احاڭا قامقورلىق ەتكەن ءمازىن ءابزي كىم؟
بۇل اڭگىمەنى مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى كراسنايا پرەسنيا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, جارتى عاسىرعا جۋىق ءومىرىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناعان زەينەتكەر ساۋلەش قوشپانوۆادان ەستىدىك. ساۋلەش اجەي اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ تۋعان قارىنداسى.
– ناعاشىمنىڭ شەشەسى نۇرجامال تورسىقباەۆا كوپ ءبىلۋشى ەدى. سوعىستان كەيىن دۇنيە سالدى. ول كىسى باعلاندا (قازىرگى قورعان وبلىسىنا قاراستى زۆەرينوگولوۆسكوە سەلوسى) تۇردى عوي. تۇرمىستارى جاقسى بولدى. اجەم قاشىپ جۇرگەن كىسىلەردى كورگەن ادام. دۇرىستاپ سۇراسا, ايتار ەدى, سۇراعان ادام جوق قوي. مەن ول كەزدە قايدان بىلەيىن, كەيىن ەل احمەتتى ىزدەيتىنىن. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ورىس-قازاق بىردەي ءمازىن ءابزي دەيتىن. ءمازىن ءابزي – ءابدىراحمان دەگەن تاتار, مەشىتتە مۋەدزين, ياعني ازانشى بولعان عوي. سودان جۇرتتىڭ ءبارى ءمازىن ءابزي دەپ كەتكەن.
1902-1903 جىلدار شاماسىندا احمەت, ءبادريساپا, قياس قوعالباەۆ پەن تاعى ءبىر ورىس توبولسك تۇرمەسىنەن قاشىپ شىعىپ كەلە جاتىپ, جولشىباي باعلانعا كەلىپ توقتايدى. ءمازىن ءابزي ورىستى شىركەۋگە, انا كىسىلەردى مەشىتكە تىعادى. ەداۋىر ۋاقىت سول جەردە بولىپتى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە كىسى, بىرەۋ-مىرەۋ كورىپ قالسا, قاشقىن قىلمىسكەردى تىعىپ وتىرسىڭ دەپ باسىم كەتەدى-اۋ دەپ قورقادى. سودان ءبىراز ەستەرىن جيعان سوڭ, وباعان جاقتاعى قايراڭكول دەگەن جەرگە كەلەدى. وباعان ءيىرىم-ءيىرىم بولىپ اعادى. قايراڭكول دەگەن سونىڭ جانىندا. ءبىرىنشى اۋىل بولعان بۇرىن, جانىندا مەشىت, مەدرەسە بار-تۇعىن. قازىر تۇك تە جوق. وسى اۋىلدان الىس ەمەس. بىراق ول كول جوق قازىر, كەۋىپ كەتكەن. ورنىنا قامىس ءوستى. ول جەردى كەيىن جىرتىپ جىبەردى, ەگىس القابى بولىپ كەتتى.
ىلعي قاشۋ, تۇرمىس جاعى ناشار, ءبادريساپا اۋىرىپ, كۇنىنە نەشە مەزگىل ۇستاماسى ۇستاپ قالاتىن كورىنەدى. نۇرجامال اجەمىز ءبادريساپا ەمەس اتى, ءبادريسا دەيتىن. احاڭ: ء«بادريسا اپا» دەڭدەر دەپ تانىستىرعان عوي. سودان ءبادريساپا بولىپ كەتكەن. قىستىڭ ءىشى شىعار, كىم بىلگەن, احاڭ كەتىپ قالايىن دەسە, ايەلى اۋىرادى. ءسويتىپ, بالا وقىتقان. ساۋاتى بولعان سوڭ, ايتەۋىر كۇنكورىس كەرەك قوي. ءجۇرىپ تۇرسام, مەن ءمازىن ءابزيدى بىلەتىن كىسىلەردى تاۋىپ, انىعىن سۇراپ بىلەتىن ەدىم, جۇرە الماي قالدىم. ال ەرتەرەكتە ەشتەڭە كەرەك بولمادى.
ءمازىن ءابزيدى بىلمەيتىن ادام جوق. ول كىسى سوعىستان كەيىن قايتتى. سول كىسىلەرمەن جاقىن ارالاسىپ, سىيلاس بولعان نۇرجامال اجەمىز ءبىر نەمەرەسىنىڭ اتىن ءابدىراحمان دەپ قويدى.
ءمازىن ءابزي ورىس-قازاق دەمەي بارىنە كومەكتەسىپ, احاڭ مەن بادريساپاعا, ولاردىڭ قاسىنداعى قياس قوعالباەۆقا دا ءبىراز كۇن شاراپاتى تيگەن ەكەن. قياس ول كەزدە ۇكىمەتكە قارسى بولىپ, قاشىپ-پىسىپ جۇرگەن عوي. وسى ءوڭىردىڭ جىگىتى. تۇرمەدە وتىرعاندا سۋىق ءتيىپ, تۋبەركۋلەزدەن قايتادى. كەزىندە قياس تۋرالى كوپ ماتەريال جينادىم. ول كىسى تۋرالى ۇلكەن البومدار جاساتتىم. مەكتەپتىڭ الدىنا ەسكەرتكىش ورناتتىق. ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. البوم دالادا قالدى. قياس كەيىن بولشەۆيكتەر پارتياسىنا قابىلدانىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزەدى. سول قياس توبولسكىنىڭ تۇرمەسىندە احاڭمەن بىرگە وتىرعان.
ءمازىن ءابزيدى بالا بولسام دا كوردىم. ءبىر اۋىرعاندا ۇيىندە جاتتىم. باپام اپارىپ وسى جەر تىنىش دەپ جاتقىزعان. كەمپىرىمەن ەكەۋى عانا تۇردى. بالالارى جوق. ول كىسىنى قازاقتار قاتتى سىيلادى. قارتايعاندا اسىراپ, باعىپ وتىردى. ورىس تا كومەكتەستى. ەشكىم الالاعان جوق. ءوزى دە قادىرلى ادام ەدى. مىنا باعلاندا وسى كۇنگە دەيىن ءمازىننىڭ اعاش ءۇيى بار, ءمازىننىڭ مەشىتى دەگەن مەشىت بار. ورىستاردىڭ سىيلاعانى سونداي, ول ءۇيدى وسى كۇنگە دەيىن قوزعاعان جوق, – دەدى ساۋلەش اجەي.
ۇلت ۇستازىنىڭ عۇمىربايانىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار احاڭنىڭ توبولسك تۇرمەسىندە جاتقانى تۋرالى دەرەك جوق, سوندىقتان قايراڭكولدە بالا وقىتتى دەگەنى دە شىندىققا جاناسپايدى دەيدى. الايدا عالىم الماسبەك ابسادىق 1902 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەڭدىقارا بولىسىنا قاراستى 4-اۋىلدا ورنالاسقان ورىنباەۆ باستاۋىش مەكتەبىندە بالا وقىتقانىن دالەلدەپ جازدى. ال ساۋلەش قوشپانوۆا اجەي احاڭ 1902 جىلى بالا وقىتقان قايراڭكول اۋىلى مەڭدىقارا بولىسىنىڭ 1-ءشى اۋىلى بولعان دەيدى. اڭىز بەن اقيقاتتىڭ اراسىندا ءبىر سايكەستىك بار سياقتى. احاڭ توبولسك تۇرمەسىندە جاتپاعانىمەن, مەڭدىقارا بولىسىندا مۇعالىم بولىپ جۇرگەندە توبولسكىدە قاماۋدا جاتقان قازاق ازاماتى قياس قوعالباەۆتى ءوزى بارىپ شىعارىپ الۋى مۇمكىن عوي. مۇنى ەندى ارداگەر ۇستاز ساۋلەش اجەيدىڭ اڭگىمەسىنە سەنگىمىز كەلگەندىكتەن, قيماستىقپەن جاسالعان جورامال دەپ ءتۇسىنىڭىز. دەگەنمەن كوپتى كورگەن كونەكوز كەيۋانانىڭ ايتقانى حالىق جادىندا قالعان تاريحي شىندىقتىڭ جاڭعىرىعى بولۋى بەك مۇمكىن.
قوستانايعا كەلگەن سوڭ, ءمازىن ءابزيدى بىلەتىن كىسىلەردى ىزدەستىرىپ كوردىك. قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ماقسۇت باقپاسوۆتىڭ كومەگىمەن وباعان وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى قورعان وبلىسىنا قارايتىن بۇرىنعى باعلان, قازىرگى زۆەرينوگولوۆسكوە سەلوسىنداعى مۇسىلماندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى زۇلقارناەۆ عابدۋلعابات ءابدىراحمان ۇلىنا قوڭىراۋ شالىپ, احاڭ پانالاعان مەشىت تۋرالى سۇرادىق.
– قازان توڭكەرىسىنە دەيىن سالىنعان ەسكى مەشىتتىڭ عيماراتى ءالى بار. بىراق جاعدايى وتە مۇشكىل, ەشكىمگە كەرەكسىز, شاتىرى جوق, تەك ءتورت قابىرعاسى عانا قالقايىپ, قۇلايىن دەپ تۇر. كەڭەس داۋىرىندە ديىرمەن بولعان. قازىر ديىرمەن دە جوق, بوس تۇر. ءمازىن ءابزي دەپ وتىرعانىڭىز ءابدىراحمان عۇبايدۋللين دەگەن كىسى. ۇلتى تاتار, وسى مەشىتتە مولدا بولعان. ەلگە بەدەلدى كىسى ەدى, 90 جاسقا كەلىپ دۇنيە سالدى. ءبىر قىزى, ءبىر ۇلى قالدى. ۇلى قازىر ءتىرى, ءراشيدا دەگەن قىزى قوستانايدا قايتىس بولدى. ءمازىن ءابزيدىڭ ءوزى دە مولدا بولعانى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراپ, 3-4 جىل تۇرمەدە وتىرىپ كەلدى. كەيىن مەكتەپتە ۇستازدىق ەتىپ, بالا وقىتتى. ءمازىن ءابزي تۇرعان ەسكى ءۇيى دە بار, – دەدى ع.زۇلقارناەۆ.
احاڭنىڭ حاتشىسى
قوستانايلىق جۋرناليست قابىلاحات سەيداحمەت ءبىر اقتارىلىپ كەتسە, ارقايىمنان كىرىپ اڭىراقايدان ءبىر-اق شىعادى. ءبىر اڭگىمەنى باستاپ كەلە جاتادى دا, ەكىنشى ءبىر سۇرلەۋگە ءتۇسىپ كەتەدى. ودان ءۇشىنشى اڭگىمەنى قايىرىپ بارىپ, نەگىزگى اڭگىمەگە قايتا كوشەدى. بىراق سونىڭ ءبارى قىم-قۋىت ساباقتاسىپ جاتادى. ايتەۋىر, ايتقانىنىڭ ءبارىن ەسكە ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ول كىسىگە ىلعي ديكتوفون الا بارام دا, كەيىن كەرەگىن كەرتىپ الاتىن ادەتىم.
– احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1920 جىلدارى ورىنبوردا حالىق اعارتۋ كوميسسارى, قازىرگىشە ايتقاندا, ءبىلىم ءمينيسترى بولىپ قىزمەت ەتكەنىن بىلەسىڭ عوي, – دەدى قابەكەڭ بىردە.
– ءيا.
– مىناداي قىزىق ءبىر جايدى ايتايىن. 1998 جىلى ارىپتەسىمىز, قازىر شەتەلدە تۇراتىن ليۋدميلا فەفەلوۆا ورىنبوردا تۇراتىن ءبىر تۋىستارىنا بارادى. سول ءۇيدىڭ ادامدارىنان وسى ماڭايدا جاسى توقساننان اسقان ءبىر كەمپىر تۇرادى, ۇلتى ورىس, سەندەردىڭ ۇلكەن ءبىر عالىمدارىڭنىڭ حاتشىسى بولعان دەگەندى ەستىگەن ليۋدميلا يۆانوۆنا الگى كەمپىردى ادەيى ىزدەپ بارىپ سالەم بەرەدى. قازاقستاننان كەلدىم دەگەندى ەستىگەن كەيۋانا بىردەن: «سەن احمەت ءبايتۇرسىنوۆيچتىڭ جەرلەسى ەكەنسىڭ عوي», دەپ جاقىن تۋىسىن كورگەندەي قۋانىپ كەتكەن ەكەن.
ء«يا, اقتالعانىن ەستىپ قۋانىپ قالدىم. نەسىن ايتاسىڭ, اقىرى ناقاق جالا جالماپ تىندى عوي. اسا سالماقتى, وتە زيالى, جالعىز قازاقتارعا عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتقا كەرەك, ءوزىم قاتتى قادىر تۇتقان ادام ەدى. ول كىسى حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ تۇرعاندا, ءبىر جىلداي حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتتىم. ءوزى كىشىپەيىل ادام ەدى, ءۇيىمنىڭ جاعدايىن سۇراپ, ۇنەمى كومەكتەسىپ تۇراتىن. ءىرى دەنەلى, الپامساداي كىسى بولاتىن. جۇمىسقا ۇنەمى جاياۋ كەلەتىن. مۇنىڭىز قالاي دەپ سۇراسام, بوي جازىپ, قان تاراتۋ كەرەك دەيتىن. بىراق الدەبىر شارۋالارىنا پاۋەسكە اربامەن كەتەتىن. احمەت بايتۇرسىنوۆيچ وتىرعان كەزدە پاۋەسكەنىڭ استى دوڭعالاققا تيەر-تيمەس بولىپ جاتىپ قالاتىن. كەيدە جۇمىس كابينەتىندە وتىرىپ ءبىر اۋىق دومبىرا تارتاتىن. اقىرىن ىڭىلداپ ءان ايتاتىن. بىراق مەن ول كىسىنىڭ نە ايتىپ وتىرعانىن تۇسىنبەيتىنمىن», دەپتى.
كەمپىردىڭ اتى-ءجونىن انىقتاي المادىق. شەتەلدە تۇراتىن ليۋدميلا فەفەلوۆانىڭ بايلانىس تەلەفونىن ىزدەستىرىپ كورىپ ەدىك, ونى دا تابۋدىڭ ءساتى تۇسە قويمادى.
قوستاناي وبلىسى
