كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
سوعىس جۇرگىزۋدىڭ ەرەجەلەرىن جانە تۇتقىنداردىڭ قۇقىقتارىن بەلگىلەگەن حالىقارالىق «سوعىس تۇتقىندارىن باعىپ-كۇتۋ تۋرالى» كەلىسىمدى 1929 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە جەنەۆادا 47 مەملەكەت ماقۇلداپ قابىلداسا دا, ستاليندىك ساياسات جاۋ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعان كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردى «وتانىن ساتقان» ساتقىن رەتىندە باعالاپ, جوعارىدا ايتىلعان كەلىسىمگە قوسىلمايتىندىعىن ايتتى. ءوز مەملەكەتىنىڭ قورعاۋىنان ايىرىلىپ, حالىقارالىق قىزىل كرەست ۇيىمىنىڭ كومەگىنە ءزارۋ بولعان كەڭەستىك سوعىس تۇتقىندارىنىڭ 3/2-ءسى فاشيستەردىڭ قورلىعى مەن ازابىنان, اشتىق پەن اۋرۋدان كوز جۇمدى, مەديتسينالىق سىناقتارعا پايدالاندى نەمەسە گاز كامەرالارى ارقىلى جويىلىپ جىبەرىلدى. فاشيستىك گەرمانيانىڭ ءوزى جەنەۆا كونۆەنتسياسىنا 1934 جىلدىڭ 21 اقپانىندا قول قويدى. بىراق كسرو-عا قارسى سوعىس باستالماي تۇرىپ-اق, 1941 جىلى 30 ناۋرىزدا گەرمان قارۋلى كۇشتەرى باسشىلارىنىڭ جينالىسىندا گيتلەر بولاشاق سوعىستىڭ سيپاتىن انىقتاپ, قارۋلى كۇشتەر باسشىلىعىنا سوعىس جۇرگىزۋدىڭ جالپى قابىلدانعان ەرەجەلەرىن ساقتاماۋدى قۇپيا تۇردە ەسكەرتتى. سوعىس اشقاننان كەيىن بەيتاراپ مەملەكەتتەر ارقىلى كەڭەس وداعىنا جەنەۆا كەلىسىمىنە قول قويۋدى تالاپ ەتتى. ستاليندىك وكىمەت بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى.
گەرمانيادا گيتلەر باستاعان فاشيستىك پارتيا بيلىك باسىنا كەلگەن 1933 جىلدان باستاپ 1945 جىل ارالىعىندا ءوزىنىڭ وداقتاستارىمەن 40 مىڭعا جۋىق لاگەرلەر, ولاردىڭ فيليالدارى مەن تۇرمەلەر تۇرعىزدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى داحاۋ, زاكسەنحاۋزەن, بۋحەنۆالد, سوبيبور, بەلجەتس, راۆەنسبريۋك, مايدانەك, وسۆەنتسيم جانە ت.ب. العاشىندا كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەردە ساياسي تۇتقىندار, «حالىق جاۋلارى», ەۆرەي جانە سىعان ۇلتى وكىلدەرى ۇستالعان بولسا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا اسكەري تۇتقىنداردى دا اكەلىپ قاماي باستادى.
كەڭەس اسكەري تۇتقىندارىنىڭ تۇتقىنعا كوپتەپ ءتۇسۋى سوعىستىڭ العاشقى ەكى جىلىنىڭ ۇلەسىندە. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا:
بەلوستوك جانە مينسك قوس قورشاۋىندا – 328 898 اسكەر;
ۋمان قورشاۋىندا – 103 000 اسكەر;
موگيلەۆ – ورشا – پولوتسك – نەۆەل – سمولەنسك قورشاۋىندا – 310 000 اسكەر;
روسلاۆل ءۇشىن شايقاستا – 38 000 اسكەر;
موزىر اۋدانىندا – 78 000 اسكەر;
كيەۆتىڭ شىعىسىندا – 665 000 اسكەر;
چەرنيگوۆكا – 100 000 اسكەر;
ۆيازما تۇبىندە – 663 000 اسكەر جانە ۇساق قورشاۋلاردى قوسقاندا بارلىعى
3 ميلليونعا جۋىق جاۋىنگەر, كومانديرلەر مەن ساياسي جەتەكشىلەر تۇتقىنعا ءتۇستى.
جالپى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارى نەمىس قولباسشىلىعى 5 270 000 كەڭەستىك اسكەر تۇتقىنعا ءتۇستى دەپ كورسەتسە, رەسەي فەدەراتسياسى باس شتابىنىڭ مالىمەتى بويىنشا تۇتقىندار سانى - 4 590 000. كەيبىر دەرەكتەردە 7 ميلليون ادام تۇتقىندا بولعان دەپ جازىلادى.
وسىنشاما اسكەردىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارميا كومانديرلەرىنىڭ 1937-1938 جىلدارى جاپپاي رەپرەسسياعا ۇشىراۋى. مىسالى, العاشقى بەس قىزىلارمياشى مارشالدىڭ ۇشەۋى (م.ن.تۋحاچەۆسكي, ۆ.ك.بليۋحەر, ا.ي.ەگوروۆ) جانە جوعارى باسشىلىق قۇرامداعى 800-گە تارتا كوماندارم مەن كومانديرلەر اتىلىپ كەتتى. ورتا جانە تومەنگى باسشىلىقتاعى اسكەريلەردەن اتىلعاندار (پولك, باتالون, روتا, ۆزۆود كومانديرلەرى) سانى 25 000-نان اسادى. ولاردىڭ ورنىنا تومەنگى دارەجەدەگى اسكەريلەر جىلجىتىلدى. مىسالى, «مايور» شەنىندە ديۆيزيا كومانديرى, «اعا لەيتەنانت» شەنىندە پولك كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان جاعدايلار كەزدەسەدى. ياعني ماسەلە اسكەري اتاعىنا دارەجەسى مەن تاجىريبەسى ساي, سانالى باسشىلىق قۇرامىنىڭ بولماۋىندا جاتىر.
قازاقستان جانە ورتا ازيادان اسكەرگە شاقىرىلۋ (موبيليزاتسيا) 1939 جىلدان باستاۋ الادى. وعان دەيىن ساۋاتتى دەلىنگەن ورتاازيالىقتاردى عانا ىرىكتەپ اسكەرگە الدى. ونىڭ سەبەبى «ورىسشا بىلمەيتىن جاۋىنگەرلەر اسكەردى باسقارۋعا قيىندىق كەلتىرەتىندىگىمەن» ءتۇسىندىرىلدى. وسىنىڭ ءوزى سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى اسكەرگە الىنعان قازاق, قىرعىز, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىكمەن جانە تاجىك جاۋىنگەرلەرىنىڭ 2-3 ايلىق دايارلىقپەن ۇرىسقا كىرىپ, وراسان زور قىرعىنعا ۇشىراۋى دالەل.
تۇتقىنعا تۇسكەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس سولداتتارىنىڭ فيلتراتسيالىق ىستەرىنەن جانە تروفەيلىك كارتوچكالارىنان الىنعان مالىمەتتەرگە عانا سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدى.
گيمملەردىڭ باسشىلىعىمەن كونتسلاگەرلەردى كۇزەتكەن سا, سس, پوليتسيا باسقارماسى لاگەردە بولعان كەيبىر كەڭەس تۇتقىندارى تۋرالى مالىمەت بەرەتىن جەكە كارتوچكالارىندا سۋرەتىن, ۇلتىن, لاگەرلىك ءنومىرىن, بويىنىڭ ۇزىندىعى, كوزىنىڭ جانە شاشىنىڭ تۇستەرىن كورسەتىپ وتىرعان. ءبىر قيىندىعى تۇتقىننىڭ جەكە كارتوچكالارىندا مۇسىلمان جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتى-جوندەرىن تىركەگەن قىزمەتكەرلەر قالاي ەستىپ قابىلداسا, قۇجاتتارعا سولاي ءتۇسىرىپ وتىرعان. مىسالى, 211-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 887-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى زيحان شەكەتاەۆ 25 مامىر 1942 جىلى ورەل وبلىسىنداعى سۋتولكي دەرەۆنياسى ماڭىندا نەمىس فاشيستەرىنە تۇتقىنعا تۇسكەن. ورەل جەرىنەن تۇتقىنداردى جاياۋ پولشاعا ايداعان. پولشانىڭ مايدانەك كونتسلاگەرىندە 8 قاڭتار 1944 جىلى قايتىس بولعانى تۋرالى نەمىس قۇجاتىندا جىلىويلىق تۇتقىن زيحان شەكەتاەۆ «چەكاتاەۆ ساحون», «ۇلتى – قازاق», «لاگەرلىك ءنومىرى: 611» سوعىسقا اتتانعانعا دەيىنگى تۇرعىلىقتى جەرى بولعان مولوتوۆ كولحوزى «مولوتوۆ قالاسى», بالاسى نۇربەرگەن «اكەسى – نۋربەرگان» دەپ كورسەتىلسە, ال ۋكراينانىڭ حاركوۆ تۇبىندە تۇتقىنعا الىنىپ, گەرمانيانىڭ گەتتينگەن قالاسىنداعى «شتالاگ VI C» لاگەرىندە 5 جەلتوقسان 1942 جىلى قايتىس بولعان ماڭعىستاۋلىق (وڭدىلىق) تۇتقىن قاراقۇلشىق باشانوۆ نەمىس قۇجاتىندا «پاشانوۆ حاراكۋل», «ۇلتى – قازاق», «لاگەرلىك ءنومىرى: 47006» اسكەرگە الىنعان گۋرەۆ وبلىسىن «كاريمسكايا», ايەلى اقبۇرىش «اكپرۋش» دەپ بۇرمالانىپ جازىلعان.
گەرمانيانىڭ ارنايى قىزمەتى مەن اسكەري-ساياسي باسشىلارى تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن ءار ءتۇرلى ماقساتتا پايدالاندى. تۇتقىنداردىڭ كەيبىر توپتارىن اۋىر جۇمىستارعا (شاحتالارعا, تاۋ-كەن جۇمىستارىنا) سالدى. ورتاازيالىق («تۇركىستان لەگيونى»), سلاۆيان («ورىستاردى ازات ەتۋ ارمياسى»), كاۆكازدىق («سولتۇستىك كاۆكاز لەگيونى»), ۆولگا بويىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ («يدەل – ۋرال») ۇلت وكىلدەرىنە ارنالعان ۇيىمدار قۇرىپ, ۇيىمعا مۇشە بولۋعا تۇتقىندار اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل ۇيىمدار «شىعىس لەگيونى» دەپ اتالدى. لاگەردەگى ادام توزگىسىز اۋىر تىرلىككە, اۋرۋعا, اشتىققا شىداي الماعان تۇتقىندار امالسىزدان وسى اتالعان ۇيىمدارعا كىرۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇشە بولعاندار اراسىندا, سوعىسقا دەيىن نەگىزسىز قۋدالانىپ, بولشەۆيكتەر بيلىگىنە نارازى بولعان ادامدار دا بار. وسىنداي جاعدايلار كوپتەگەن كەڭەستىك تۇتقىنداردىڭ سوعىس اياقتالعان سوڭ وتانىنا قايتپاي قالۋىنا سەبەپشى بولدى. ارنايى دايارلىقتان كەيىن ولاردى كسرو تىلىندا ديۆەرسيالىق ارەكەتتەر جاساۋعا, ەۋروپا (يتاليا, فرانتسيا جانە ت.ب.) ەلدەرىندەگى پارتيزان قوزعالىستارىنا قارسى سوعىسۋعا جۇمىلدىردى.
«تۇركىستان لەگيونىنىڭ» مۇشەلەرى ديۆەرسيالىق ارەكەتتەر جاساۋعا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وكىمەتكە قارسى قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋعا پاراشيۋتپەن قازاق جەرىنە دە ءتۇسىرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە 1944 جىلى 3 مامىر كۇنى جىلىويدىڭ سارعاسقا جەرىنە تۇسىرىلگەن ءاليحان اعاەۆ باستاعان 14 ادامنان تۇراتىن ديۆەرسيالىق توپ تا بار.
توپ باسشىسى نەمىس اسكەرىنىڭ وبەر-لەيتەنانتى ءاليحان اعاەۆ (بۇركەنشىك ەسىمى)1908 جىلى 23 ناۋرىزدا بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ, تايسويعان قۇمىندا وسكەن, اتى-ءجونى ءامىرحان تىلەۋماعانبەتوۆ بولاتىن. «جەتى كلاستىق مەكتەپتى اياقتاپ, اگرونوم ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم العان, وتە ساۋاتتى, كەز كەلگەن ىسكە ەپتى, سۇڭعاق بويلى كەلگەن جىگىت ەدى» دەيدى ەكەن كوز كورگەندەر. 1939 جىلدان باستاپ قىزىلقوعا, جىلىوي وڭىرلەرىندە اگرونوم, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان. سوعىس باستالار الدىندا الماتىعا قىزمەت اۋىستىرىپ, سول جەردەن سوعىسقا اتتانعان. سوعىستا 44-ءشى اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ 51-ءشى اتتى اسكەر پولكىنىڭ ساپىندا ۆزۆود كومانديرى, لەيتەنانت شەنىندە ماسكەۋدى قورعاۋعا قاتىسقان. اعا لەيتەنانت ءامىرحان ء(اليحان) اعاەۆ 1941 جىلى 17 قاراشادا ۆولوكولامسك قالاسىنىڭ تۇبىندەگى ۇلكەن شايقاستا نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالىپ, گەرمانيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ستاۆناۋ قالاسىندا ورنالاسقان اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان لاگەردە بولادى. لاگەردە ءجۇرىپ, قازاق تۇتقىندارىنان توپ قۇرىپ, كوممۋنيستەرگە قارسى كۇرەسكە شىعۋعا نيەتى بارىن بەرلينگە جەتكىزگەن. كەلىسىمىن العاننان كەيىن تۇتقىندار ورتاسىنان بىرنەشە قازاقتى ىرىكتەپ الىپ, قۇپيا اگەنتتەر دايارلايتىن ارنايى مەكتەپتىڭ كۋرسىنان وتكەن.
...1944 جىلى 19 مامىردا ديۆەرسيالىق توپ اقشەلەك-بۋراكول ماڭايىندا كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن تولىقتاي تالقاندالعان.
گەرمانيا تىزە بۇككەن سوڭ, فاشيستىك لاگەرلەردەن ازات ەتىلىپ, ەلگە امان ورالعان تۇتقىنداردى ستاليندىك رەجىم كۇتىپ تۇر ەدى. ولاردى چەكيستەر سۇزگىدەن وتكىزىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى اۋىر قىلمىس جاسادى دەگەندەردى اۋىر جازاعا ۇكىم كەسسە, قالعاندارىن ءار ءتۇرلى جىلعا سوتتاپ, كەڭەستىك لاگەرلەرگە قامادى نەمەسە سوعىستا قيراعان قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە جىبەردى. «...كەي-
بىرەۋلەرى عانا ۇزاق تەكسەرىستەن كەيىن ۇيلەرىنە قايتارىلدى. كسرو-گەرمانيا قاتىناسى تاريحىن زەرتتەۋشى گ.كوكەباەۆا 1945 جىلدىڭ قازانىنداعى جاعداي بويىنشا كسرو-عا ورالعان 1 368 849 تۇتقىننىڭ قاتارىندا
23 143 قازاق بولعان دەپ كورسەتسە, اسكەري تۇتقىندار تاقىرىبىن العاشقى بولىپ كوتەرگەن رەسەي زەرتتەۋشىسى ۆ.ي.زەمسكوۆ 1946 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنداعى جاعداي بويىنشا اتالعان ساناتتاعى قازاقتاردىڭ سانى 24 448 بولعانىن انىقتاعان, الايدا ولاردىڭ قانشاسى كەڭەس لاگەرىنە تۇسكەنى, قانشاسى ەلگە ورالعانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. نەمىس تۇتقىنىندا بولعان كەڭەس ادامدارى ۇزاق جىل بويى كۇدىكتى ەلەمەنتتەر بولىپ سانالعاندىقتان, تۇرعىلىقتى جەرگە ورالعاندارعا تولقۇجاتتىڭ ورنىنا ارنايى كۋالىك بەرىلدى جانە باسقا وبلىس, اۋداندارعا شىعۋعا تىيىم سالىندى».
بورانقۇلدىق ماردەن اقورازوۆ 1911 جىلى بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1942 جىلى 17 ناۋرىزدا جيلوكوسينسكي اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى اسكەرگە شاقىرىلىپ, سوعىسقا دەيىنگى 2 ايلىق دايارلىقتان وتكەننەن كەيىن, 29-شى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ساپىندا سمولەنسك تۇبىندەگى شايقاستا تامىز ايىندا نەمىس تۇتقىنىنا تۇسەدى. ودان كەيىنگى ءۇش جىل ءومىرىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اسكەري تۇتقىندار لاگەرلەرىندە وتكىزەدى. امەريكا-اعىلشىن اسكەرلەرى تۇتقىننان بوساتقاننان كەيىن, كەڭەستىك 300-دەن استام ادام, فرانتسيانىڭ مارسەل قالاسىنان كەمەمەن 10 كۇن ءجۇزىپ ىستانبۇل قالاسىنا جەتكەن. ول جەردەن تاعى دا كەمەمەن قارا تەڭىز ارقىلى ودەسسا قالاسىنا باعىت الىپ, 1945 جىلى 8 مامىر كۇنى ودەسسا پورتىنان تۇسكەن ساتتە بارلىعىن تۇتقىنداپ, ۋكراينانىڭ جيتومير قالاسىنداعى ارنايى قىزمەت بولىمىنە سۇزگىدەن وتكىزۋگە تاپسىرىلادى. جىلعا جۋىق تەرگەپ-تەكسەرۋدەن كەيىن رەسەيدىڭ يركۋتسك وبلىسىنىڭ چەرەمحوۆو قالاسىنداعى لاگەرگە 6 جىلعا اۋىر جۇمىستارعا جەگىلەدى. «لاگەردىڭ كولونيا باستىعى ادامگەرشىلىگى مول, مەيىرىمدى ادام بولىپ شىقتى» دەۋشى ەدى ماردەن اكەم» دەپ ەسكە الادى بالاسى ساندىباي. «كولونيا باستىعى مەنى 1949 جىلدىڭ كوكتەمىندە دەمالىس بەرىپ, 1 ايعا اۋىلعا جىبەردى. اسكەرگە الىنعاننان بەرى ازاپتى جىلدار مەن اۋىر كۇندەردى باستان كەشىپ, اراعا جەتى جىل سالىپ اعايىن-تۋمامەن قاۋىشتىم. سوعىستان كەيىنگى ەلدىڭ جاعدايى وتە تومەن ەكەن. اۋىلدىڭ ەركەك كىندىكتىسىنىڭ كوبى سوعىستان ورالماعان. ورالعاندارىنىڭ ءوزى سوعىستا العان جاراقاتتارىنان كەمباعال. «مەنىڭ بالامدى, باۋىرىمدى, كۇيەۋىمدى, اكەمدى كورمەدىڭ بە؟» دەپ ۇيگە كەلۋشىلەردىڭ قاراسى كوپ. «قۇتتى قوناق كەلسە قوي ەگىز تابادى» دەگەن, ۇيدەگى جالعىز قوي ەگىز تۋعان ەكەن. جوقشىلىق ۋاقىت, اكەم ەكى قوزىسىن سويىپ, كورشى-كولەمدى شاقىرىپ جىبەردى. قارلىعاش اناڭ قوزىلاردىڭ تەرىسىن يلەپ, دايىنداپ قويعان ەدى. دەمالىسىم اياقتالعاننان كەيىن قاراكول ەلتىرىسىن وزىممەن بىرگە الا كەتتىم. كولونياعا بارعان سوڭ قۇندى سانالاتىن قاراكول ەلتىرىسىن لاگەر باستىعىنا سىيعا تارتتىم. سىيلىعىمنىڭ كومەگى تيگەن بولۋى كەرەك, 1950 جىلدىڭ باسىندا باستىعىم جازا مەرزىمىنەن ەرتە بوساتىپ, ءبىرجولاتا ەلگە دە ورالدىم-اۋ» دەپ اڭگىمەسىن اياقتاپتى ۇلىنا مايدانگەر.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ماردەن اقورازوۆ 1975 جىلى 19 مامىردا قايتىس بولدى.
بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندار «جازاسىن» وتەپ ەلگە ورالعاننان كەيىن دە ۇنەمى باقىلاۋدا بولدى. «نەمىستىڭ تۇتقىنىندا بولعان», «ساتقىن», «ساياسي سەنىمسىز» دەگەن سوزدەر الدارىنان شىعىپ وتىردى. 9 مامىر مەرەكەسىنە, ۇجىمدىق, مەكتەپتەگى كەزدەسۋلەرگە شاقىرىلماي, قىزمەتتەن دە شەتتەتىلدى. وزدەرىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەي الماي, كوپشىلىگى ومىردەن پۇشايمان كۇيدە ءوتتى. تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ, ءتىرى بولعان سوڭ عانا جەر باسىپ جۇرگەن وسى ءبىر جاندارعا 1985 جىلدان باستاپ جىلىمىق كەلگەندەي بولدى. ولاردى ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعى قارساڭىندا عانا ءار ءتۇرلى دارەجەدەگى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن كەش تە بولسا ماراپاتتاي باستادى.
«2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» №456 جارلىعىنا قول قويدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ءارتۇرلى توپتارداعى ازاماتتاردى تولىق اقتاۋ باعىتىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى جانىنان وڭىرلىك كوميسسياسىنىڭ 11 جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. قۇرىلعان كوميسسيا توبىنىڭ ىشىندە «1939–1945 جج. فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا جانە باسقا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردى, سونداي-اق «تۇركىستان لەگيونىندا» ۋاقىتشا بولعان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردى اقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋ, قورىتىندى جانە ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندەگى» جۇمىس توبى بار. قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردان باسقا الدىمىزدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قىلمىستى بولىپ اۋىر جازاعا كەسىلگەن جانە ءار ءتۇرلى جىلعا سوتتالعان ادامداردى دا انىقتاپ, تولىق اقتاۋعا ۇسىنۋ مىندەتى تۇر.
كيىكباي جاۋلين,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
جانىبەك ناۋاروۆ,
ولكەتانۋشى
اقتاۋ
