وسىنى ويلاپ تۇرىپ: «اينالايىن, – دەدىم. – اكەڭ شايحىسلام اعامەن قىزمەتتەس بولعان ادامداردىڭ كوبى بۇگىن ارامىزدا جوق. ول كىسىنىڭ سوعىستاعى ومىرىنە بايلانىستى جەكە قۇجاتتار سەندە بار ما؟
– «بار اعا. ۇيدە ساقتاۋلى».
سودان كوپ كەشىكپەي باعلان ماعان قالىڭ پاپكانى اكەلىپ بەرگەنى. مۇنداي قۋانباسپىن. ويتكەنى: «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى توقتىقتا اۋىزدان كەتپەيدى», دەمەكشى, العاشقى ەڭبەك جولىمدى 1966 جىلى اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ باستاعان مەن سياقتى ورىمدەي جاستارعا اۋپارتكومنىڭ سالالىق حاتشىسى شايحىسلام اعانىڭ جاساعان جاقسىلىعى از بولعان جوق. قولىما جوعارىداعى دەرەك قۇجاتتارى تۇسكەن سوڭ ولارعا ال كەپ ۇڭىلەيىن. سوندا ءوزىمدى مازالاعان كوپ سۇراقتارعا جاۋاپ تاپقانداي بولدىم. ويتكەنى...
سوعىس باستالعانعا دەيىن دە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىرى كىلەڭ قيىندىقتار قۇرساۋىندا وتكەن ەدى. وعان 4 جاسقا كەلگەندە اكەنىڭ, 9 جاسىندا اناسىنىڭ دۇنيەدەن ءوتۋىن, سودان 10-عا تولعاندا كورشىلەردىڭ قوزى-لاعىن باعىپ, كىسى ەسىگىندە جاۋتاڭداي كۇن كەشكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سونداي كەزدە جەرگىلىكتى ۇكىمەت ادامدارى مۇنى كورىپ, كورشى اۋدانداعى قارابۇلاق باستاۋىش مەكتەبى ينتەرناتىنا ورنالاستىرادى. ودان نارىنقولداعى سوتسياليستىك قازاقستان ورتا مەكتەبى كومىرشى اۋىلىنداعى كولحوز جۇمىسىنا كىرۋ...
اۋىلداعى باس كوتەرەر ازاماتتار 1941 جىلى مايدانعا اتتانىپ جاتقاندا, شايحىسلام اعا 17 جاستا ەدى. سوعان قاراماستان اۋدان ورتالىعىنداعى قورعانىس بولىمىنە كەلىپ قىزىل ارميا قاتارىنا الۋ جايلى ءوتىنىش جازادى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت. اقىرى ونىڭ العان بەتىنەن قايتپايتىنىن بايقاعان اسكەري كوميسساريات ادامدارى مۇنى 1942 جىلى وزبەكستاننىڭ قاتتاقورعان قالاسىنداعى گومەل جاياۋ اسكەرلەرى ۋچيليششەسىنە جىبەرەدى. وندا كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن كۋرستى جەدەلدەتە وقىپ بىتىرگەن ول 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە باتىس مايدانىنىڭ 133-اتقىشتار ديۆيزياسىنا كەلىپ, وت پەن وقتىڭ ورتاسىنان ءبىر-اق شىعادى. وسىدان باستاپ جاستايىنان اشارشىلىق پەن جوقشىلىقتى كورگەن شايحىسلام اعا زۇلمات سوعىستىڭ توزاعىن كوزبەن كورىپ, قاسىرەتىن باستان كەشىرەدى. بالا كەزىنەن ەڭبەكپەن كوزىن اشىپ, ارقاسىنا اۋىر جۇك ارقالاپ, بولاتتاي شىنىققان ول بەلارۋس جەرى ءۇشىن بولعان شايقاستاردا كەزدەسكەن قيىندىقتارعا مويىمايدى. تولارساقتان سۋ كەشىپ, بەت قارىعان ايازدا جەڭىل شينەلمەن دىردەكتەپ وكوپتا جاتادى. بوران مەن ۇسكىرىكتە بولىمشەسىن جاۋعا كوتەرىپ, الدىڭعى ساپتا جۇرەدى. وسىلايشا, ول سول ۋاقىتتاعى سوعىستىڭ ەڭ اۋىر, ەڭ قيىن, ءارى ەڭ شەشۋشى اۋىر جىلدارىندا باتىس مايدانىنىڭ 251-ءشى ۆيتەبسك اتقىشتار ديۆيزياسىندا, ودان سوڭ 3-ءشى بەلارۋس, 1-ءشى پريبالتيكا مايداندارىنداعى كەسكىلەسكەن سوعىستارعا قاتىسادى. اعامىزدىڭ اسكەري قۇجاتتارىندا جازىلعانداي, سول كەزدەرى ول ۆيتەبسك, ورشا, يارتسەۆ, كەنيسبەرگ, سمولەنسك, پريبالتيكانىڭ كاۋناس, ۆيلنيۋس قالالارىن جانە پولشانىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماقتارىن نەمىس فاشيستەرىنەن تازارتۋ وپەراتسيالارىنا قاتىسىپ جەڭىس جولىن جالعاستىرادى.
ديۆيزيا كومانديرىنىڭ سوعىس كەزىندە شايحىسلام اعاعا تاپسىرعان مىنا سارعايعان ماراپات قاعازىنا نازار اۋدارايىقشى. وندا: «سوۆەتتىك پريبالتيكانى جاۋدان ازات ەتۋشى اعا سەرجانت ش.بايمۇحانبەتوۆكە! جوعارعى باس قولباسشى, كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.ۆ.ستاليننەن. 1944 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندەگى بۇيرىعىمەن ريگا قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى مىقتى بەكىنىستەردى بۇزىپ, يەتساۆا باعىتىنداعى تەرەڭ قورعانىس شەپتەرىن جاۋدان تازارتۋدا كورسەتكەن ەرلىگىڭىز ءۇشىن سىزگە العىس جاريالايمىن!» دەپ جازىلعان. سودان كەيىن 1944 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندەگى ۆيتەبسك قالاسىن, 1945 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا شىعىس پرۋسسيانىڭ مازۋر كولدەرى ماڭىن, سول جىلدىڭ 6 اقپانىندا پريبالتيكانىڭ لاندسبەرگ, پارتەنشتەين قالالارىن, 11 اقپاندا پرەيستيش, ايلاۋ قالالارىنداعى نەمىستەردىڭ مىقتى قورعانىس شەپتەرىن الۋداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن ش.بايمۇحانبەتوۆ جوعارعى باس قولباسشى ي.ۆ.ستاليننەن 5 رەت قاتارىنان العىسحات العان. وسىناۋ اۋىر شايقاستاردا بۇدان بولەك ول 2 رەت «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, وفيتسەرلىككە جەتكەن كەزدە 1-2 دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. پارتيا قاتارىنا قابىلدانعان سوڭ كومانديردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان.
شايحىسلام اعا سوعىس جىلدارىندا ءبىر ءولىپ, ءبىر تىرىلگەن ازاپتى كۇندەردى دە باستان كەشىرەدى. 1943-1945 جىلدارى 4 رەت جارالانىپتى. اتاپ ايتقاندا, 1944 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا بومبانىڭ جارىقشاعى وڭ جاق جاۋىرىنىنا تيگەن. اسكەري دالا گوسپيتالىنىڭ باستىعى بەرگەن كەزەكتى ءبىر انىقتامادا: «سكۆوزنوە پۋلەۆوە رانەنيە» دەپ جازىلعان. تاعى بىردە جاۋ وعى سول جاق قابىرعاسىنىڭ ۇستىنەن, جۇرەك تۇسىنان دەنەنى تەسىپ وتكەن. ەسىن بىلمەي گوسپيتالعا تۇسكەن اعامىزدى كورگەن دارىگەر: «جىگىتىم, كورەر كۇنىڭ بار ەكەن», دەپ ونى كوپ ەمدەپ, ارەڭ قاتارعا قوسقان. «ەندى سەن اسكەرگە جارامسىزسىڭ. ۇيىڭە قايتۋعا بولادى», دەگەندە كەيىپكەرىمىز بۇعان كەلىسپەي: «جازىلدىم. دەنساۋلىعىم جاقسى. جەڭىسكە جەتپەي ۇيگە قايتپايمىن», دەپ بولمەدەن شىقپاي تۇرىپ الادى. قازاق جىگىتىنىڭ وجەتتىلىگىنە سۇيسىنگەن دارىگەرلىك كوميسسيا ونىڭ قايتادان مايدانعا بارۋىنا رۇقسات ەتەدى.
شايحىسلام اعا بايمۇحانبەتوۆ 1945 جىلى ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادى وتكەن سوڭ: «ەندى تۋعان جەرىمە, قازاقستانعا ورالارمىن», دەپ جۇرەدى. سوندا اسكەري باسشىلىقتان جاڭا بۇيرىق الادى. بىزدە ساياسي تاربيە جۇمىسىن بىلەتىن كادرلار تاپشى. سوندىقتان قىزىل ارميانىڭ رەزەرۆىنە الىندىڭ», دەپ ونىڭ قولىنا كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 31-ءشى باتالونىنا كوماندير بولىپ تاعايىندالعانى تۋرالى بۇيرىقتى تاپسىرادى. بۇل قىزمەتتى دە اعامىز سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەي ەكى جىل ابىرويمەن اتقارادى. تەك 1947 جىلدىڭ كۇزىندە عانا امان-ەسەن كومىرشى اۋىلىنا ورالادى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ مىنە, سودان كەيىنگى ءومىرىنىڭ ءبارى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. 1947-1985 جىلدار ارالىعىندا اعامىز اسىقپاي-اپتىقپاي جەرگىلىكتى جەردەگى بارلىق قىزمەت باسپالداقتارىن باسىپ ءوتىپ, ناعىز مەريتوكراتيا ۇلگىسىن كورسەتتى. ولاي دەيتىنىمىز, اسكەردەن ورالعان سوڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى, نۇسقاۋشى, كولحوز پارتكومىنىڭ حاتشىسى, اۋدانداعى جاستار جەتەكشىسى بولدى. ودان كەيىن 15 جىل بويى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات, پارتيالىق-ۇيىمداستىرۋ بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 17 جىل سول اۋپارتكومنىڭ ءۇشىنشى جانە ەكىنشى حاتشىسى جۇمىستارىن ابىرويمەن اتقاردى. زەينەت دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن دە 10 جىل نارىنقول ءوڭىرى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ, قوعامدىق ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. دارحان كوڭىل, كىشىپەيىل مىنەزىمەن, بىلىكتىلىك جانە بىلگىرلىگىمەن ادامشىلىق كەلبەتىنە داق تۇسىرمەدى. اۋداندا عانا ەمەس, وبلىس كولەمىندە قايراتكەرلىك دارەجەگە جەتكەن ەسىمى بەلگىلى باسشى بولدى. ۇزاق جىلعى ادال ەڭبەك, توگىلگەن ماڭداي تەر ەلەۋسىز قالمادى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ال جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا مارشال جۋكوۆ وردەنىنە يە بولدى. بۇل اعامىزدىڭ الماتى قالاسىنا كوشىپ كەلىپ, سونداعى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى جۇمىسىنا بەلسەندىلىگىمەن قاتىسىپ جۇرگەن كەزى ەدى. سول ۇلى ەرلىكتىڭ 77 جىلدىق مەرەكەسى دە جاقىنداپ كەلەدى. سونىڭ قارساڭىندا ءومىرى ونەگەگە تولى سوعىس ارداگەرىن ەسكە الۋ ەڭ ۇلكەن ادامگەرشىلىك پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.
ابىلبەك ايتاقىنوۆ,
شەلەك اۋىلى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى,
رايىمبەك, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
الماتى وبلىسى
