قارا بارقىت ەگىستىك القاپتىڭ بەتى ءسال-ءپال كەبىڭكىرەپ, توبارسىپ تۇرعان ءتارىزدى بولىپ كورىنگەنىمەن, تۇقىم تۇسەر تەرەڭدىكتە ىلعال بار. كوكتەم بويى كوكتەن يىمەي تۇرعان كەزدە سونىڭ ءوزى ديقاندار ءۇشىن داتكە قۋات. «ساندىقتاۋ اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ اگرونومى الەكسەي سۋمەنكونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىستىگۇنى قار توقتاتۋ تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلگەن, سودان سوڭ ىلعال جابۋ دا ىجداھاتتى اتقارىلىپتى. ديقاندار ازىرگە 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپقا ءدان ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ 1 مىڭ گەكتارى جۇمساق بيداي تۇقىمى بولسا, قالعانى – مايلى داقىلدار.
كوكتەمگى ەگىستى ۋاقتىلى اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن دالا جۇمىستارى ەكى اۋىسىممەن ۇيىمداستىرىلعان. قازىر القاپ ۇستىندە ونىمدىلىگى جوعارى ءۇش كەشەن تىنىمسىز جۇمىس ىستەۋدە. ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشىپ جۇرسە دە, ديقانداردىڭ قاباعى جادىراڭقى. ءبىر جاقسىسى, سەرىكتەستىك ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭالاۋعا مۇقيات ءمان بەرىپ وتىر. بىلتىر عانا كانادالىق «بۋگرو» كەشەنى الىنىپتى. اگرونومنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونىمدىلىگى وزگە تەحنيكاعا قاراعاندا وق بويى وزىق.
ا.سۋمەنكو ەكەۋىمىز القاپ ۇستىندە ىلعال ولشەپ كوردىك. اگرونومنىڭ قولىنداعى قۇرال ءبىر مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىكتە ىلعالدىڭ بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى. قۇنارلى توپىراقتىڭ تۇقىم سەبىلەر تەرەڭدىگى تالاپقا ساي جىلىنىپتى.
– وتكەن جىلى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قاۋىم ءۇشىن وتە اۋىر جىل بولدى, – دەيدى اگرونوم, – جاز بويى جاۋىن جاۋمادى. بەس ميليمەترگە دەيىن عانا ىلعال ءتۇستى. قايتا قىس بويى تىنىم الماي قار توقتاتىپ, كوكتەمدە مۇقيات ىلعال جابۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قىرماندى قىزىلعا تولتىردىق. الداعى ۋاقىتتا سۋارمالى القاپتارعا يەك ارتامىز با دەگەن جوسپارىمىز بار. قازىر تابيعاتتىڭ وزگەرۋى وسىنداي قادامدى تالاپ ەتىپ وتىر.
اگرونومنىڭ پايىمداۋىنشا, عالىمداردىڭ ۇسىنىسىن باسشىلىققا العان ءجون. بىراق وكىنىشكە قاراي جازدىڭ قانشالىقتى جايلى بولاتىندىعىن ەشكىم تاپ باسىپ, بولجاپ ايتا المايدى. سول سەبەپتى كەشەگى كەڭەس زامانىنداعى جيناقتالعان تاجىريبە دە ايتارىقتاي ناتيجە بەرە قويماۋى ابدەن مۇمكىن. راس, كەي جىلدارى ەرتە ەككەندەر ۇتادى, ال كەيبىر جىلدارى كەش ەككەندەردىڭ ىرىسى مولايماق. ونىڭ ۇستىنە القاپتىڭ ونگىشتىك قاسيەتىن ساقتاۋ دا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعان. ايتالىق, وبلىستىڭ كوپتەگەن ەگىستىك القاپتارىندا قارا ءشىرىندىنىڭ مولشەرى تىم ازايىپ كەتكەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قورەكتىك زاتتار قۇرامىنىڭ مولشەرىن ازوتتى تىڭايتقىشتاردى ەنگىزبەي-اق مولىقتىرۋعا بولادى ەكەن. ول ءۇشىن اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك. قارا ءشىرىندىسى وتە از القاپ ءۇشىن سيدەرالدى داقىلداردى ءوسىرىپ, پايدالانۋعا ابدەن بولادى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاسىل تىڭايتقىش رەتىندە كوبىنەسە بىرجىلدىق, ايتپەسە كوپجىلدىق بۇرشاق تۇقىمداستار اراسىنان اسبۇرشاق, تۇيەجوڭىشقا, جوڭىشقا ءتارىزدى وسىمدىكتەر ەككەن ءجون. ءتىپتى, جازدىق راپس, قىشا وسىمدىكتەرىن دە پايدالانۋعا بولادى. ەندىگى ءبىر ماسەلە, توپىراق ەروزياسى. سەرىكتەستىك اگرونومىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساندىقتاۋ ولكەسى نۋلى جەر بولعانىمەن, بۇل اۋداننىڭ ەگىستىك القاپتارىندا دا اتالعان ماسەلە وتكىر كۇيىندە.
– سوڭعى ەكى كۇن بويى قاتتى جەل تۇرىپ, توپىراقتىڭ بەتىندەگى قۇنارلى قاباتتى ۇشىرىپ اكەتتى, – دەيدى الەكسەي سۋمەنكو, – ادەتتە توپىراق ەروزياسى جازىق جەرلەرگە عانا قاۋىپ توندىرگەنىمەن, قازىر ورماندى القاپتاردىڭ ءوزى وسى كەسەلدىڭ قيىندىعىن كورىپ وتىر. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرىپ, قۇنارلى توپىراقتى ساقتاپ قالۋ امالدارىن قاراستىرۋىمىز قاجەت.
عالىمدار توپىراقتى ەروزيادان قورعاۋ ءۇشىن بۇرىنعىداي قايىرمالى سوقامەن جىرتۋدىڭ ورنىنا قايىرماسىز ەتىپ جىرتىپ, تەرەڭىرەك قوپسىتۋدى ۇسىنىپ وتىر. سوندا داقىل ساباقتارى توپىراقتىڭ ۇستىڭگى بەتىندە قالىپ, جەلدىڭ ەكپىنىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك. ەڭ ۇتىمدىسى, بوس توپىراق جەردىڭ بەتىنە شىقپاي, سىنىقسۇيەم تەرەڭدىكتە جاتادى.
بيىل اۋدان ديقاندارى 324 795 گەكتار القاپقا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ تۇقىمىن سىڭىرمەك. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 790,3 گەكتارعا كوبىرەك. كوكتەمگى ەگىسكە قاجەتتى تۇقىم كۇنى بۇرىن دايىندالعان. 50,9 مىڭ توننا كولەمىندە. قولدا بار تۇقىمنىڭ ساپاسى تەكسەرىلىپ, ونگىشتىك قاسيەتى انىقتالعان. ءسوز اراسىندا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سۇرىپتى تۇقىمنىڭ 80,8 پايىزى نەمەسە 43,6 مىڭ تونناسى وسىنداي قاسيەتكە يە ەكەندىگىن ايتا كەتەتىن بولساق, ىرىزدىقتىڭ مولاياتىنىنا دەگەن سەنىم ۇلعايا تۇسەر ەدى. بيىلعى جىلدىڭ قاباعىنان كۇدىكتەنگەن ديقاندار تىڭايتقىشتارعا يەك ارتىپ وتىر. بيىلعى جىلى اۋدان شارۋاشىلىقتارى جەتكىلىكتى مولشەردە تىڭايتقىش الىپ, القاپقا ءسىڭىرىپ ۇلگەرىپتى. ونىڭ ىشىندە 1 900 توننا امموفوسا جانە ءداننىڭ ءوسۋى مەن قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن 33 مىڭ ليتر لينگوگۋماتا, 896 توننا كارباميد, 1 142 توننا قۇنارلى تىڭايتقىش الىنعان.
ەڭ باستىسى, اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2,1 ءوسىپ, 12,3 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭعىرتۋدا دا ايتارلىقتاي جەتىستىك بار. ماسەلەن, جاڭادان 52 تراكتور, 57 كومباين, 17 ەگىس كەشەنى الىنعان. قازىر استىقتى اۋداننىڭ القاپتارىندا ديقاندار 829 تراكتوردى, 131 ەگىستىك كەشەنىن ۇتىمدى پايدالانۋدا.
مەملەكەت تاراپىنان دا ىرىزدىق جورىعىنداعى ەڭبەككەرلەرگە قولتىقتارىنان دەمەيتىن قولداۋ كورسەتىلۋدە. اۋدانعا 4 455 توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى بولىنگەن. بولىنگەن وتىن ۋاقتىلى جەتكىزىلگەن.
مىنە, وسىلايشا وتكەن جىلى قۋاڭشىلىققا قاراماستان, ءتاپ-ءتاۋىر ونىمگە قول جەتكىزىپ, قامبالارى قىزىل دانگە تولعان, وبلىستاعى وزاتتاردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنگەن اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى ىرىزدىق جولىندا ىنتىماقتى ەڭبەك ەتۋدە.
– ۇجىم تۇتاس ورگانيزم ىسپەتتى, – دەيدى سەرىكتەستىك اگرونومى, – ەگەر ەش جەرىندە مۇلتىك بولماي, ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ جۇمىس ىستەيتىن بولساق, سەرىكتەستىكتىڭ 12 مىڭ گەكتار ەگىستىك القابىنا ۋاقتىلى تۇقىم سەۋىپ, ادال ەڭبەگىمىزدىڭ ارقاسىندا ەل يگىلىگى ەسەلەنە تۇسەر ەدى. ول ءۇشىن شاعىن بولسا دا ۇجىمنىڭ بەرەكەسى, بىرلىگى بولعانى ءجون.
ءيا, بىرلىك بولسا, ەگىن دە جاقسى كوكتەمەك, ەل ءىشى دە بەرەكەلى بولماق.
اقمولا وبلىسى,
ساندىقتاۋ اۋدانى
