ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆپەن اڭگىمە
– تيمۋر مەكەش ۇلى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىن م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ايتقان ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياسى جۇزەگە اسار كۇن دە الىس ەمەس. اڭگىمەنى وسى ماسەلەدەن باستاساق...
– ونىڭىز راس. تاياۋداعى تاريح بەتتەرىنە ۇڭىلەر بولساق, ەلباسىمىز تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن 1994 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا جاريالاعانىن كورەمىز. مىنە, ارادا جيىرما جىل وتكەندە قازاقستان باسشىسىنىڭ ومىرشەڭ يدەياسى ءوزىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. وسى رەتتە بۇل باستامانىڭ وڭايلىقپەن جۇزەگە اسپاعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. كەدەرگىلەر از بولعان جوق. اسىرەسە, وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىنە يە بولىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋعا كىرىسكەن سول جىلدارى قانداي دا ءبىر وداققا بىرىگۋ تۋرالى ايتۋدىڭ وزىنە دە ۇلكەن دالەل كەرەك بولاتىن. ويتكەنى, ول ۋاقىتتاردا وداق قۇرۋ تۋرالى قانداي دا ءبىر يدەيا كوپشىلىك ءۇشىن بۇرىنعى كسرو-عا قايتا ورالۋمەن بىردەي بولىپ كورىنەتىن. دەگەنمەن, ۋاقىت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كورەگەندىكپەن ايتقان ءسوزىنىڭ وتە ورىندى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى.
– كەيبىر ساراپشىلار مۇمكىن دەگەن زارداپتارعا شىنايى باعا بەرمەستەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنۋ قازاقستاننىڭ رەسەي الدىنداعى ساياسي, اقپاراتتىق جانە ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىگىن كۇشەيتە تۇسەدى دەگەن بولجامدار جاساۋدا. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– رەسەيگە تاۋەلدى بولۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كوپتەگەن دايەكتەر كەلتىرە وتىرىپ-اق بۇل تەوريانى تەرىسكە شىعارۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا – ول ەڭ الدىمەن, ساياسي ەگەمەندىككە ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەستەن, تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, ينۆەستيتسيالاردىڭ, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ العا باسۋى ءۇشىن كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ ماقساتىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق بىرلەستىك.
ەكىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان العاندا سەزىمتال ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا جاتادى, سوندىقتان ول ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قۇرالى بولىپ تابىلمايدى جانە ەشقانداي تۇردە قۇرىلاتىن وداقتىڭ قۇزىرىنا بەرىلمەك ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ ۇستانىمى بولاتىن, تۇپتەپ كەلگەندە ول ءبىزدىڭ بارلىق ارىپتەستەرىمىز تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى.
ۇشىنشىدەن, جوعارى تەحنولوگيالىق سالالاردى, ءبىرىنشى كەزەكتە تەلەكوممۋنيكاتسيانى ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن جاقسى العىشارتتار قالانباق. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ مەيلىنشە شاپشاڭ داميتىنى بارشاعا ءمالىم. الەمدىك برەندتەر تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, بىرلەسكەن جوبالار قۇرۋ بارىسىندا وسى جايتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.
اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دە ازىق-ت ۇلىك قورلارىن قالىپتاستىرۋدا جانە تاماق ونىمدەرىن ەۋروپاعا, پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن قىتايعا ەكسپورتتاۋدا وراسان زور الەۋەتى بار. استىق جانە مايلى داقىلدار وندىرۋشىلەردىڭ دە ءوزارا بىرىگەتىنىنە ەش كۇمان جوق. وسىلايشا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە مايلى داقىلداردى ءوسىرۋ جانە وڭدەۋ جونىنەن بۇتىندەي ءبىر كلاستەردىڭ قۇرىلۋى دا ابدەن مۇمكىن.
رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن ماشينا جاساۋ ىسىندە پايدالانۋدا دا ۇلكەن پەرسپەكتيۆالار بار. بۇل ورايدا, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ كاسىپورىندارىن رەسەيدىڭ ورالداعى زاۋىتتارمەن وندىرىستىك كووپەراتسيالاۋدا كەڭ ءورىس اشىلماق. رەسەيلىك تەحنولوگيالاردىڭ بازاسىندا ءبىزدىڭ دەربەس ماشينا جاساۋ ونىمدەرى ءوندىرىسىن دامىتۋىمىزعا بولادى. سول ارقىلى ونىمدەردى ىشكى رىنوكتا پايدالانۋعا دا, سونىمەن بىرگە ەكسپورتقا, ماسەلەن, قىتايعا شىعارۋعا دا مۇمكىندىكتەر تۋماق. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك بويىنشا ارىپتەستەرىمەن قاتار الەمدىك رىنوكتا باسەكەگە قابىلەتتى جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلار شىعارۋشى ەل اتانۋىنا كەڭ جاعدايلار جاساماق.
– وسى ورايدا, كەدەن وداعى شەڭبەرىندەگى ۋاعدالاستىقتار قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن پىكىرگە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– جوق, ول پىكىر دۇرىس ەمەس. كەدەن وداعىندا ويىننىڭ وڭىرلىك ەرەجەلەرى بار بولسا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىندا حالىقارالىق ەرەجەلەر ارەكەت ەتەدى. ولار ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كەلمەيدى, كەرىسىنشە, كەدەن وداعىنىڭ زاڭنامالىق بازاسى الەمدىك تاجىريبەلەر مەن دسۇ نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعاندىقتان, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا تۇسەدى.
كەدەن وداعىن قۇرۋ قازاقستانعا ءوزىنىڭ تاريحي ارىپتەستەرىمەن ءبىر وداققا بىرىگە وتىرىپ, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزسا, قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا ءوتۋى وتاندىق بيزنەستىڭ وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن بىردەي جاعدايدا حالىقارالىق رىنوكتاردا باسەكەلەستىككە تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
كەدەن وداعى شەڭبەرىندە قابىلدانعان بارلىق قۇجاتتار دسۇ نورمالارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. سوندىقتان كەدەن وداعىنا مۇشە بولۋ قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋىنە ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرە المايدى.
– كەي كەزدە ينتەگراتسيالىق كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىندە قازاقستاندىق شەنەۋنىكتەردىڭ سەلقوستىعى ورىن الىپ جاتادى دەگەن اڭگىمەلەر دە ەستىلىپ قالىپ ءجۇر. ول جونىندە ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– كوپجاقتى كەلىسسوزدەر – ول ءار مەملەكەت ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋى ءتيىس بولاتىن وتە كۇردەلى مەحانيزم. سوندىقتان كەيدە قانداي دا ءبىر تاراپتىڭ ەنگىزگەن ۇسىنىستارى ءبىر-بىرىنە بارىنشا قاراما-قايشى بولىپ جاتادى. ويتكەنى, ولاردىڭ ارتىندا اركىمنىڭ وزىنە ءتان تۇسىنىگى مەن كوزقاراسى بار. وسىدان كەلىپ, كەيدە قول قويىلىپ كەتكەن قالىڭ-قالىڭ كەلىسسوزدەردى قايتادان قوپارىپ, ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇستانىمدارعا سايكەستىگىن ەكىنشى رەت تەكسەرۋگە تۋرا كەلەتىن جاعدايلار بولادى.
دەگەنمەن, بۇگىندە كەلىسسوزدەرگە قاتىسىپ جۇرگەن قازاقستاندىق كوماندانىڭ شىڭدالعان كۇرەسكەرلەر, سەنىمدى دە ساۋاتتى ماماندار ەكەنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ولار ءار كەزدەسۋدە ءوز ۇسىنىستارىن بىلىكتى جەتكىزىپ, كوزقاراستارىن دايەكتىلىكپەن قورعاي بىلۋدە. سونىڭ ارقاسىندا ەڭ ءبىر قاجەتتى دەگەن ساتتەردە تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ تاراپتىڭ ۇستانىمدارى قولداۋ تاۋىپ, قابىلدانىپ جاتادى.
ءسوزىمنىڭ سوڭىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2011 جىلدىڭ 25 قازانىندا «يزۆەستيا» گازەتىندە جارىق كورگەن «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا دەيىن» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنداعى مىنا ءبىر سوزدەرمەن اياقتاعىم كەلەدى. «ءبىز ەۋرازيالىق وداقتى اشىق جوبا رەتىندە قاراستىرامىز. ونى مىسالى, ەۋرووداقپەن, باسقا بىرلەستىكتەرمەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسسىز كوزگە ەلەستەتە المايمىز. الايدا, ءبىز بۇرىنعى كسرو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ويلاپ وتىرعان جوقپىز. بۇل – بار-جوعى وتكەندى اڭسايتىنداردىڭ قيالى, بولجامدارى جانە باس پايداسى ءۇشىن پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىن ءىس-قيمىلدارى عانا. ەڭ باستىسى, بۇل جەردە ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز رەسەي, بەلارۋس جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمدارىمەن تولىق سايكەسەدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن وندا قازاقستان باسشىسى. وسى سوزدەردەن-اق قۇرىلعالى جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قانداي سيپاتقا يە بولاتىنىن جاقسى تۇسىنۋگە بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».
