساپىرىلىسىپ جاتادى...

سوسىن ناشاقور, پسيحوپات, ىشكىش, دەنى ساۋ, سوتتالماعان ادام ەكەنىڭ تۋرالى بولەك-بولەك, تولىپ جاتقان انىق­تا­مالار اكەلۋىڭ كەرەك. جۇيكەڭىز مىقتى بولىپ, وسىنىڭ ءبارىن جيناساڭىز ەندى فليۋروگرافياعا تۇسكەنىڭىز تۋرالى انىق­تا­ما اكەلۋىڭىز كەرەك دەپ شىعادى... قىز­مەت­كە الىپ, وزدەرىنىڭ ورتاسىندا كۇندە كورىپ جۇرەتىن ەمەس, قۇددى ءبىر عا­رىشقا ۇشىرايىن دەپ جاتقان ادام سياقتى بولاسىز. جاڭا جەر قىزمەتكە كىرە­تىن ادام­نىڭ بارلىق تۇرپاتىنا كۇدىك, كۇمان كەل­تىرۋمەن قارسى الادى.

وسىنىڭ ءبارى الدىمەن ادامعا دەگەن سەنىمنىڭ جوقتىعى, الدىڭىزدا تۇرعان ادامعا ەمەس, اكەلگەن انىقتاماسىنا عانا سەنۋ دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدانىڭ ورناعانىن كورسەتەدى. جۇرتتىڭ بارىنە اۋرۋ, ناشاقور, قىلمىسكەر دەگەن كۇدىك كەلتىرۋ – ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە شاك كەلتىرۋ ەمەس پە؟ ونى ەشكىم ويلاپ جات­قان جوق. وسىنىڭ ءبارىن ءومىربايانىندا كورسەتۋدى سۇراسا, ەگەر ونداعى كورسەتكەنى ارتىنان جالعان بولىپ شىقسا, مىنە سول كەزدە عانا ادامعا كۇمان كەلتىرۋگە بولادى.

وركەنيەتتى ەلدەردە ادامعا وسىنشا ساۋال جۇكتەۋدىڭ ءوزى ونىڭ ار-نامىسىن اياققا باسۋ دەپ سانالار ەدى. ەشقاشان ەسىرتكىنىڭ, ىشىمدىكتىڭ ماڭىنا جولاماعان ادامدى ناشاقور, الكوگوليك, پسيحوپات ەمەس ەكەنى جونىندە انىقتاما اكەل دەپ ناركو نەمەسە پسيحوديسپانسەرگە قۋسا, ارينە, نامىستانادى.

ال ادامدى تۇلعا دەپ ەمەس, بيلىكتىڭ ءبىر ءۆينتى دەپ قانا ۇعاتىن ءبىزدىڭ بيۋرو­كرا­تيالىق قوعام وسىنىڭ ءبارىن دۇرىس دەپ سانايدى. وسى تالاپتاردى تۋعىزىپ, ادامداردى سانسىراتىپ قويعاندار كىم دەپ ويلايسىزدار عوي. ولار ءبىزدىڭ ءبىرىن-ءبىرى قايتالاپ, ءبىرىنىڭ وكشەسىن ءبىرى باسىپ, ساپىرىلىسىپ جاتقان, قاپتاپ كەتكەن بيۋروكراتيالىق شەنەۋنىكتەر, ياعني مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتكەرلەرى. ولار قىزمەت ورىندارىنا ادامدارعا تەك سەنىمسىزدىك كورسەتۋدى باسشىلىققا العان وسىنداي تالاپتاردى جۇكتەپ قويعان, ال الدا-جالدا ءبىر قاعازى كەم بولسا, مۇنداي ادامدى جۇمىسقا نەگە الدىڭدار دەپ ايىپپۇل سالۋعا الاسۇرادى... پرەزي­دەنت­ ايتقان «توتالدىق بيۋروكراتيا» دەگەن – وسى.

ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ادامدارعا دەگەن قۇرمەتىمىز دە سۋ تۇبىنە كەتىپ بارا جاتىر. ۇلكەندى قۇدايىنداي قۇرمەتتەپ, قولدان كەلگەن كومەگىن جاساۋعا ءازىر تۇراتىن بۇرىنعى جاستار قازىر جوق. وسىنداي تاماشا ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى دە «توتالدىق بيۋروكراتيا» جوق قىلعان.

ماسەلەن, اكىمدىكتىڭ نەمەسە مينيستر­­لىكتىڭ ەسىگىندە وتىراتىن پوليتسيا قىز­مەت­كەرىنە سەن جاسسىڭ با, الدە اتا سا­قا­لى اۋزىنا تۇسكەن اقساقالسىڭ با, ءبارى­بىر, تۇرا قالىپ تەرگەپ, قۇجات­تا­رىڭ­­دى, تەلەفونىڭدى – ءبارىن قوپارتىپ, تەك­سە­رىسكە سالادى. راس, قازىرگى زاماندا قاۋىپ­سىز­دىك ءۇشىن تەكسەرىپ كىرگىزۋ كەرەك-اق شىعار. بىراق قالجىراپ تۇرعان قارتتى دا تەرروريست دەپ كۇدىكتەنۋگە بولا ما؟ كەرىسىنشە ونداي جاندى ەش كەدەرگىسىز, جىلى شىرايمەن كىرگىزىپ جىبەرۋ كەرەك قوي. قايداعى... ونداي كىسىلىك ەسىكتە وتىرعاننىڭ تاتپاعان ءدامى عوي, ونىڭ باستى مىندەتى بارلىق ادامعا تەك كۇدىكپەن قاراۋ.

ەگەر ءبىز ءوز قوعامىمىزدى ساۋىق­تان­دى­رىپ, جاڭا قازاقستانعا قادام باسايىق دەسەك, ەڭ الدىمەن ادامدى سىيلامايتىن, ار-نامىسىن اياققا باساتىن توپاستىق پەن ناداندىقتان ء«نار الاتىن» وسى بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. سونى ەڭسەرسەك قانا بىزدە رەفورمالار دا دۇرىس ىسكە اساتىن بولادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى