وسىدان توعىز جىل بۇرىن 92 جاسقا قاراعان شاعىندا كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانعان اكەمنىڭ ءومىرى وڭاي بولماعانى ايتۋعا عانا وڭاي. بالالىق شاعى حالقىمىزدىڭ عاسىرلىق قاسىرەتى – 1932 جىلعى اشارشىلىق زۇلماتىنا تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن تاعدىردىڭ كەرمەك ءدامىن ەرتە تاتتى. ون جاسقا جەتپەي انادان ايىرىلۋ وڭاي دەيمىسىز؟ ساق بابامىز يەلەرى تاستاپ كەتىپ, قاراۋسىز قالعان «توقال» ۇيلەردىڭ توبەسىن اشىپ, جابىلعى ورنىنا جۇمسالعان ساباندى توپىراقتان ارشىپ الىپ, كۇنى بويى ارى ءبىر, بەرى ءبىر ساپىرىپ, ءبىر ۋىس بيداي جيناپ كەلىپ تۇڭعىشىنا تاپسىرادى. اكەم ونى قۋىرىپ, تالقان قىلىپ, ەكى باۋىرىن اسىراعان عوي.
اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ اشارشىلىقتان ارەڭ امان قالىپ, ەندى ەس جيا باستاعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان تۇستا اكەمىز – كامەلەتتىك جاسقا جاڭا تولعان بوزبالا. 1941 جىلى 19 جاسىندا اسكەر قاتارىنا الىنادى دا, ءبىر جىل دايىندىقتان كەيىن سول كەزدەگى ستالينگراد شاھارى ماڭىندا كەسكىلەسكەن ۇرىسقا كىرەدى. سودان ءتورت جىل سوعىس توزاعىنىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلىپ, ءومىر مەن ءولىم ارپالىسىنىڭ قيامەت-قايىمىندا قارىلادى. ەكى رەت اجال تاجالىنان امان قالادى.
پراگا قالاسىن ازات ەتۋ شايقاسىنداعى ەرلىگى – ءوز الدىنا جەكە داستان. كەڭەس اسكەرى شاھارعا سالتاناتتى شەرۋ جاساپ كىرەدى عوي ازات ەتۋشىلەر كەيپىنە ەنىپ. قالا حالقى قۇشاق جايا قارسى الادى دەپ شاتاسقان عوي. ەۋروپا قالالارىنىڭ كوشەسى تار, ەكى جاعى ساپ تۇزەگەن عيماراتتار ەمەس پە؟ سوعان بەكىنىپ العان نەمىس باسقىنشىلارى وق جاۋدىرىپ قارسى الادى. اكەمىز وندا ارتيللەريالىق اتقىشتار توبىنىڭ كومانديرى. ماشينا سۇيرەپ بارا جاتقان زەڭبىرەكتى جالما-جان شەشىپ الىپ, تابانىن بەكىتۋگە ۋاقىت جوقتىقتان تاۋەكەلگە بارىپ, قارسىلاستارىنا قارسى وق اتىپ ۇلگەرەدى. سونىڭ ءوزى تىم-تىراقاي قاشىپ جاتقان اسكەرگە ەس بولىپ, جان ساقتاۋ ءۇشىن شايقاس باستالادى. ء«ۇي پانالاپ جاۋمەن اتىسىپ جاتقانبىز. ءبىر كەزدە باتارەيا كومانديرىنىڭ ماعان داۋىستاپ ايقايلاعان: «جولداس ساحوۆ, شينەلىڭدى شەششى» دەگەن كومانداسىن ورىنداسام, «اي, قازاق, سەنىڭ قۇدايىڭ قاي قۇداي؟» دەپ باسىن شايقايدى. سويتسەم, ءفاشيستىڭ جۇرەك تۇسىمنان اتقان وعى قولتىعىمدى جاناي ءوتىپ, جاۋ قولىنا تۇسسە, كوممۋنيست ەكەنىن ءبىلسىن دەپ جان قالتامىزدان تاستاتپايتىن پارتبيلەتىمنىڭ بۇرىشىن تەسە شينەلىمنىڭ ارتقى جاعىن وپىرىپ شىعىپ كەتكەن عوي. كومانديرىم مەنى ەت قىزۋىمەن بىلمەي تۇر, قازىر قۇلايدى دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك», دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن اكەمىز سول ءبىر سۇراپىل كۇندەر تۋرالى اڭگىمە وربىتكەندە. وسى ەرلىگى ءۇشىن پولك كومانديرى شايقاس اياقتالعاننان كەيىن ساپ تۇزەگەن جاۋىنگەرلەر الدىنا شىعارىپ, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنامىن» دەپ ەرلىگىن اتاپ وتكەن ەكەن. ونى اكەمىزدەن ەمەس, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي بالالارى ۇيىمداستىرعان تويعا شاقىرىلعان مايدانداس دوستارى اۋزىنان ەستىگەنىمىزدە, ودان بەيحابار ەكەنىمىزگە تاڭدانىسىمىزدى جاسىرا الماعانبىز. ماسكەۋدەن ءمان-جايىن سۇراتقانىمىزدا, ول اتاققا ۇسىنىلعانى راس, الايدا كسرو جوعارى اسكەر كوميسسياسى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە الماستىرعان دەگەن ءبىر جاپىراق جاۋاپ الىپ, قازاق بولعاندىقتان ول اتاقتى قيماعان عوي دەپ قويعانبىز.
سول سوعىستا جارتى ەۋروپانى فاشيزم لاڭىنان تازارتىپ, قاقاعان اياز, اپتاپ ىستىقتا ايلاپ-جىلداپ, ارىپ-اشىپ جەر شالعانىن, جول ۇستىندە ساپ تۇزەپ بارا جاتىپ, ەكى قاپتالداعى جاۋىنگەردەن باسقاسى ۇيىقتاپ دەمالاتىنىن, تۇندە زەڭبىرەك سۇيرەتكەن ماشينالار جاۋ كوزىنە تۇسپەۋ ءۇشىن شام جاقپاي جۇرەتىندىكتەن, دوڭگەلەك جاپقىشىنىڭ ۇستىنە وتىرىپ الىپ, جۇرگىزۋشىگە اۋىزى تالعانىنا قاراماستان ايقايلاپ جول نۇسقايتىن كەزدەرىن ايتپاعاندا, ءومىر مەن ءولىم ايقاسىندا شىبىن جانى شىرقىراپ, اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەن تۇستارى قانشاما. اسىرەسە اكەمىز دنەپر وزەنىن كەسىپ وتكەن كەزدەگى شايقاستى ءجيى ەسىنە الاتىن. ون شاقتى رەت وزەننەن ءارى ءوتۋ ارەكەتى جاسالىنىپتى. جاۋ دا تىرەسىپ تۇرىپ العان. روتادان جالعىز ءوزى قالعان كەزى دە بولعان. جاڭادان جاساقتالعان جاۋىنگەرلەرمەن قايتا شابۋىل جاساعاندا ءبىر-بىرىمەن قوشتاسىپ, ارازداسىپ اتتاناتىنىن اڭگىمەلەگەندە, قوس جانارىنا جاس ۇيىرىلەتىن.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن راس. اكەمىزدىڭ ءتورت جىل جان الىپ, جان بەرىسكەن سوعىستىڭ ءون بويىندا الدىڭعى شەپتەن تابىلعانىنا قاراماستان, امان-ەسەن ەلگە ورالۋى قۇداي قاققاننان. وعان دانەكەر – ازان شاقىرىپ قويعان اتى دەپ ويلايمىن. ءومىرى ۇزاق بولسىن دەپ ەسىمىن ءومىرباي قويعان ساق اتامىزدىڭ تازا نيەتى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىنعان بولۋى كەرەك. ومىراۋىنا تاعىپ ورالعان جاۋىنگەرلىك «قىزىل جۇلدىز», قىزىل تۋ, ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرى مەن «ەرەن ەرلىگى ءۇشىن», «بەرليندى بوساتقانى ءۇشىن», «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», ء«بىرىنشى پارادقا قاتىسقانى ءۇشىن» مەدالدارى قازاق باتىرلارىنىڭ داڭقىنا ساي ەرلىكپەن شايقاسقانىن كورسەتەدى.
ۇلى جەڭىسكە ارنالعان العاشقى پارادقا قاتىسۋ ءۇشىن ماسكەۋگە الدىرتقاندا جوعارى پارتيا مەكتەبىندە قىسقا كۋرستا وقىعان. العىرلىعى ۇناعان بولۋى كەرەك, ونداعىلار قىزمەتكە الىپ قالامىز دەگەندە, اۋىلدا ەكى كوزى ءتورت بولىپ كۇتىپ وتىرعان اكەسى مەن باۋىرلارىن ويلاپ, سولارعا پانا بولۋ ءۇشىن ەلگە قايتادى. مامان تاپشىلىعى قىسىپ تۇرعان ۋاقىت. جەرلەستەرى قۋانا قارسى الىپ, جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلايدى. سودان 50 جىلعا جۋىق تۋعان جەرى – قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ تولەبي اۋدانىنداعى «سوۆەت» كولحوزىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ جولىندا ەڭبەك ءسىڭىرۋ باقىتى بۇيىرادى. ۇجىمدىق شارۋاشىلىق بريگاديرى, ءسۇت فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, بەرىسى اۋدان, ارىسى وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن. قاي قىزمەتتى اتقارسا دا, ادالدىعى مەن زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن تابىستارعا جەتتى. بىرنەشە دۇركىن رەسپۋبليكالىق ەڭبەك جارىسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. الماتىدا وتكەن تۇڭعىش كولحوزشىلار سەزىنىڭ دەلەگاتى بولدى. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, كەيىننەن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ول كەزدە مەملەكەتتىك ناگرادا ماسكەۋدەن, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ماراپاتتاردىڭ باعاسى ەسەلەنە تۇسەدى. ەڭبەك ەر اتاندىرادى دەگەن قاعيدانى ۇستانعان اكەمىز سول بيىكتى باعىندىرا ءبىلدى.
ءبىر بولعان وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. جۇمىسىنا ىلعي اتپەن قاتىنايتىن اكەمدى ءبىر جولى ءوزى باسشىلىق ەتەتىن ءسۇت فەرماسىنىڭ تراكتورشىسى تەمىرحان كوكەم ۇيگە جەتكىزىپ سالدى. قوياردا-قويماي قاراماعىنداعى جۇمىسشىسىن ۇيگە الىپ كىرىپ, قوناق قىلىپ كۇتۋگە كىرىستى. ۇيدەگى مالعا كەشكى جەم-سۋىن بەرىپ, جايعاپ بولعاننان كەيىن اسىق وينايتىن بالامىز. «قول استىڭىزداعى تراكتورشىنى دا كۇتۋىمىز كەرەك پە ەندى» دەگەن ءسوز اۋزىمىزدان قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالدىق. سوندا اكەمنىڭ «ول – فەرمادا تراكتورشى, ال ۇيگە كىرگەن سوڭ قوناق» دەپ تىيىپ تاستاپ, قوناقتى ريزا قىلىپ اتتاندىرۋعا جۇمىلدىرعانى جادىمنان كەتپەيدى.
قاراپايىم كولحوزشىلار قۇرمەت تۇتقان اكەمدى اۋدان, وبلىس باسشىلارى دا ايرىقشا سىيلايتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولدىق. ەلىمىزگە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ وبلىسقا باسشىلىق جاساعان كەزدە ەرەن ەڭبەگىنە ءدان ريزا بولعان اكەمدى ءار مەرەكە سايىن سىي-سىياپاتسىز قالدىرماي, قۇرمەت كورسەتەتىن. «موسكۆيچ» كولىگىن مىنگىزگەندە تۇگەل اۋىل قۇتتىقتاپ, توي جاساعانى ەسىمدە. سىيلىق جاساعاننان ەمەس, تۇلا بويى جاقسى قاسيەتتەرگە تولى بولعاندىقتان اسەكەڭدى اۋزىنان تاستاماي, سىيلاپ ءوتتى. ءبىر نەمەرەسىنىڭ ەسىمىن اسانباي دەپ قويعانى – سونىڭ ايعاعى.
الدىمەن اۋدانىمىزعا, كەيىننەن وبلىسقا باسشى بولعان كەزىندە دە تەرەششەنكو سەرگەي الەكساندروۆيچ اكەمىزبەن تالاي دامدەس بولىپ, ونەگەلى ومىرىمەن اۋىل-ايماققا ۇلگىلى ادام دەپ قۇرمەت تۇتقانىنا جۇرت كۋا. سوعىس ارداگەرى ءوزى بوساتقان بەرلينگە بارىپ, سىي-سىياپات كورىپ قايتسىن دەپ نەمىس دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنا (گدر) ارنايى دەلەگاتسيا قۇرامىندا جىبەرگەنى ءۇشىن اكەمىز العىسىن جاۋدىرىپ جۇرەتىن. حالىق شارۋاشىلىعىنا سىڭىرگەن ەسەپسىز ەڭبەگى باعالانعاننان بولار, اكەمىزدى زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە دە باسشىلىق قىزمەتىنەن بوساتپادى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, نارىقتىق ەكونوميكا تالابىنا ساي رەفورما سالدارىنان كولحوز, سوۆحوزدار ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتارعا تاراتىلعاننان كەيىن عانا زەينەتكە شىقتى. بىراق زەينەتكەرمىن دەپ ۇيدەن شىقپاي, جاتىپ الۋ – اكەمىز ءۇشىن جات قىلىق ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اتتان تۇسپەدى.
«اكە كورگەن – وق جونار» دەمەكشى, اكەمىزدىڭ تاربيەسى تۋرالى ايتپاي كەتۋ قيانات بولار ەدى. جەتى ۇل, التى قىز ءوسىرىپ, ودان كوزى تىرىسىندە الپىسقا تارتا نەمەرە, وننان اسا شوبەرە ءسۇيىپ, اتا-انالىق باقىتقا بولەنگەن اكە-شەشەمىز ۇرپاق تاربيەسىندە اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرىنە بەرىك بولدى. ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەۋ, كىشىگە ىزەت, ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ, كىسىنى الالاماۋ, ادام بالاسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ, ۇرلىق-زورلىققا جولاماۋ, وتىرىك-وسەكتەن اۋلاق بولۋ, كوپكە ادال قىزمەت ەتۋ وسيەتتەرىن بويىمىزعا ءسىڭىرىپ ءوسىردى. جاستايىمىزدان ەڭبەككە باۋلىدى. جالقاۋلىققا جول بەرمەي, ەڭبەك ەمۋدى ومىرلىك باعدارشام ەتىپ ۇستاۋ – وتباسىمىزدىڭ باستى ۇستانىمى ەدى. اللاعا مىڭ شۇكىر, ودان جامان بولعان جوقپىز. ون ءۇشىمىز ون ءۇش ءۇي تۇتەتىپ, ماڭداي تەر, ادال ەڭبەگىمىزبەن قاتارىمىزدان قالماي, جامان سوزگە ىلىكپەي, تاربيەلى ۇرپاق ءوسىرىپ, ماۋەلى باققا اينالىپ كەلەمىز.
قايرات ساق,
جۋرناليست, الاشتانۋشى عالىم
