سايلاۋ: ۇمىتكەرلەردىڭ ۋادەسى قانداي؟

21 مامىردا اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى مەن بيلىك باسىنا قانداي ساياسي توپتىڭ كەلەتىنى انىقتالادى. ۇكىمەتتى «بيلەۋ» ءۇشىن ونداعى 151 ورىن­نىڭ كەمىندە 76-سىنا ءبىر پارتيا مۇ­شەلەرى جايعاسۋلارى قاجەت. داۋىس بە­رۋگە ەلدىڭ 18 جاستان اسقان ءاربىر ازا­ماتى قۇقىلى. وسى ساي­لاۋعا 17,2 ملن-نان استام ادام تىر­كەل­گەن بولسا, بۇل داۋىس بە­رۋگە قۇ­قىعى بار ادامداردىڭ 96 پا­يىزىن قۇ­رايدى.

بۇگىنگى بيلىك باسىنداعىلار

اۋستراليانىڭ قازىرگى بيلىگى لي­بە­­رال­دى-ۇلتتىق كواليتسيانىڭ قو­­لىندا (76 ادام). 68 ادام لەي­بوريستەر پار­تياسىنىڭ مۇشەسى, قالعان 7 ورىندى كىشىگىرىم پارتيا­لار مەن تاۋەلسىز تۇلعالار يەلەنگەن. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسى سەناتتا دا كواليتسيا مۇشەلەرى باسىم (35 ادام), لەيبوريستەر 26 ادامدى قۇرايدى. الداعى سايلاۋدا سەناتقا 40 ادام سايلانادى.

«سكوتت مورريسون ۇكىمەت باسىنا 2018 جىلى كەلدى. جاڭا ساي­لاۋ­عا ول لەيبوريست ەنتوني البا­نيزبەن ءتۇسىپ جاتىر. ەنتوني ال­با­نيز اۋستراليانىڭ ەڭ قارت سايا­سات­كەر­ل­ە­رىنىڭ ءبىرى, ول 2013 جىلى كەۆين رادد­تىڭ تۇسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. ونىڭ سايلاۋالدى باعدار­لا­ماسى «شاعىن ماق­ساتتارعا» – قارا­پايىم ساياسي ۇسى­نىس­تارعا نەگىز­دەل­گەن», دەيدى شەتەل ساراپشىلارى.

ەلدى مازالاعان ماسەلەلەر

اۋستراليا ەكونوميكاسى الەمدىك پان­­دەميا كەزىندە ەكى ەسەگە ءوستى جانە بيىل تاعى 4,25% وسەدى دەپ كۇتى­لۋدە. جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 4%-عا دە­­يىن تومەندەگەن. دەسە دە ەل حال­­قىن جانار-جاعارماي, ەلەكتر ەنەر­گياسى جانە باسقا دا قاجەتتى تاۋار­­لار­دىڭ قىم­باتتاۋى الاڭداتادى. سو­نى­مەن قاتار, سوڭعى ون جىل­دىق­­تا بانكتەر نەسيەنىڭ پايىز­دىق مول­شەر­لە­مەلەرىن كوتەرىپ جىبەرگەن. جاپپاي تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارقىنى باسەڭ­دە­گەنىمەن, باسپانا باعاسى سول كۇيى وزگەرمەي, قاراپايىم حالىققا, اسىرە­سە, جاستارعا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر. باس­پانا باعاسى شيكىزات قۇ­نىنىڭ شا­رىقتاپ كەتۋىنە بايلانىستى وتە قىمباتقا تۇسۋدە.

«حالىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن دە زارداپ شەگۋدە. اسىرەسە, ورمان ورتتەرى مەن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارى اقساپ تۇر», دەپ جازادى ەكونوميكا سىنشىلارى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىلدا اۋستراليادا ورمان ورتتەرى مەن سۋ تاسقىنىنان 500-دەن استام ادام قايتىس بولىپ, ميل­لياردتاعان جانۋار جويىلىپ كەتكەن. «تۇراقسىز كليماتتىڭ اسە­رىنەن تۇرعىن ۇيلەردى ساقتاندىرۋ تۇرعىنداردىڭ باس قايعىسىنا اينالدى», دەيدى كليماتتىق كەڭەسىنىڭ اتقا­رۋشى ديرەكتورى اماندا ماك­كەنزي. «تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى ۇي­لەردى ساقتاندىرۋ وتە قىمبات, ءتىپتى ساق­تان­دىرۋعا قابىلدانبايدى دا. ماسەلەن, كۆينسلەند ايماعىندا ساقتان­دىرۋعا جاتپايتىن 500 مىڭ ءۇيدىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ورنالاسقان. قاۋىپتى ايماقتارداعى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ جانە جالعا الۋ ارزانعا تۇسەدى. سۋ تەگىن باعاعا اسىرەسە جاستار كوپ قىزىعادى. سوندىقتان اپاتتى ۇيلەردى كوبىنەسە جاس بۋىن پانالايدى. وسىلايشا ەلدىڭ دەموگرافياسىنا دا ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتونىپ تۇر», دەپ دابىل قاقتى اۋستراليا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەموگرافى ليز اللەن.

وسى ورايدا ۇكىمەت سولتۇستىك اۋسترا­ليالىقتار ءۇشىن ساقتاندىرۋعا تو­لەيتىن قارجى كولەمىن ەكى ەسە ازاي­تۋعا جانە تابيعات اپاتىنا ۇشى­راعان تۇر­عىن ۇيلەردى «قايتا ساقتاندىرۋعا» كومەكتەسۋ ءۇشىن ميللياردتاعان قارجى ءبولۋدى ۋادە ەتكەن بولاتىن. بىراق بۇل شەشىم ساقتاندىرۋ كەڭەسىنەن دە, سالالىق ورگان تاراپىنان دا قولداۋ تاپپاعان. ساراپشىلار تابيعي اپاتتار كوبىنەسە اۋستراليانىڭ سولتۇستىگىنەن بولەك جەرلەردە, بيلىك نازارىنان تىس قالعان اۋماقتاردا ءجيى بولاتىنىن ايتادى. دەگەنمەن قاۋىپتى ايماقتاردا قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاماي تۇر, تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا. ولاردىڭ باسىم بولىگى اپاتقا ءتوزىمدى ەتىپ سالىنىپ جاتقان جوق. بۇل ماسەلەدەن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر حابارسىز.

«بۇل جەردە ەڭ باستى شەشىم – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ», دەيدى اۋستراليا عالىمى سەتل مىرزا. «كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى ەكولوگياعا دا ايتار­لىق­تاي نۇقسان كەلتىرگەن. اۋاعا تارالاتىن قالدىق مولشەرى جىل وتكەن سايىن ارتىپ وتىر», دەيدى ەكولوگ عالىمدار. «پرەمەر-مينيستر سكوتت مورريسوننىڭ ۇكىمەتى بولسا 2030 جىلعا قاراي اۋاعا تارالاتىن قالدىق مولشەرىن 26 پايىزعا قىسقارتۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. ەنتوني البانيز باسقاراتىن لەيبوريستەر دە ونى 43 پايىزعا قىسقارتامىز دەپ سەندىرگەن بولاتىن», دەيدى ەكولوگتار.

اۋستراليالىقتار كومىر ماسەلەسىن دە قوزعاپ وتىر. كومىر – كۆينسلەند ايماعىنىڭ شەتكى بولىگى گلادستون ەلدى مەكەنىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى. قازىرگى تاڭدا اي­ماق حالقى كومىردى جەرگىلىكتى پورت ارقىلى وزگە مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتايدى. «حا­­لىقتى مىڭداعان جۇمىس ورنىمەن قامتىپ وتىرعان دا وسى «قارا ال­تىن». بۇل ءوندىرىس كەنجە قالاتىن بولسا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسسىز قالىپ, ەلدى مەكەننىڭ جاي-كۇيى كەتەدى», دەي­دى جەرگىلىكتى وندىرىستىك كاسىپ­وداق ۇيىمىنىڭ وكىلى فيل گولبي. «قازبا وتىن ءوندىرىسىن بىرتە-بىرتە توقتاتۋ – وتكىر ماسەلە, وكىنىشتىسى, ونى شەشۋدىڭ جولدارى ەكى پارتيا باعدارلاماسىندا دا ءالى ناقتى ايتىلمادى», دەيدى ساراپشى بۋستەد مىرزا. دەگەنمەن, لەيبوريستەر جاڭا كومىر شاحتالارىنىڭ كوممەر­تسيالىق جاعىنا قول­داۋ كورسە­تە­تىنىن جانە زاۋىت­تار­دى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇمىسىن توق­تاتۋعا ماج­بۇر­لەمەيتىنىن مالىم­دەدى. سو­نىمەن قاتار, پارتيا ەلەكترو­موبيل­دەردى ار­زانداتۋعا, جاڭار­تىلاتىن ەنەر­گيانى ساقتاۋ مۇم­كىن­دىك­تەرىن جاق­سارتۋعا ۋادە بەرىپ وتىر.

COVID-19 قاۋپى سەيىلدى مە؟

اۋستراليا ماسەلەلەرىن تىزبەكتەگەن ساراپشىلار, تۇرعىندار اراسىندا الەمدىك پاندەميا قاۋپى ءالى دە سەيىلگەن جوق دەيدى. ۆاكتسينامەن قامتۋ جۇمىسى باياۋ ءجۇرىپ, ىندەتتىڭ Omicron شتامىن انىقتاۋ كەزىندە انتيدەنەنى انىقتايتىن سىناق­تاردىڭ جەتىسپەۋى ۇكىمەت جۇ­مى­سىنا سىن كەلتىرگەن. الايدا مور­ريسون ۇكىمەتى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ماسەلەنى حالىقتىڭ نارازىلىعىنان كەيىن دەرەۋ قولعا العان. ەلدىڭ ءاربىر شتاتى جەدەل ءارى قاتاڭ شەكتەۋلەردى, تەستىلەۋ جانە با­قى­لاۋ حاتتامالارىن, الەۋمەتتىك قا­شىقتىقتى جانە ىندەتتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ماسكا كيۋدى ادەتكە اينالدىردى. ەل ءوز شەكاراسىن لەزدە جاۋىپ, اۋستراليالىقتار رەسمي رۇقساتسىز سىرتقا شىعا المادى. شەتەلدىكتەر ەكى اپتالىق كارانتيننەن وتۋگە ءماجبۇر بولدى. ەمحانالار ۆاكتسينالارمەن لەزدە قامتىلدى. ناتيجەسىندە, قازىرگى ۋاقىتتا اۋستراليا – الەمدەگى ەڭ كوپ ۆاكتسينالانعان ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل مەملەكەتتە حالىقتىڭ 95 پايىزى تولىق ۆاكتسينالانعان. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلدە پاندەميا باستالعاننان بۇگىنگە دەيىن 7 مىڭنان استام ادام ءولىمى تىركەلگەن. ال بۇل وزگە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تومەن كورسەتكىش. سونىمەن قاتار, وتكەن اپتادا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اۋستراليادا 2020 جانە 2021 جىلدارى COVID-19 نەمەسە باسقا سەبەپتەردەن ءولىم-ءجىتىم از بولعانىن مالىمدەدى. «ەگەر ەلدىڭ جەتىستىگىن ءولىم-ءجىتىم تۇرعىسىنان ول­شەيتىن بولسا, اۋستراليا جاڭا زەلان­ديا مەن تايۆان سياقتى ەلدەر ارا­سىنداعى «تابىستى» ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىنە ەش كۇمان جوق», دەيدى پروفەسسور, كيربي ينستيتۋتىنىڭ ەپيدەميولوگى گرەگ دور.

سەنبى كۇنى وتەتىن سايلاۋدا حالىق وسى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشى­مىن قاراستىرعان پارتياعا داۋىس بەرە­رى ءسوزسىز. «سايلاۋشىلار 26 ملن حالقى بار ەلدە پرەمەر-مينيستر سكوتت مورريسوننان نەمەسە لەي­بوريست­تىك كوشباسشى ەنتوني البا­نيزدەن باسقا دا كانديداتتاردىڭ بول­­عانىن قالايدى», دەيدى قوعام بەل­سەن­دىلەرى. التى اپتاعا سوزىلعان ساي­لاۋال­دى ناۋقان كەزىندە حالىق پارتيا وكىلدەرىن باستى ماسە­لە­لەر بويىنشا, سۇراق­تىڭ استىنا العان. اۋستراليانىڭ رەسپۋب­لي­كالىق 9-ارناسىندا وتكەن ەكى پارتيا كوشباسشىلارىنىڭ پىكىرسايىس الاڭىن تۇرعىنداردىڭ 80 پايىزى تىكەلەي ەفيردە تاماشالاعان. الايدا بۇل پىكىرسايىس الاڭىندا كەلەڭسىز جاعدايلار بولىپ, ۇمىتكەرلەر حالىق ماسەلەلەرىن تولىقتاي ايتا الماعانى ءۇشىن سىنعا ۇشىرادى. «سول سەبەپتى دە سپيكەرلەر حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويماعانى بەلگىلى. كوشباسشىلار كوبىنەسە ءوز يدەيالارىن ورتاعا سالعان­نان گورى قارسىلاستارىنا شابۋىل جا­ساۋعا كوبىرەك ۋاقىت جۇمسادى», دەپ جەر­گىلىكتى ساراپشىلار جارىسا پىكىر ءبىلدىردى.

ەكى تاراپتىڭ سايلاۋالدى باعدار­لاما­لارىن قورىتىندىلاعان ساراپشىلار ەكى پارتيا وكىلى حالىققا اۋس­ترا­­ليانىڭ كومىر ءوندىرۋ ونەركا­سى­بىنىڭ قايتا رەتكە كەلۋىنە قاجەتتى قول­داۋ كورسەتۋگە, سونىمەن قاتار 2050 جىلعا قاراي اۋاعا شىعارىلاتىن قال­دىق­­تار­دىڭ نولدىك كورسەتكىشىنە قول جەت­كى­زۋگە ۋادە بەرگەندەرىن اتاپ ايتتى.

ال سىنشىلار سايلاۋ ناتيجەسىن شىعارۋ ۇزاق ۋاقىت الۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىر.