كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن باحرەين كورولى شەيح حاماد بەن يسا ءال-حاليفامەن كەزدەستى.
مارتەبەلى مەيماندى قارسى الۋدىڭ بارلىق رەسمي شارالارى جاسالعان سوڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال-حاليفا ەكەۋارا كەزدەسىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان ماسەلەلەردى تالقىلادى. ودان كەيىن كەلىسسوزدەر مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى.
باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال-حاليفا مىرزا, ءسىزدى جانە دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن قازاقستانعا قوش كەلدىڭىزدەر دەپ شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردەگى سوزىندە. سىزدەر مەن بىزدەر ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز. ءسىز ءبىزدىڭ ەلگە كەڭ اۋقىمدى دەلەگاتسيانى باستاپ كەلدىڭىز. ول ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدىڭ قازاقستانعا دەگەن ۇلكەن سەنىمى بار ەكەنىن كورسەتەدى. جاڭا وتكەن ەكەۋارا كەزدەسۋىمىزدە بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادىق.
بۇدان كەيىن ن.نازارباەۆ قازاقستان مەن باحرەين قاتىناستارىنا توقتالدى. ەلباسىنىڭ توقتالىپ وتكەنىندەي, قازاقستان باحرەين كورولدىگىن ءوزىنىڭ اراب ەلدەرىندەگى, پارسى شىعاناعىنداعى ماڭىزدى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى دەپ سانايدى. باحرەيننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى دە, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى دە 16 جەلتوقسانعا كەلەدى, دەدى پرەزيدەنت ءارى قاراي. مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى بولۋىنا جۇمىس ىستەيمىز دەگەن سەنىمدەمىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى باحرەين كورولدىگىنىڭ دامۋ قارقىنىن دا اتاپ ءوتتى. باحرەين تاريحي تۇرعىدان العاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە ەرەكشە دامىعان يندۋستريالى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال-حاليفانىڭ ەلگە ىستەگەن اسا زور قىزمەتى بولىپ تابىلادى. باحرەيننىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ, جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونداي-اق, باحرەين مۇسىلمان الەمىندەگى ءىرى قارجى ورتالىعى سانالادى.
باحرەين يسلام بانكينگىنىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى, دەدى ن.نازارباەۆ وسى جونىندە. قازاقستان دا سىزدەردىڭ ەل سياقتى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى جەدەل قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. 1992 جىلى ءبىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم 2,5 ميلليارد دوللاردى قۇراعان بولسا, 2013 جىلى ول 220 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بۇگىندە 2050 جىلدارعا دەيىنگى ستراتەگيانى قابىلداپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بىراق, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ءالى تومەنگى دەڭگەيدە دەپ سانايمىز. ونىڭ كولەمى نەبارى 1,5 ميلليون دوللارعا جەتەعابىل. ءسىزدىڭ وسى ساپارىڭىز بەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز بولاشاقتاعى ىنتىماقتاستىققا, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا زور ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن.
ال باحرەين كورولى قازاقستان تاراپىنىڭ ساپار بارىسىندا كورسەتكەن ەرەكشە قوناقجايلىعىنا العىس ايتا كەلىپ, ءوزىنىڭ وسى ساپارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ العاشقى قادامى بولاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. ەكەۋارا كەزدەسۋدە اتاپ وتكەنىمدەي, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستاردى دامىتۋعا مۇددەلىمىز, دەدى باحرەين كورولى. بۇل بىزدەردىڭ ورتاق مىندەتىمىز جانە ماقساتىمىز بولىپ سانالادى. ءبىز ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلعانىنا شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرەمىز.
ن.نازارباەۆ پەن ءال-حاليفانىڭ ءوزارا جەكە كەزدەسۋىندە جانە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردە ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل ەكى ەل حالىقتارىنىڭ جانە ۇكىمەتتەرىنىڭ ۇدەمەلى ىلگەرىلەۋىنە قولداۋ كورسەتۋ, حالىقارالىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, حالىقارالىق قاتىناستاردا تەڭ قۇقىقتىق قاعيدالارىن, سەرىكتەستىك پەن ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ ماقساتىندا ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا دامىتۋداعى تالپىنىسىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ تابىلادى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ءماسەلەلەرى تالقىلانىپ, ەكى جاقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن جاھاندىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەر بويىنشا دا پىكىر الماسىلدى. تاراپتار, سونداي-اق, قول قويىلعان قۇجاتتار قازاقستان-باحرەين قاتىناستارىنىڭ جاڭا بەلەسىن اشاتىنىنا, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ داميتىنىنا, گۋمانيتارلىق سالاداعى بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار ارقىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانە باسقا دا حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار اياسىندا وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇنقاتىسۋ مەن كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.
تاراپتار تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ بارلىق تۇرلەرى مەن كورىنىستەرىنە ايىپتاۋشىلىق ءبىلدىرىپ, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قورقىنىش توندىرەتىن ترانسۇلتتىق بىرلەسكەن قىلمىسقا, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز تاسىمالىنا, قارۋ-جاراق پەن باسقا دا قىلمىس تۇرلەرىنە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە شاقىردى. باحرەين كورولدىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى, بەيبىتشىلىك پەن جاھاندىق سەرىكتەستىك قاعيداتتارىن جۇيەلى ۇستانۋىنا قاتىستى بەلسەندى ورنىن جوعارى باعالاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋ كانديداتۋراسىنا قولداۋ بىلدىرەتىنىن قۋاتتادى.
بۇعان قوسا, تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن باحرەين كورولدىگى ۇكىمەتى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ىسكەرلىك كەڭەس جانە بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستى.
اتالعان ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ ماقساتى ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتىڭ باسىم سالالارىن بەلگىلەۋ, ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن جەكە سەكتورلارى اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋعا قولايلى جاعدايلار جاساۋ, ونىڭ ىشىندە قاجەتتى قۇقىقتىق بازا قۇرۋ بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىنىڭ ينۆەستيتسيا, ساۋدا, اۋىلشارۋاشىلىق, بانك سالالارىنا باسا نازار اۋدارۋعا, ەكى ەلدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن قاراستىرىلاتىن جەڭىلدىكتەر مەن شارتتاردى, كولىكتىك-لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەر مەن ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى قولداۋ ءۇشىن ساۋدا رەجىمدەرىن ايقىنداۋعا, ءتۇرلى سالالار بويىنشا ماماندار اراسىندا تاجىريبە الماسۋ ماسەلەلەرىن قاراۋعا كەلىستى.
باحرەين تاراپى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اياسىندا شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاساتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى يسلام ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىن جوعارى باعالادى جانە اتالعان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ نيەتىن راستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكى ەل سەرىكتەستىگىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى.
ەندى يسلام بانكينگى جۇيەسىندەگى باحرەين تاراپىنىڭ مول تاجىريبەسى مەن مانامانىڭ ءىرى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا يسلام بانكينگى جۇيەسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانداناتىن بولادى.
كەزدەسۋ بارىسىندا باحرەين كورولى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى باستاماسىن جوعارى باعالاپ, داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسياعا جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك G-Global الاڭى جۇمىستارىنا قاتىسۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن راستادى. سونىمەن قاتار, كورولدىك استاناداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋعا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى. سەبەبى, ەكسپو-2017 كورمەسى ءۇشىن تاڭدالعان «بولاشاق ەنەرگياسى» ۇرانى مەن بالامالى ەنەرگيا كوزى تاقىرىبى باحرەين ءۇشىن دە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى جانە ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن قۇرۋ سالاسىنداعى كورولدىك ۇكىمەتىنىڭ ستراتەگياسىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى.
تاراپتار ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالالارى بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا, عىلىمي جانە مادەني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قولداۋعا, ستۋدەنتتەرمەن, ماماندارمەن جانە ءتۇرلى مادەني شارالارمەن الماسۋ ۇدەرىسىنە مۇمكىندىك جاساۋعا, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ باحرەيندەگى مادەني كۇندەرىن جانە باحرەيننىڭ قازاقستانداعى مادەني كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋعا ۋاعدالاستى. ءال-حاليفا ن. نازارباەۆقا وزىنە قولايلى ۋاقىتتا ونى باحرەين كورولدىگىندە كورگىسى كەلەتىندىگىن مالىمدەدى.
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسى قابىلداندى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن باحرەين كورولدىگىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىندا ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن باحرەين كورولدىگىنىڭ يندۋستريا جانە كوممەرتسيا مينيسترلىگى اراسىندا ونەركاسىپ, ينۆەستيتسيا, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن باحرەين كورولدىگىنىڭ يندۋستريا جانە كوممەرتسيا مينيسترلىگى اراسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
قۇجاتتارعا قول قويىلعان سوڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال-حاليفا كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.
ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن باحرەين كورولىنىڭ بۇل ساپارىنىڭ ماڭىزى زور, دەدى قازاقستان باسشىسى. باحرەين قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان پارسى شىعاناعىنداعى ەلدىڭ ءبىرى بولاتىن. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كورولدىكتىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كورسەتكەن قولداۋىن قازاق ەلى ۇمىتقان جوق. بۇل مەملەكەت بۇگىندە ءبىز ءۇشىن اراب الەمىندەگى ماڭىزدى ەلدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ارامىز الشاق جاتسا دا, قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق.
وسىلاي دەپ وي قوزعاعان ەلباسى كەلىسسوزدەر بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا توقتالدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىنگى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر مازمۇندى ءارى جەمىستى بولدى. وندا قازاقستان-باحرەين ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءار سالاسى قارالدى. جوعارى دەڭگەيدە وتكەن كەلىسسوزدەر, قول قويىلعان قۇجاتتار, ەكى ەل قاتىناستارىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى. ءبىز بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماستىق, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ن.نازارباەۆ.تالقىلانعان بارلىق ماسەلەلەر جونىندە ورتاق ءتۇسىنىستىككە كەلگەنىمىزدى اتاپ ايتامىن. وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بەن ۇستانىمدارىمىزدىڭ ۇقساس ەكەنىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت بۇدان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرقاتار باسىم باعىتتارى ايقىندالعانىنا نازار اۋداردى. ءبىرىنشى – مانامانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى, دەدى پرەزيدەنت وسى جونىندە. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان باحرەينگە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ۇسىندى. ەكىنشى – ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق قور قۇرىلاتىن بولدى. ول قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءۇشىنشى – باحرەيننىڭ اليۋميني ونەركاسىبىن وركەندەتۋدە تاجىريبەسى مول. ءبىز وسى ەلدىڭ «ALBA» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قازاقستاندا اليۋميني كلاستەرىن قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بولامىز. ءتيىستى مينيسترلىكتەر وسىعان بايلانىستى مەموراندۋمعا قول قويدى. مەملەكەت باسشىسى ءتورتىنشى باسىم باعىت رەتىندە تاراپتاردىڭ قازاقستاندا يسلام بانكينگى جۇيەسىن ورناتۋعا نيەتتى ەكەندىگىن اتادى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدى ءىرى قارجى ورتالىعى سانالاتىن باحرەيننىڭ تاجىريبەسى قىزىقتىرادى.
ن.نازارباەۆ, سونداي-اق, باحرەين تاراپى قازاقستاندىقتارعا ۆيزانى اۋەجايدىڭ وزىندە بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. كەلىسسوزدەردە ءبىز ەلدەرىمىز اراسىندا تىكەلەي اۆيارەيس اشۋ ماسەلەسىن دە تالقىلادىق, دەدى ەلباسى. كورول قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۆيزانى تىكەلەي اۋەجايدا بەرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ءبىز ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت ەكى ەل اراسىندا قوسارلانعان سالىقتى بولدىرماۋ, ينۆەستيتسيانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى كەلىسىمدەر بيزنەستىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋىنە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءال-حاليفا قازاقستان مەن باحرەين اراسىندا قول قويىلعان قۇجاتتار ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا بارىنشا ىقپال ەتەتىندىگىن اتادى جانە سوعان سەنىم ءبىلدىردى. ويتكەنى, قازاقستان مەن باحرەيننىڭ مۇددەسى ورتاق.
ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال-حاليفا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە استانانىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاپ كوردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
