سۋرەتتە: نوۆوسوكولنيكي قالاسىنداعى ءاليا مولداعۇلوۆا ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ ءراسىمى
رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنداعى نوۆوسوكولنيكي قالاسى جاۋدان 1944 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا لەنينگراد-نوۆگورود وپەراتسياسى كەزىندە ازات ەتىلدى. ءدال وسى كۇنى نوۆوسوكولنيكيدىڭ ازات ەتىلۋ قۇرمەتىنە ماسكەۋدە 124 زەڭبىرەكتەن 12 دۇركىن ارتيللەريالىق وتشاشۋ بەرىلگەن. بۇل قالانى نەمىستەردەن ازات ەتۋ جولىندا ءاليا اپامىزبەن بىرگە مىڭداعان كەڭەس جاۋىنگەرى قازا تاپقان ەدى. سول وڭىردەگى باتىر قىز جاتقان موناكوۆو باۋىرلاستار زيراتىندا 2,5 مىڭ جاۋىنگەر جەرلەنگەن بولسا, ونىڭ 730-ى, ياعني ۇشتەن ءبىرى – قازاقستاندىق.
بەس ساپاردىڭ ەكەۋىنە لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە باردىم. سوڭعى ساپار حاقىندا وسى ماقالادا بايانداماقپىن. اڭگىمەنى نوۆوسوكولنيكي اۋداندىق «زا ۋروجاي» گازەتىنىڭ ۇلى جەڭىسكە ارنالعان نومىرىنەن جاريالانعان ەستەلىكپەن باستاماقپىن.
ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مايدانداعى ديۆيزيا كومانديرى, گۆارديا پولكوۆنيگى نيكولاي ۋرالسكيدىڭ سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە باتىر قىز تۋرالى جىلى پىكىر ايتىلعان.
«1943 جىلدىڭ جازىندا جاۋ اسكەرلەر ءالى دە بولسا كۇشىندە ەدى. مايدانداعى, ونىڭ ىشىندە ءوزىم باسقاراتىن بريگادانىڭ قورعانىس اۋماعىندا جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. وسى تۇستا اسكەري قۇرام ىشىندە كەڭ اۋقىمدى ساياسي جۇمىستار جۇرگىزدىك. وتكەن قىس مەزگىلىندەگى قىزىل ارميا جۇرگىزگەن ۇرىستىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى اڭگىمە ايتتىق. بريگادا بولىمشەلەرى وتكىزگەن ۇرىستىڭ تاجىريبەلەرىن, جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەردىڭ شەبەرلىكتەرىن ۇلگى ەتىپ ۇيرەتتىك.
بىردە مەن الدىڭعى شەپتەن كەش كەلدىم. ۇستەلدە كەروسين شامى جانىپ تۇر. كاپيتان الپاتوۆ شتاب باستىعى, پودپولكوۆنيك يۆان ۆيكتوروۆيچ رۋدويمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ, اسكەري احۋال جايىن ءبىلدى. مەن تاماقتانۋعا كىرىستىم. كەنەت مەنى ارميا شتابىمەن بايلانىستىراتىن تەلەفون شىر ەتە قالدى. تۇتقانى كوتەرىپ, تىڭداپ تۇرمىن.
– حابارلاسىپ تۇرعان پولكوۆنيك گوروحوۆ. سالەمەتسىز بە, نيكولاي ماتۆەەۆيچ, – دەپ گوروحوۆ مەنىمەن امانداستى.
– سالەمەتسىز بە, پولكوۆنيك جولداس, – دەدىم.
– نەمىستەر قالاي بولىپ جاتىر؟
مەن بريگادانىڭ مايدانداعى جاعدايىن ايتىپ بەردىم.
– سەنى قۋانتپاقشىمىن, – دەدى گوروحوۆ.
– نەمەن قۋانتپاقشىسىز؟ – دەپ قايتا سۇرادىم.
– ساعان مەرگەندەر كومانداسىن جىبەردىم.
مەن بۇل جەردە ءبىر قاتەلىك جىبەردىم. گوروحوۆتان قانشا مەرگەن جىبەرگەنىن سۇرامادىم. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول كەزدە تەك بريگادادا عانا ەمەس, بۇكىل ارميادا ءبىزدىڭ قىزدارىمىزدان جاۋ سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىن اڭديتىن مەرگەندەر شىعاتىنى تۋرالى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن ەدى.
ەرتەڭىنە بريگادانىڭ كادرلار ءبولىمىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك اندرەەۆ مەرگەندەر كومانداسى كەلگەنىن ايتىپ, «ولارمەن كەزدەسە الاسىز با؟», دەپ سۇرادى. مەنىڭ جاڭادان كەلگەن كەز كەلگەن اسكەريلەرمەن اڭگىمە وتكىزەتىنىم بار. ال بۇل جەردە بۇكىل ءبىر كوماندا, ونىڭ ۇستىنە مەرگەندەر. اندرەەۆكە ولارمەن مىندەتتى تۇردە اڭگىمەلەسەتىنىمدى ايتتىم. اڭگىمەلەسۋگە كەلە جاتىرمىن. اندرەەۆ «تۇزەل!» دەگەن كوماندا بەردى. مەن جاقىنداي بەرە «تىك تۇر!» دەگەن ەكىنشى كوماندا بەرىلدى. ساپقا جاقىنداي كەلە «سالەمەت پە, مەرگەن جولداستار» دەدىم. كوڭىلدى داۋىسپەن توپ:«ساۋلىقتا بولىڭىز, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى!» دەپ جاۋاپ بەردى. مەنىڭ مەرگەندەرىم شالبار ەمەس, يۋبكا كيگەندەر بولىپ شىقتى. «كەرەگى وسى ەدى», دەپ ويلادىم.
ولارعا مايدانداعى شىنايى جاعدايدى ايتتىم, العا ماقساتتار قويىپ, اكە رەتىندە ساتتىلىك تىلەدىم. الدىمەن وڭ قاناتقا كەلدىم, كەۋدەسىن تىك ۇستاعان, بويشاڭ كەلگەن جاۋىنگەر قىزدى كوردىم. كەيىن سول قاناتقا باردىم. مەرگەن قىزدار بويلارى بويىنشا ساپ تۇزەگەندىكتەن, سول قاناتتا الاسا بويلى, كوزى دە, شاشى دا قارا مەرگەن قىز تۇردى. مەن اندرەەۆكە قاراپ:
– بۇل كىم؟ – دەپ وعان سول قاناتتاعى جاۋىنگەردى كورسەتتىم.
– مەرگەن مولداعۇلوۆا, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى.
– مەرگەن؟ – دەپ قايتا سۇرادىم.
– ءدال سولاي! – دەپ جاۋاپ بەردى ول.
مەن مولداعۇلوۆاعا تاعى ءبىر قاراپ شىقتىم. ماعان ءاليا وتە جاس ءارى وتە نازىك كورىندى. اندرەەۆكە قاراپ, بۇيرىق بەردىم.
– جارالانعان جاۋىنگەرلەرگە كارتوپ تازالاۋ ءۇشىن مولداعۇلوۆا اس ۇيگە جىبەرىلسىن. بۇرىلىپ كەتە بەرگەنىم سول ەدى, مولداعۇلوۆا جولىمدى بوگەپ تۇرا قالدى. مەن وعان قاراپ تۇرمىن, ول كىرپىگىن قاقپاي ماعان تىكە قاراپ تۇرىپ:
– جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, مەن مايدانعا كارتوپ تازالاۋ ءۇشىن ەمەس, فاشيستەردى جويۋعا كەلدىم, – دەدى. نە ايتارىمدى بىلمەي قالدىم. قىزدارعا قاراپ ۇندەمەي تۇرمىن. مولداعۇلوۆاعا قايتا قارادىم, ول قايتالاپ جاتىر:
– ءيا, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, نەمىستەردى قۇرتۋعا كەلدىم.
مولداعۇلوۆانىڭ نازارىن باسقاعا اۋدارۋ ماقساتىندا ونىڭ مىلتىعىن قولىما الدىم, بەكىتپەسىن اشىپ, وقپان ارناسىن قاراسام, ايناداي جالتىراپ تۇر. مەرگەن كوزدەگىشىنىڭ قاپتاماسىن اشىپ قاراسام, وندا دا شاڭ ءىزى جوق, يىق تىرەگىشكە شەيىن قارادىم, مولداعۇلوۆادان ءمىن تابۋ ماقساتىندا شاڭ ءىزىن ىزدەدىم. كەنەت يىق تىرەگىشتەگى: «ۇزدىك مەرگەندىگى ءۇشىن كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنەن», دەپ ويىپ جازىلعان جازۋعا كوزىم ءتۇستى. «مەنىڭ الدىمدا قىزىل ارميانىڭ وزات مەرگەنى تۇر, مەن ونى قالايشا كارتوپ تازالاۋعا جىبەرمەكشىمىن» – دەگەن ويمەن كوزىنە قاراپ تۇرمىن. ەكەۋمىز ءۇنسىز ءبىراز تۇردىق.
– مىنە, سەن قاندايسىڭ؟ – دەدىم كەنەت.
– ءيا, مەن سوندايمىن, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, – دەپ مولداعۇلوۆا ءۇن قاتتى.
– ەندەشە, فاشيستەردى جويا بەر, مولداعۇلوۆا, – دەپ, توق ەتەرىن ايتتىم.
باتىر قىز اتاناتىن ءاليا مولداعۇلوۆامەن العاشقى تانىستىعىم وسىلاي بولدى», دەپ اياقتايدى ءوز جازباسىن گۆارديا پولكوۆنيگى نيكولاي ۋرالسكي.
ءاليا اپامىز 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا نوۆوسوكولنيكي ماڭىنداعى ناسۆا تەمىر جول ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا جاۋىنگەرلەردى شەشۋشى شايقاسقا باستاپ, قاھارماندىقپەن قازا تاپتى.
اكادەميامىزدا جىل سايىن ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا اشىق كۋراتورلىق ساعاتتار, پاتريوتتىق كەشتەر وتكىزىلىپ تۇرادى. اكادەميا ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان دەلەگاتسيا باتىر اپامىز جەرلەنگەن رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنا جاساعان ساپارلارىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتەتىن. ونىڭ ءبىرى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىندا ۇيىمداستىرىلسا, ەكىنشىسى 2017 جىلى نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءوتتى.
اكادەميا دەلەگاتسياسى ءۇش جىلداي وككۋپاتسيانى باستان وتكەرگەن, ءىرى تەمىر جول تورابى سانالاتىن رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسى, نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ مەرەيتويىنا توي يەلەرىنىڭ شاقىرتۋىمەن بارىپ قايتتى.
«ساپار بارىسىندا بىرنەشە ءىس-شاراعا قاتىستىق. موناكوۆو باۋىرلاستار زيراتىنداعى ءاليا مولداعۇلوۆا مەن ونىڭ قارۋلاستارى بەيىتىنە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىرگە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتىك. بۇدان كەيىن ءاليا اپامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ناسۆا اۋىلدىق ورتا مەكتەبىندە ورنالاسقان باتىر قىزدىڭ مۋزەيىن ارالادىق. اۋداندىق كىتاپحانادا قالا تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءاليا اپامىز بەن باسقا دا جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى اڭگىمە-سۇحبات جۇرگىزدىك», دەيدى دەلەگاتسيا قۇرامىنداعى ستۋدەنتتەر.
اكادەميا دەلەگاتسياسى جەرگىلىكتى بالالار ۇيىنە بارىپ, ولارعا ويىنشىقتار مەن كەڭسە تاۋارلارىن تارتۋ ەتتى. بالالار ءۇيىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاراتۋ ءۇشىن 15 مىڭ رۋبل تابىس ەتتى.
قايتار جولدا دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ماسكەۋدەگى مولداعۇلوۆا داڭعىلىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى №402 مەكتەپ-ليتسەي اۋلاسىندا ورنالاسقان باتىر قىز ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى.
2019 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەيدىڭ العاشقى جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى يمپەراتور الەكساندر I اتىنداعى پەتەربور مەملەكەتتىك قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىندە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا تاعىلىمدامادان وتۋگە تۋرا كەلدى. ءاليا اپامىزدىڭ سۇيىكتى قالاسى بولعان سانكت-پەتەربۋرگكە بارىپ تۇرىپ, ول وقىعان №140 مەكتەپكە ات باسىن بۇرماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ديرەكتور ە.م.روستۋنوۆا مەن تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ك.ارتەمەۆ جىلى شىرايمەن قارسى الدى. ءاليانىڭ مۋزەيى كىشكەنە ءبىر بولمەدە ورنالاسسا دا, ءىشى تاپ-تازا, ەكسپوناتتارى رەت-رەتىمەن جيناقى قويىلعان.
پەتەربورداعى قازاق قاۋىمداستىعى قوعامىنىڭ توراعاسى شەرحان ءابىلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن كيروۆسك قالاسىنداعى سۇلتان بايماعامبەتوۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياعا جولىمنىڭ ءتۇسۋى وزىمە دە كۇتپەگەن جايت بولدى.
مەكتەپ اۋلاسىنا باتىر ەسكەرتكىشى قويىلعان, مۋزەيدە اعامىزعا ارنالعان بۇرىش بار. مەكتەپ ۇجىمى باتىردىڭ قوستانايداعى تۋىستارىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەن. مەن دە مەكتەپ ديرەكتورى م.ر.گانەەۆا جانە ءبىر توپ وقۋشىمەن بىرگە ەسكەرتكىشكە گۇل شوقتارىن قويىپ, قازاقتىڭ تاعى ءبىر ەرجۇرەك ۇلىنىڭ رۋحىنا باس ءيدىم.
كەڭەس ءجۇسىپوۆ,
لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
