«ارنايى ايماقتى» نە كۇتىپ تۇر؟

سينگاپۋر ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەت­ىنىڭ سايا­ساتتانۋشىسى يان چونگ «دجون لي پوليتسيا قىزمەتكەرى, قۇ­قىق قورعاۋشى بولعان», دەي­دى. ول لي مىرزانىڭ 2019 جىلى گونكونگتاعى نارازىلىق شەرۋ­لە­رى­ن كۇشپەن باسۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى داۋلى زاڭنىڭ ەن­گى­زىل­ۋىن باسقارعانىن اتاپ كورسەتتى. «بۇل گونكونگتى باسقاراتىن زاڭ مەن ءتارتىپ «بەيجىڭنىڭ كوزقاراسى» دەپ اتالاتىن ساياسات ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن اڭعارتىپ وتىر», دەيدى يان چونگ.

دجون لي جاڭا قىزمەتكە وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كى­رى­­سە­دى. الايدا ول سايلانعاننان كە­يىن بىرەر كۇن وتكەن سوڭ جاڭا قىزمەتىنە كىرىسپەي تۇرىپ-اق, بىر­نە­شە ادامدى جازالاپ ۇلگەردى.

وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پوليتسيا دەموكراتيانى جاق­تاي­تىن Stand News مەديا ۇيى­مى­نا تەكسەرىس جۇرگىزىپ, ونىڭ باس­شى­لى­عىن تۇتقىنداعان. دجون لي قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ بۇل ارە­كەتىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. وسى­لايشا ءبىر كەزدەرى ازياداعى ءباسپاسوز بوس­تاندىعىنىڭ شام­شى­را­عى بولعان گونكونگتا كوپتەگەن تاۋەلسىز اقپارات اگەنت­­تىكتەرى جابىلدى. لي مىرزا: «كىم­دە-كىم باق جۇمىسىن ءوزىنىڭ ساياسي ماقساتتارى نەمەسە باسقا مۇددەلەرى ءۇشىن قۇرال رەتىندە پايدالانۋعا تىرىسسا جانە زاڭ بۇزسا, اسىرەسە ۇلتتىق قا­­ۋىپ­­سىز­دىككە قاتەر توندىرەتىن قىلمىس جا­­سالسا, ول ءباسپاسوز بوستاندىعىنا زيان كەلتىرۋشى بولىپ سانالادى», دەدى. جاڭا كوشباسشىنىڭ وسى ءسوزى مەن ارە­كە­تى­نە قاراپ دوكتور تسانگ «گونكونگ بىرىك­تىرىلگەن ماتەريك بولۋى ىقتيمال. 2020 جىلعا دەيىن بولعان ەسكى گونكونگتىڭ قايتا دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن ەمەس», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.

44 بەتتەن تۇراتىن مانيفەستە دجون لي قالانى اشىقتىق پرين­تسيپىمەن باسقارا­تى­نىن جانە ۇزاق­قا سوزىلعان تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە ۋادە بەردى. ول سونداي-اق ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭدى كۇ­شەي­­تەتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قۋات­تايتىنىن ايتتى.

دجون ءليدىڭ الدىندا گونكونگ­تىڭ بيزنەس پەن كەرەمەت قارجى ورتالىعى رەتىندەگى مارتەبەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇر, ول ونى ورىنداۋعا ۋادە بەردى. 2019 جىلى گونكونگ قالاسىندا جيىلەپ كەتكەن زورلىق-زومبىلىق, جاپپاي نارازىلىقتار تۋريس­تەر مەن ينۆەستورلاردى ۇركىتكەنى بەلگىلى. وعان قوسا COVID-19 پاندەمياسىنىڭ قا­تاڭ شەكتەۋلەرى گونكونگ ەكونوميكاسىن ودان ءارى السىرەتتى. Eurocham مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى 1 اقپاننان باس­تاپ گون­كونگ­تان 130 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن. جۇمىس بەرۋشىلەر قالاعا جۇمىس كۇشىن, اسىرەسە جاس­تاردى تارتۋ قيىنعا سوعىپ وتىر­عانىن ايتادى. سونىمەن قاتار ەۋ­رو­­پالىق كاسىپورىنداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جانە گونكونگتاعى اقش كا­سىپورىندارىنىڭ 44 پا­يىزى كەلەر جىلى كوشۋدى قاراس­تى­رىپ جاتىر.

قىرىق جىلدان استام ۋاقىت پوليتسيا­دا قىزمەت ەتكەن لي مىرزا بيزنەس پەن مەم­لە­كەت­تىك قىز­مەت­تە تاجىريبەسى بار بۇ­رىن­عى باسشىلاردان وزگەشە مانساپتىق جولىمەن ەرەكشەلەنەدى. سون­دىقتان ساراپشىلار ونىڭ گون­كونگ­تىڭ بەدەلىن قالپىنا كەلتىرە الاتىنىنا كۇمان­مەن قاراپ وتىر.

سونىمەن قاتار لي مىرزانىڭ ساياسي جوسپارى ونىڭ قىتايدىڭ COVID-19 نولدىك ساياساتىنا سايكەس كەلە مە دەگەن سۇ­راق­تىڭ جاۋا­بى دا بەلگىسىز قالدى. ويت­كە­نى گونكونگ كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ كۇردەلى جاع­دا­يىمەن كۇرەسىپ جاتىر. 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا عانا قالادا 5 600 ءولىم تىركەلدى, بۇل پاندەميانىڭ ال­عاشقى ەكى جى­لىنداعى كورسەت­كىش­كە قارا­عاندا بىرنەشە ەسە كوپ. قالانىڭ قارت تۇرعىندارى ۆاكتسينا الۋعا ق ۇلىقتى ەمەس, سول سەبەپتى قايتىس بولعاندار سانى كۇن سايىن وسۋدە. وسى ورايدا پروفەسسور ستيۆ تسانگ «سي (قىتاي توراعاسى) نولدىك كوۆيدتى كورسەتكىشىن تالاپ ەتىپ وتىرعان كەزدە لي مىرزا ونىڭ ءتيىمدى جولىن تاۋىپ جۇزەگە اسىرۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى. ال وزگە ساراپشىلار نولدىك كوۆيدكە جەتۋ – لي مىرزانىڭ ەل شەكاراسىن قايتا اشۋ تۋرالى ۋادەسى مەن ارەكەتىنە قاي­شى كەلەتىن ماقسات دەپ سانايدى. دوكتور يان چونگ «لي مىرزا شەكتەۋ شارالارىن كۇشەيتكەن گونكونگ شەكاراسىن قايتا اشۋعا نيەتىن ءبىلدىردى, بىراق نولدىك كو­ۆيد كورسەتكىشىمەن قاراما-قايشى كە­لە­تىن تالاپتى قالاي جانە قاي ۋاقىتتا ۇيلەستىرەتىنى بەلگىسىز», دەيدى.

تاريحقا كوز جۇگىرسەك, گون­كونگ­­تىڭ ءبو­لىنۋى ۇلىبريتانيا مەن قىتاي اراسىن­دا­عى اپيىن سوعىس­تا­رى (1839-1860) سالدارىنان ورىن العان. اسكەري جانە ساۋ­دا قاقتىعىستارى كەزىندە قىتاي گون­­كونگ ارالى مەن كوۋلۋننىڭ ءبىر بولىگىن ۇلى­بريتانياعا بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. 1898 جىلى ۇلىبريتانيا گونكونگتى 99 جىلعا جالعا الادى. جالعا الۋ مەر­زىمى 1997 جىلى اياقتالعاندا ۇلىبريتانيا گونكونگتى قى­تايعا «قىتاي حالىق رەس­پۋب­­ليكا­سىنىڭ گونكونگ ارنايى اكىم­شىلىك ايماعى» دەپ اتالاتىن ەرەكشە اكىم­شىلىك ايماق رەتىندە قايتارىپ بەرەدى. ء«بىر ەل, ەكى جۇيە» دوكتريناسى بويىنشا سايا­ساتپەن ءومىر سۇرگەن حالىق دجون ءليدىڭ ساياسي قادامدارىن قالاي قابىلدايتىنىن الداعى ۋاقىت كورسەتپەك...