كوركەم ويدىڭ تاريحي ماڭىزىن تەرەڭ ۇعىنىپ, ونى عىلىمي زەردەلەگەن شوقان شىڭعىس ۇلى ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى, جۇيەلى زەرتتەي ءتۇسۋدى ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. عالىم شىعارمالارى ءداۋىر رۋحىمەن ۇندەس, پىكىرلەرى كۇنى كەشە نەمەسە ءدال بۇگىن ايتىلعانداي تىڭ, قۇندى. ادەبيەتىمىزدى, تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى تەرەڭ ءتۇسىندىرۋدى كوزدەگەن ۇلى عالىم ءوزى باس بولىپ, سول ادەبي مۇرامىزدىڭ شىنايى ءمانىن عىلىمي نەگىزدەۋگە ارنالعان زەرتتەۋلەر جازدى. قازاقتىڭ حالىق پوەزياسىنا العاش تەوريالىق تالداۋ جاسادى. ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى.
ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى تۋرالى از جازىلعان جوق. سىرتتاي قاراعاندا ءبارى دە زەرتتەلگەن سياقتى. ايتسە دە, عالىمنىڭ ءتول ادەبيەتتانۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەڭبەكتەرىنىڭ ءالى دە اشىلماعان قىرلارى جەتكىلىكتى. تاپ مۇددەسى دەيتىندى جەلەۋ ەتكەن وتارشىلدىق پيعىل شوقان شىعارمالارىنان دا كەمشىندىك تابۋدى تالاپ ەتكەن كەزدەر بولدى. كەڭەستىك شەكتەۋ ساياساتى ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا, سونداي-اق, شوقانتانۋعا دا زيانىن تيگىزدى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جاريالانعان قازاق باسىلىمدارىنداعى شوقان جايلى ماتەريالدار كەڭەستىك داۋىردە پايدالانىلمادى, سىنعا ۇشىرادى. الاش ارىستارىنىڭ ول تۋرالى جازعاندارى ەسكەرۋسىز قالدى. عالىم جوعارى باعالاعان «ەدىگە» جىرىن ءسوز ەتۋگە تىيىم سالىندى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ انا تىلىمىزدە تولىق جارىق كورمەي, ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن بۇركەمەلەنىپ كەلۋى دە تالاي قۇپيا قاتپارلاردان سىر اڭعارتسا كەرەك. بۇگىندە كونە جازبالار, پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان ادەبيەتتەر جارىق كورە باستادى. ولاردى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ادەبي مۇراسىن تالداۋ بارىسىندا كەڭىنەن پايدالانۋعا, ءسويتىپ, وقىمىستىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن تياناقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. شىعىس ويشىلىنىڭ جان-جاقتى عالىم بولعانىن زامانداستارى ەرتە تانىدى. «سوۆرەمەننيك» جۋرنالى 1864 جىلعى 102-نومىرىندە «ش.ءۋاليحانوۆتىڭ قابىلەتتىلىگى جانە جىگەرلىلىگى سونشا, سىبىردە تۇراتىن بۇراتانا حالىقتار اراسىندا بۇرىن-سوڭدى ونداي ادام بولعان ەمەس», دەپ جازدى. قاشقار ساپارىنان الىپ قايتقان اسا ءماندى دەرەكتەرىنىڭ 1860-1861 جىلدارى ورىس, نەمىس باسپاسوزدەرىندە جاريالانۋى, «جوڭعار وچەركتەرىنىڭ» جانە قىتايدىڭ باتىس ءوڭىرى جونىندەگى شىعارمالارىنىڭ 1865 جىلى اعىلشىن تىلىندە لوندوندا باسىلىپ شىعۋى عالىم ەسىمىنىڭ كەڭ تارالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. باتىستىڭ زيالى قاۋىمى قازاق وقىمىستىسىن «رەسەي تۋرالى عىلىمي تانىمدار مۇراعاتى» جۋرنالىنىڭ (اعىلشىن جانە نەمىس) باسىلىمدارى ارقىلى ءبىلدى. «ابىلاي» اتتى ماقالاسى ورىس عالىمدارى مەن ادەبيەتشىلەرى قۇراستىرعان, 1861 جىلى شىققان «ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتە» باسىلۋىنىڭ ەلەۋلى ءمانى بولدى. فرانتسۋز گەوگرافى, الەمدىك جيھانگەر ەليزە رەكليۋ «جەر جانە ادام» دەگەن ون توعىز تومدىق ەڭبەگىندە شوقاننىڭ ەسىمىن پ.پ.سەمەنوۆپەن قاتار قويدى. پ.پ.سەمەنوۆ-تيانشانسكي, گ.ن.پوتانين, ن.م.يادرينتسەۆ, ا.ك.گەينس جانە باسقا دا كورنەكتى ادامدار ش.ءۋاليحانوۆتىڭ دارىندىلىعىن, ءوز ۇلتىن, ونىڭ ادەبي مۇراسىن ەرەكشە قادىر تۇتقانىن ەستەلىكتەرىندە, ماقالالارىندا اتاپ كورسەتتى. زامانداستارى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ نەگىزگى شىعارمالارىن 1904 جىلى پەتەربۋرگتە شىعاتىن ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ 29-تومىندا جاريالادى. ونىڭ جارىققا شىعۋىنا اكادەميك, پروفەسسور ن.ي.ۆەسەلوۆسكي ەرەكشە ۇلەس قوستى. ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن ايگىلەگەن ۇلى عالىم ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان داڭقتى ابىلايدىڭ شوبەرەسى. ونىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇزىلمەي كەلگەن سالت-ءداستۇرىنىڭ, رۋحاني بولمىسىنىڭ, وسكەن ورتاسىنىڭ جەمىسى. ول دالا اۋەنىنە, انا ۋىلىنە, تۇركىلەردىڭ ەلدىگى مەن ەرلىگىنە الديلەنىپ ءوستى. بابالارىمىزدىڭ وسيەتناماسىن, ەلىن, جەرىن, ءتىلىن ساقتاۋعا التىن ارقاۋ, ايالى وزەك بولعان فولكلوردى قادىر تۇتتى. «ەدىگە» جىرىنىڭ ءۇش نۇسقاسىن ءوزارا سالىستىرىپ, جاڭا نۇسقاسىن جاساعان. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىن دا سول كەزدە قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. ەلىنىڭ تاريحىن, اۋىز ادەبيەتىن, ەتنوگرافياسىن, ەكونوميكاسىن جەتىك بىلگەن زيالى اكەسىنەن بولاشاق وقىمىستى زور عيبرات العان. شىڭعىس – توڭىرەگىنە ايگىلى اقىن, ءانشى, جىرشىلاردى توپتاستىرا بىلگەن ءىرى تۇلعا. جىرشى, جىراۋلاردىڭ سەزىم تولقىتار تولعاۋلارى, سال-سەرىلەردىڭ كەڭ جازيرانى تەربەگەن اسقاق اندەرى, بيلەردىڭ ءسوز شارپىسۋ كوسەمدىگى, شەشەندىك مەكتەبى, كۇيشىلەر سارىنى – ءبارى بالعىن شوقاننىڭ قيالىن سامعاتتى, حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىنان ەرتە سۋسىنداۋىنا نەگىز قالادى. شوقاننىڭ اقىلى ەرتە تولىستى. وسكەن ورتاسىنىڭ تىلسىم تىرشىلىگىنە, ارعى-بەرگى تاريحناماسىنا دەن قويدى. ۇستەم ۇلتتاردىڭ سانى از حالىقتارعا جاساعان قياناتتارىن, ارانداتۋ ارەكەتتەرىن كورىپ ءوستى. ول ءومىر سۇرگەن تۇس پاتشا وكىمەتى قازاق جەرىن ءتۇرلى بەكىنىستەر ارقىلى قۇرساۋلاعان, ەلدىڭ اقىل-ويىن, ەرىك-جىگەرىن تەجەپ, ادامداردى يماننان, سالت-داستۇردەن, رۋحاني بايلانىستان جۇرداي ەتۋگە باعىت ۇستانعان قاتىگەز كەزەڭ بولاتىن. ايتسە دە, سول قيىن-قىستاۋ كەزدىڭ وزىندە 300-دەي عىلىمي ەڭبەك جازعان ءبىرتۋار زەرتتەۋشى شىعىستانۋ, تۇركىتانۋ الەمىن كەڭەيتە ءتۇستى. عالىمنىڭ شىعىس, باتىس حالىقتارىنىڭ كوپتەگەن ءتىلىن ءبىلۋى ءارتۇرلى قاينار كوزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كونە جازبالاردى, جىلنامالاردى سالىستىرا زەرتتەۋگە, تاريحي شىندىقتى اشۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. شوقان ءوز ويىن ناقتى دالەلدەۋ ءۇشىن ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىن كوپ زەرتتەگەن جولبارىس اۋلەتىنەن شىققان ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» اتتى بەلگىلى كىتابىنا جۇگىنەدى. «تۇرىك شەجىرەسىن» تولىقتىرا ءتۇسۋ ماقساتىندا ول «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگىن جازادى. «قازاقتاردىڭ كوشپەلى ەركىن تىرلىگى ازيادا دۇنيەگە كەلىپ, دامىعانى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, ورىس جىلنامالارى (پسكوۆ جىلنامالارى) ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى راستايدى», دەپ باياندايدى دا, سول كەزدەگى كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە شولۋ جاسايدى, ولاردىڭ دەرەكتەرىن شەجىرەلەرمەن سالىستىرادى. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراسىنان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بارلىق نۇسقالارىنا بايلانىستى ويلى تۇجىرىمداردى, تىڭ ماعلۇماتتاردى تابۋعا بولادى. تالانتتى عالىمنىڭ «بۇقاردىڭ ابىلايعا ايتقانى», «ابىلاي تۋرالى جىرلار», «شورا», «وراق» جىرلارى, ء«حVىىى عاسىر باتىرلارى تۋرالى تاريحي اڭىزدار», ت.ب. شىعارمالارى قازاق ادەبيەتى تاريحىنا قاتىستى كولەمدى زەرتتەۋلەر بولىپ تابىلادى. ال اتاقتى «جوڭعار وچەركتەرى», «قىرعىزدار تۋرالى جازبالار» سياقتى شىعارمالارىنىڭ كوپتەگەن بەتتەرى قازاق ادەبيەتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. الەمدىك ادەبيەت پەن مادەنيەتتەن مول حاباردار بولعان شوقان قىرعىز ەلىنىڭ «ماناس» جىرىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. «ماناستى» وركەنيەتتى ەلدەرگە تۇڭعىش تانىستىرۋشى, جىردىڭ ەڭ قۇندى بولىگىن العاش ورىس تىلىنە ءتارجىمالاۋشى ش.ءۋاليحانوۆ ەكەنىن ماقتان ەتۋگە ءتيىسپىز. شوقان «ماناستىڭ» ەتنوگرافيالىق ماڭىزىنا زور ءمان بەرىپ, ونىڭ ءاربىر جىر شۋماقتارىنا, سوزدەرىنە, كىسى, جەر, سۋ اتتارىنا, ولاردىڭ عىلىمي دۇرىس جازىلۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. «ەدىگە» جىرىن, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدى» جازىپ العانداعى تاسىلدەرىن عالىم «ماناستا» دا شەبەر قولدانعان. عالىم اسا قابىلەتتى جىرشىلار مەن جىراۋلاردىڭ ومىرىنە, ول تۋرالى ايتىلعان ەستەلىك اڭىزدارعا ايتارلىقتاي ءمان بەرگەن. ول «XVIII عاسىر باتىرلارى تۋرالى تاريحي اڭىزدار» دەگەن ماقالاسىندا بۇقار جىراۋعا قاتىستى ءبىراز ماعلۇماتتار كەلتىرەدى. جىراۋدىڭ ابىلاي الدىندا ايتىلعان ولەڭىنىڭ اۋدارماسىن جاسايدى. ءسويتىپ, بۇقار جىراۋدى ورىس وقىرماندارىنا تۇڭعىش رەت شوقان تانىستىرادى. اقتامبەردى جىراۋدىڭ شىعارماشىلىعىنا دا كوڭىل بولەدى. ابىلاي زامانىنداعى, ودان ارعى داۋىرلەردەگى حالىق دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن شال اقىننىڭ قابىلەتىن جوعارى باعالايدى. XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ ىشىندەگى كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى تاتىقارا اقىننىڭ ءبىر ولەڭىن شوقان جولما-جول ورىس تىلىنە اۋدارعان. ولەڭنىڭ قىسقاشا مازمۇنى جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستى سۋرەتتەۋگە نەگىزدەلگەن. ەلدى ەرلىككە جىگەرلەندىرگەن تاتىقارا شىعارمالارىن شوقان قاھارماندىق داستانى دەپ بىلگەن. ش.ءۋاليحانوۆ يمپروۆيزاتورلىق ونەردىڭ تاماشا كورىنىسى ونەر سايىسى ۇستىندە, ايتىسقا تۇسكەن شاقتاردا, بەلگىلى ءبىر اقىنداردىڭ ءوزارا ءبىلىم سالىستىرۋى, تاپقىرلىقتارى مەن شەشەندىكتەرىن ورتاعا سالۋى تۇسىندا ايقىن اڭعارىلاتىنىنا كوڭىل بولەدى. اقىندار ايتىسىنىڭ ۇلكەن ونەر ەكەنىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ورىنباي, شوجە, جاناق, تۇبەك ايتىستارىنا ەرەكشە توقتالادى. كەزىندە ەسىمدەرىن ش.ءۋاليحانوۆ قۇرمەتپەن اتاعان اسان قايعى, بۇقار, تاتىقارا, شال, اقتامبەردى, ورىنباي, شوجە, جاناق, تۇبەك, ت.ب. تاريحي تۇلعالاردىڭ جىر-تولعاۋلارى, اسىل سوزدەرى بۇگىندە ۇرپاق كادەسىنە جاراتىلۋدا. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن عاسىرلار قويناۋىنا تەرەڭدەتە تۇسۋدە. شوقان XVIII-XIX عاسىرلاردا, ابىلاي زامانى تۇسىندا ەرەكشە دامىعان تاريحي جىرلارعا ەلەۋلى ءمان بەرگەن. عالىمنىڭ» XVIII عاسىر باتىرلارى تۋرالى تاريحي اڭىزدار» ەڭبەگىندە تاريحي جىرلاردا, اڭىزداردا ەسىمدەرى زور سۇيىسپەنشىلىكپەن ايتىلاتىن تاريحي تۇلعالارعا, ولاردىڭ قاھارماندىعىنا عىلىمي دالدىكپەن كوركەم بارلاۋ جاساعان. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بۇل شىعارماسى – ادەبي تىلمەن, ايتارلىقتاي دارىندىلىقپەن جازىلعان, ون ءتورت تارماقتان تۇراتىن عىلىمي, تاريحي وچەرك. ونىڭ كوتەرەتىن جۇگى, بەرەر ماعلۇماتى قايسىبىر «رومان», «پوۆەست», دەپ ايدار تاعىلىپ جۇرگەن قالىڭ كىتاپتاردان الدەقايدا سالماقتى. قورعاسىننان قۇيىلعانداي شىپ-شىمىر, كولەمى شاپ-شاعىن وسى ءبىر التىن قازىنالى تۋىندى ازىرگە ءوز باعاسىن الا قويعان جوق. ەندى, مۇمكىندىگىمىزشە, وسى تاريحي وچەركتىڭ جازىلۋ ەرەكشەلىگىنە كوز جىبەرىپ كورەيىك. تاريحي جازبالاردىڭ, كونە جىرلاردىڭ بايانداعانىن بىلىكتى قارتتاردىڭ ايتقاندارىمەن ۇنەمى سالىستىرىپ قاراپ, شىندىققا ەڭ جاناسىمدىسىن ءوز شىعارماشىلىعىندا بارىنشا ىرىكتەپ, تالعاپ پايدالاناتىن عۇلاما عالىم XVIII عاسىر باتىرلارى تۋرالى ەڭبەگىندە دە وسى ىزدەنىمپازدىعىن تولىق ساقتاعان دەپ بىلەمىز. ابىلاي تۇسىنداعى كەزەڭ قازاق جىرلارىندا ەرلىك زامانى رەتىندە جىرلاناتىنىن ادىلدىكپەن باعالاعان ۇلى زەرتتەۋشى حالىقتىڭ ار-وجدانى, ەلدىگى تەزگە تۇسكەن وسى ءبىر الماعايىپ ءداۋىردىڭ ناقتى كورىنىسىن كوركەم تىلمەن بەرۋدى كوزدەگەن. شىعارمادا وتىزدان استام تاريحي ادامنىڭ اتى اتالادى. ءبارى دە ءوزدى-ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن قىسقاشا بولسا دا دارالانىپ سۋرەتتەلگەن. ولاردىڭ ەكەۋى جىراۋ (بۇقار, تاتىقارا) – ەل باسىنا كۇن تۋعان قىسىلتاياڭدا حالىقتى رۋحتاندىرۋشى, باتىرلارعا كۇش-قايرات قوسۋشى اقىلگوي كەمەڭگەرلەر. ەكەۋى بي (قازىبەك, ەردەن); قازاق حانى ابىلاي مەن جوڭعار (ويرات) حانى گالدان-تسەرەن; وزگەلەرى كىلەڭ ەل قورعاۋشى اسقان باتىرلار, بۇعان قوسا جاۋىنگەرلەر, بۇقارا حالىق... شوقان وسىلاردىڭ اراسىنان بەس-التاۋىن باستى كەيىپكەر دارەجەسىندە ەرەكشەلەيدى. ولار: ابىلاي, بايعوزى, جانىبەك, بايان, جانتاي, گالدان – شىعارمانىڭ نەگىزگى جەلىسىنە قاتىسىپ وتىرادى, ءسويتىپ, ءار قىرىنان تانىلادى. وقيعا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى الدىن الا اتتاندىرعان 1000 ادامدىق بارلاۋشىلاردىڭ كەشىگۋىنەن, ولاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان ابىلايدىڭ جانىنداعى بۇقار جىراۋعا ءتىل قاتۋىنان باستالادى. بارلاۋشىلار ەكى توپقا بولىنگەن: ونىڭ ءبىرىن – قانجىعالى قارابۇجىر جانتاي باتىر, ەكىنشىسىن – قانجىعالى قارت بوگەنباي باتىر باستاپ كەتكەن. شوقان ابىلايدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق باتىلدىعىن دا, قايعىرا-قۋانا بىلەتىندىگىن دە شەبەر بەرەدى. بىردە قىتايمەن اراداعى سوعىستا ابىلايدىڭ قولى سيرەي باستايدى. حان جاۋىنگەرلەرىنىڭ قايراتسىزدىعىنا نالىپ, قاتتى كۇيزەلەدى, اشۋ شاقىرادى. سوندا ونىڭ اقىلماندارىنىڭ ءبىرى تاتىقارا جىراۋ توپ جارىپ, قالىڭ قولعا رۋح بەرەتىندەي جالىندى سوزدەردى بارىنشا زور شابىتپەن بوراتا جونەلەدى: «جاۋدان «قاشۋ» جاقسى ءسوز ەمەس, ابىلاي جانە ونىڭ قولى كەيىن بۇعىپ قاشقان جوق, تەك بۇرىلىس كەتتى. باسەنتيىن سىرىمبەت وق جاۋدىرا شەگىندى... قاشقاننان اقىل سۇراما! اسىعىس ءتۇبى – وكىنىش!.. ۋاق باياننىڭ قارسىلاسىن جايراتقان وڭدى-سولدى قيمىلىنا وسىنداعى ءبارىمىز دە كۋا بولدىق...», دەيدى. جىراۋلار بەينەسى, ولاردىڭ تاپقىرلىعى, قاز داۋىستى قازىبەك سياقتى بيلەردىڭ كەمەلدى پاراساتتىلىعى بۇل ەڭبەكتە كەلىسىمدى شەشىم تاپقان. ابىلاي ۇلكەن ايقاستاردا, شەشۋشى ساتتەردە جەكپە-جەككە ءوزى دە شىعىپ وتىرعانى بەلگىلى. جوڭعارلارمەن سوعىستا گالدان تسەرەننىڭ ۇلى شارىشتى جەكپە-جەكتە ولتىرگەن ابىلاي تۇتقىنعا تۇسەدى. ونىمەن بىرگە بىرنەشە بي, اتىعاي رۋىنىڭ اتاقتى باتىرى جاپاق سۇيىكتى بالاسىنىڭ قازاسىنا قايعىرىپ وتىرعان گالداننىڭ الدىنا اكەلىنەدى. – «مەنىڭ ۇلىمدى قاي جەردە ءولتىردىڭ؟ – دەگەن ساۋالعا ابىلاي: – كىنا ماعان تاعىلعانى بولماسا, سەنىڭ بالاڭ شارىشتى ولتىرگەن حالىق, حالىقتىڭ ەركى مەن ارقىلى ورىندالدى, – دەپ جاۋاپ بەرەدى. گالدان: – ءۇش ورداداعى بارلىق باتىرلاردىڭ ىشىنەن ەڭ قۇرمەتتەيتىنىڭ كىم؟ – دەگەندە, ابىلاي: – ءوزىنىڭ 90 تۇتقىنىن گالداندى سوزبەن جەڭىپ بوساتتىرعان قاراكەسەك قازىبەك پەن ۇيىندە وتىرىپ جاۋىنىڭ ۇرەيىن العان, ءسويتىپ, ءوز تۇتقىندارىن قايتارتقان ۋاق دەرىپسالى ماقتاۋعا لايىق; ال بايلىعى, ەرلىگى, مىنەزدىلىگى جونىنەن باسەنتيىن مالايسارى باتىر مەن اقىلدىلىعى, قاھارماندىعى بويىنشا ۋاق بايان باتىر بارىنەن دە جوعارى تۇرادى, – دەيدى. گالدان: – قانداي مەملەكەت باسشىسى باسقالاردان جوعارى؟ – دەپ سۇراعاندا, ابىلاي ىركىلمەستەن: – قونداكەر, ورىستىڭ اق پاتشاسى, ەجەنحان, گالدان, ودان كەيىن مەن ءوزىم», – دەيدى. ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولعان كەزىن ەسكە تۇسىرەدى, تۇتقىندامىن-اۋ دەپ ىقپايدى. مۇنداي ديالوگتاردىڭ كوركەم شىعارماعا ءتان ەكەنى ايان. عىلىمي ديالوگتىڭ اسقان شەبەرلەرى اريستوتەل, پلاتون, سوكرات, گەرودوت... ەڭبەكتەرىن قۇنىعا وقىعان شوقان ءوزىنىڭ تاريحي وچەركىندە بۇل ءتاسىلدى اسا ۇتىمدى قولدانعان. قاشقان تورعاۋىتتاردىڭ سوڭعى جورتۋىلىنا قارسى كۇرەس حالىق اڭىزىندا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتپەن بەلگىلى. وعان سانسىز كوپ ادام قاتىسقان. حان ءوزىنىڭ ورنىندا قوزعالماي تۇر; ول باسقا باتىرلاردىڭ كوڭىلىنە كەلەتىنىنە كاراماستان, ەرجۇرەك بايان باتىردى تاعاتسىز كۇتۋدە. اقىرىندا 540 ادامىمەن ورالعان ول حاننىڭ الدىنا كەلىپ: «قايدا, نە بۇيىراسىڭ, مەن ورىندايمىن», دەيدى. حان حالىققا ارناپ: «مىنە, مەنىڭ باياندى نەگە ۇزاق كۇتكەنىم», دەپ تۇسىندىرەدى. 500 اسكەرىمەن 10 مىڭ قالماققا قارسى تۇرعان جانتاي باتىردىڭ قاھارماندىعىن, ولەر الدىندا اتىنان ءتۇسىپ بالاسى توقىشقا بەرگەنىن, ءتىرى قالعان 8 ادامعا: «ۇيگە قايتىڭدار, مەن جاۋىمدى توسىپ قالايىن», دەپ بارىپ قۇلاپ تۇسكەنىن ەستىگەندە, ابىلاي: «قايران قايىسپاس قارا بولاتىم-اي!», دەپ كوزىنىڭ جاسىن تيا المايدى. بۇل باسشى مەن باتىردىڭ, باتىر مەن حالىقتىڭ اراسىنداعى مۇددە بىرلىگىن تانىتار كوركەم شەشىم. قوبىز بەن دومبىراسىن ارقالاپ ءجۇرىپ, سۋىرىپ سالىپ ولەڭ ايتاتىن وعىز-قىپشاق زامانىنان كەلە جاتقان ءداستۇردى جالعاستىرۋشى قازاق اقىندارىنىڭ ونەرىن بارىنشا قۇپتاعان شوقان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي مۇرالارىن كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋدە جىرشى اقىندار مەن جىراۋلاردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە بولعانىن جوعارى باعالايدى. جىرشى اقىنداردى ءوز زامانىنىڭ تاماشا وقيعالارىن ماڭگىلىك ولمەستەي ەتىپ حالىق ەسىندە قالدىرۋشىلار, دەپ بىلەدى. قازاق اۋىز ادەبيەتىندەگى ولەڭ-جىرلاردى جەتكىزۋشىلەردى ء«بىزدىڭ بوياندار», دەپ اتايدى. «بويان», «راپسود», «ساگا» اتاۋلارىن ش.ءۋاليحانوۆ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش قولدانعان. قازاق جىرشىلارىنىڭ ءبىر ءتۇرىن شوقان «بارد» دەگەن. بۇدان عۇلاما-ويشىل عالىمنىڭ ورىس, ەۋروپا ادەبيەتتەرىنە دە جەتىك بولعانى اڭعارىلادى. ويتكەنى, «بويان» ورىس ادەبيەتىندە «جىر اتاسى» دەگەن ۇعىم بىلدىرەدى. «يگور جاساعى تۋرالى ءسوزدى» بويان شىعارىپتى-مىس دەيتىن اڭىزدارى دا بار. بويانعا قازاق ەپوسىندا سىپىرا جىراۋدى مەگزەگەن شوقان ءۋاليحانوۆ XIV عاسىردان بەرى ەسىمى تانىس سۇرعىلتاي ۇلى سىپىرا جىراۋدى قىپشاق رۋىنان شىققان, ۇزاق عۇمىر كەشكەن, تاريحتا نوعايلى جىرلارىن تۋعىزعان جىرشى, دەيدى. ال باردقا تاتىقارانى جاتقىزادى. ەۋروپادا (اسىرەسە, يرلانديا مەن شوتلانديادا) «بارد» اتالاتىن جىرشىلار ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ العاشقى كەزەڭىنەن (II عاسىردان) بەلگىلى ەكەنىن ەسكەرسەك, ش.ءۋاليحانوۆ ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرۋدە الەم ادەبيەتىنەن ءدال سونداي سالىستىرما ۇعىم بەرەتىن سوزدەر تاپقانىنا ريزا بولامىز. ەپوستارىمىزدىڭ قاھارماندارىن عالىمنىڭ كەيدە فرانتسۋز جىرلارىنداعى باس قاھارمان رولاندقا تەڭەۋى دە تەگىن بولماسا كەرەك. رولاند – تاريحي ادام. قازاق ەپوستارىنىڭ دا قاھارماندارى نەگىزىنەن تاريحي ادامدار. تاريحي جاعىنان العاندا, دەيدى ويشىل, حالىقتىڭ اقىندىق رۋحى قىزعىلىقتى, ويتكەنى, بىرىنشىدەن, جىرشى اقىندار وتكەندەگى باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرىن جىرلايتىن اتامزامانعى كونە پوەمالاردى باستاپقى قالپىن بۇزباي اكەلگەن. ەكىنشىدەن, ءار داۋىردە ءومىر سۇرگەن جىرشى اقىندار ءوز زامانىندا بولعان وقيعالاردى ءبىر تاقىرىپقا بىرىكتىرىپ, ءبىر كەيىپكەردىڭ بويىنا سىيىستىرىپ, حالىق جادىنان وشپەستەي ەتىپ جىرلاعان. ۇشىنشىدەن, ادەت-عۇرىپتىڭ, ماقال-ماتەلدەردىڭ, حالىق قۇقىعىنىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلاتىن بۇل پوەمالار حالىقتىڭ وتكەن تاريحى مەن رۋحاني ءومىرىن بەينەلەگەن, بەلگىلى تاريحي ماعلۇماتتاردى تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن, دەپ اتاپ كورسەتتى. شوقاننىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىن كەرەمەتتەي قاستەرلەگەنى سونشالىق, ول «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگىندە»: ء«وز باسىم اياگوزگە تاڭداي قاعىپ, تاڭىرقاپ قاتتى قۇمارتامىن. بالكىم, بۇل ايداي ارۋ باياننىڭ التىن ايدارلى قوزى كورپەشكە عاشىقتىعى جونىندەگى جىر-داستاننىڭ اسەرى بولار. ول وقيعانىڭ وسى وزەننىڭ بويىندا ءوتۋىنىڭ ماڭىزى از بولماسا كەرەك», دەپ جازعان. ء«بىزدىڭ حالقىمىزدىڭ كوركەمدىگى جاعىنان قالىسپايتىن, وسكەلەڭ ادەبيەتى بار; بۇل ادەبيەت شىعىس حالىقتارىنىڭ ولەڭ-جىرلارىنان گورى, يندو-گەرمان ولەڭ-جىرلارىنا جاقىنىراق. اقىرىندا, مۇنىڭ بارىنەن ماڭىزدىسى سول – ءبىزدىڭ قوعامدىق وركەندەۋ فورمالارىمىز جوعارى, مادەنيەتتى دامۋدىڭ ناتيجەسىمەن كوبىرەك ۇقساس كەلەتىن جاساندى ەمەس دارەجەدە تۇر»; «كونە جىر-داستانداردىڭ سول ءوز قالپىندا, ۇشى-قيىرى جوق دالانىڭ ءبىر شەتىندە ايتىلاتىن شىعارمانىڭ وقيعاسى بوز دالانىڭ ەكىنشى ءبىر شەتىندە اينا-قاتەسىز قايتالانۋى تاڭداندىرماي قويمايدى. كونە ءتۇرى, سالت-سانا, ادەت-عۇرىپتىڭ قايماعى بۇزىلماعان قازاقتاردا, ءومىردىڭ بار سالاسىن قامتيتىن وقيعالارمەن بايلانىستى ادام اتتارى, جەر-سۋ اتتارى, ت.ب. ەستە ساقتالىپ, اتادان بالاعا جالعاسىپ جاتادى. وسى تاريحي ءمانى بار مول مۇرانى بىرەۋلەر اۋىزشا, دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ اندەتسە, ەندى بىرەۋلەر مىناۋ سوناۋ زامانداردا جاساعان پالەنشە دەگەن كۇيشىنىڭ اتى وشپەس كۇيى ەدى دەپ, سىبىزعىدا ويناپ, قوبىزدا تارتىپ, ونەرلى ادامداردىڭ اتى ەل-جۇرتتىڭ ەسىندە ماڭگى قالىپ قويۋىنا سەبەپشى بولادى». مىنە, ۇلى تۇلعا ادەبيەت – حالىقتىڭ جانى, قۇلاق-كۇيى, ار-وجدانى, زور بايلىعى, ەلدىگىنىڭ بەلگىسى, ودان «حالىقتىق رۋح, ۇعىم, ادەت, ومىرلىك كەيىپ» كورىنەدى, دەپ ءبىلدى ويشىل. تۇتاس العاندا, شوقاننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى – بۇتىندەي ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن پاراساتتى ءجۋرناليستىڭ, بايقامپاز جازۋشىنىڭ جانە سەزىمتال وچەركيستىڭ قابىلەتىن ءجيى كەزىكتىرەسىز, ۇلكەن سۋرەتشىگە ءتان شەبەرلىكتى اڭعاراسىز. «تيان-شاندى زەرتتەگەندە: جان-جاعىمىزدا باسىن اپپاق قار باسقان تاۋ, تومەندە تەرەڭ ساي, ونىڭ سوناۋ تۇكپىرىندە كىپ-كىشكەنتاي كول كورىنەدى, قار جاۋىپ تۇر, سۇپ-سۋىق. مەن بۇل كۇندەلىكتى وت باسىنىڭ سىعىرايعان جارىعىمەن قوستا جازىپ وتىرمىن», دەيدى ول. شوقان ءۋاليحانوۆ كونە ءداۋىر ادەبيەتىن جەتىك ءبىلدى. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني باي قازىناسىن, ادەبي اسىل مۇراسىن جيناپ, زەرتتەۋدە ۋاقىتىن دا, ءبىلىمىن دە, قاجەت بولعان جاعدايدا دەنساۋلىعىن دا اياماي جۇمسادى. ول – كوشپەلىلەر ءومىرى بىردە شالقىپ-تاسىعان, بىردە باسەڭدەپ-شوككەن تولقىندى وزگەرىستەرگە تولى ەكەنىن انىقتاعان, مۇنداي وزگەرىستەر حالقىمىزدىڭ جادىندا ادەبي تۋىندىلار ارقىلى وشپەستەي بەرىك ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەنىن عىلىمي دالەلدەگەن ءبىلىمپاز, ءبىرتۋار ۇلى تۇلعا. نازاربەك قانافيا ۇلى, شوقانتانۋشى عالىم. استانا.
