نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “الدىمەن — ەكونوميكا...”

(جالعاسى) دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى قورىتا ايتساق, الدىمىزداعى ونجىلدىق ەل شارۋاشىلىعىن يندۋستريالىق دەڭگەيگە كوتەرەتىن وتە ءبىر ماڭىزدى كەزەڭ بولعالى تۇر. وسى ستراتەگيا ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلى­عىمەن جاسالدى. ودان بىزدەر ستراتەگيالىق بولجاۋ مۇمكىندىگىمىزدىڭ وسكەنىن, كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ بارىسىندا ۇتىمدى تاجىريبەلەر جينالعانىن بايقايمىز. قازىرگى ستراتەگيامىزدان الەم ەلدەرىندە بۇرىن بولماعان ۇلكەن داعدارىسقا بايلانىستى مەملەكەت پەن نارىقتىڭ ارا قاتىناسى تۋرالى قالىپتاسقان تۇجىرىمنىڭ وزگەرە باستاعانى دا بايقالادى. باتىس ەلدەرى وسىعان دەيىن نارىق ەكونوميكاسى تەتىكتەرىن نەگىزگى دامىتۋ كۇشتەرى دەپ ساناپ, مەملەكەتكە وسى سالانىڭ تەك “تۇنگى كۇزەتشىسى” مىندەتىن عانا ءبولىپ بەرىپ كەلدى. ال الەمدەگى ەكونوميكا-قارجى داعدارىسىنا تىرەلگەندە كۇيزەلىسكە ۇشىراعان شارۋاشىلىق سالالارىنا, بانكتەرگە, كومپانيالارعا كومەككە كەلەتىن مەملەكەتتەن باسقا ەشكىم تابىلمادى. ليبەرالدىق ەكونوميكا قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن بارلىق ۋاقىتتا قامتاماسىز ەتە المايتىنى الەم ەلدەرىنە بەلگىلى بولا باستادى. سوندىقتان دا نارىق قاتىناستارىن دامىتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن دا قولدانۋ كەرەك. بۇل تەك قالىپتاسقان پىكىر عانا ەمەس, الەم ەلدەرىندە ءارتۇرلى دەڭگەيدە قازىر قولدانىلىپ جاتقان, مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان رەتتەۋ شارالارى. قازاقستاندا دا وسىنداي دەرەكتى شارالار جۇرگىزىلە باستادى. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ, ونى ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ تەتىكتەرى تۋرالى ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعى قابىلداندى. الدىمىزداعى ستراتەگيالىق دامۋ جولىمىز تياناقتى دەۋىمىز وسى ۇزاق مەرزىمگە جاسالعان جوسپارلارىمىزدان تۋىپ وتىر. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ءىسى, ونى ۇيىمداستىرۋ, قولداۋ, باقىلاۋ بۇرىنعىدان دا كوبىرەك مەملەكەتكە جۇكتەلىپ وتىر. وسىنداي بىزدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر الەم ەلدەرىندە ەكونوميكا سالاسىندا مەملەكەتتىڭ ءرولىن كوتەرۋ شارالارىمەن ۇندەس. بۇل دا پرەزيدەنتتىڭ الەم ەلدەرىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى ءوز نازارىندا ۇستاپ وتىرعاندىعىنىڭ, ولاردى تەرەڭ تۇسىنگەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى. جالپى قازاقستانداعى رەفورمالار الەم ەلدەرىندە بولىپ جاتقان اتالمىش سالاداعى رەفورمالارمەن, ونىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن ساباق­تاس. شەتەل ساراپشىلارى نازارباەۆ رەفورما­لارىن ەكىنشى جاھان سوعىسىندا ويرانى شىق-قان گەرمانيانى اياعىنان تۇرعىزعان ليۋدۆيگ ەرحاردتىڭ رەفورمالارىمەن سالىستىرادى. ونىڭ “بارشاعا جاقسى تۇرمىس” (بلاگوسوس­تويانيە دليا ۆسەح) اتاقتى دامۋ تۇجىرىمداما­سىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزگەن “الدىمەن – ەكونوميكا” ساياساتىنداعى ءبىر-بىرىنە ۇقساستىق, ساباقتاستىق, ۇندەستىك بار ەكەنىن اتاپ ايتادى. ساراپشىلار بىزدەگى ەكونو­ميكالىق دامۋ مالايزيا ەلىندەگى رەفورمالارعا دا ۇندەس ەكەنىن كورسەتەدى. مالايزيانىڭ “2020-كوزقاراس” باعدارلاماسى, مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەكتورىنىڭ وسى ەلدى دامىتۋعا ۇيلەسىمدى اتسالىسۋى الەمدەگى جاقسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى ەدى. قازىر مالايزيا قوعامنىڭ پوستيندۋس­تريالىق ساتىسىن اتتاپ ءوتىپ, بىردەن يننوۆا­تسيا­لىق ساتىعا جەتۋ قامىندا. اتالمىش ەلدەگى­دەي مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ تىعىز ءارىپ­تەس­تىگى, بايلانىسى, الىستى كوزدەگەن ستراتەگيالىق جوسپارلار, زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قالىپتاسىپ, دامۋ ۇستىندە. پرە­زيدەنت جاسامپاز باسشى رەتىندە الەم ەلدەرىندە كورگەن وزىق ۇلگىلەرىن ءوز ەلىنىڭ شارۋاشىلىق نەمەسە باسقارۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. كورپوراتيۆتى باسقارۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ ماقساتىمەن سينگاپۋردەگى حولدينگتەر ءتاجىري­بەسىن, وڭتۇستىك كورەياداعى ءىرى كومپانيالاردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن, يسلام بانكتەرىنىڭ كاسىپكەرلەرگە نەسيە بەرۋ وزىق ۇلگىسىن, قىتايداعى ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋ جوباسىن ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە دە ەنگىزىپ قولدانۋدى العاش ۇسىنعان ەلباسى بولاتىن. الەمدەگى ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىك دەڭ­گەيىنە, الەم وركەنيەتىنىڭ باسقالار جەتكەن كوكجيەگىنە جەتۋ جولىندا ەلباسىنىڭ قازاق­ستان حالقىنا ءار جىلداعى ارناۋلى جولداۋلا­رى­نىڭ ماڭىزى وتە زور. “باسەكەلەستىگى جوعارى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەلەستىگى جوعارى ەكونو­ميكا, باسەكەلەستىگى جوعارى ۇلت ءۇشىن” دەگەن ەلباسىنىڭ جولداۋى قازىر ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەو­لوگيامىز ىسپەتتەس. الەم ەلدەرى قازىرگى زاماندا, اسىرەسە بولاشاقتا ورتاق باسەكەلەستىك كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەدى. كىمنىڭ حالقى, شارۋاشىلىق جۇيەسى باسەكەگە دايىن بولسا, كەلەشەك سونىكى. سون­دىقتان دا ادامي تۇرعىدان, دۇنيەنى تانىپ-پايىمداۋدان, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى جاعىنان, ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگى­مەن باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ بۇل ءاربىر ەلدىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق ەلىنىڭ دە تۇپكىلىكتى ماقساتى. اتالمىش جولداۋ حالىقتى وسىنداي ىزگى ماقساتتارعا جەتۋگە شاقىرىپ وتىر. قازاق ەلىن الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارداعى 50 مەملەكەتىنىڭ ساناتىنا قوسۋ تۋرالى كەلەسى جولداۋىندا ۇسىنعان پرەزيدەنت جوباسىنىڭ دا ماڭىزى وتە زور. عاسىرلار بويى الەم ەلدەرىنىڭ كوشىنىڭ سونىندا كەلە جاتقان قازاق ەلى ءۇشىن سول ەلدەردىڭ الدىڭعى توبىنا قوسىلۋ اسقاق ارمان. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا وسىنداي ءور مىندەت, بيىك ماقسات ءبىرىنشى رەت قويىلىپ وتىر. ونى تەك ايتىپ قانا قويماي, ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جۇرەر جول, الاتىن اسۋلار ەلباسى جول­داۋىندا جان-جاقتى سيپاتتالعان. بۇل باستا-مانىڭ دا رۋحاني اسەرى كۇشتى, قوعامىمىزدىڭ قاي سالاسىن الساق تا ىستەگەن ءىسىمىزدى, كوتەرىلگەن بيىگىمىزدى وسى ەلۋ وزىق ەلدەردىڭ دەڭگەيلەرىمەن سالىستىرا باستادىق. ءدال بۇگىن الەم داعدارىسىنىڭ سالقىن اسەرىنە بايلانىستى ىلگەرىلەۋىمىز ءسال باسەڭدەگەن بولار, بىراق ەلۋ وزىق ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلۋ قازاق ەلىنىڭ بولاشاقتا جۇرەتىن سارا جولى ەكەنىندە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. وتكەن جىلى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا زايىرلى ۇرپاق, زايىرلى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ جولىن, جوباسىن ۇسىندى. بۇل دا قازاق قوعامىنىڭ الدىنا تۇڭعىش رەت قويىلىپ وتىرعان تاريحي مىندەت. زايىرلى ۇلت ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى جوعارى, زاماناۋي تەحنيكا مەن تەحنولوگيا­لاردى تولىق مەڭگەرگەن, قوعامدى دامىتۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن الەم تاجىريبەسىن يگەرە بىلگەن ءھام جاسامپاز ۇلت. سوندىقتان دا ول الەم دەڭگەيىندەگى قاتاڭ باسەكەگە دايىن, زاما­نىنىڭ وكتەم تالابىن ءتۇسىنىپ قانا قويماي, سوعان سايكەس ءىس-قيمىل جاساي الاتىن ۇلت. مىنە, وسىنداي ۇرپاقتى ءوسىرۋ پرەزيدەنت ارمانى. جانە دە ونى ورىنداۋ ماقساتىمەن ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, تاربيە, رۋحاني دامۋ سالالارىندا كولەمدى ءىس-قيمىلدار, باعدارلامالار جۇرگىزىلىپ, كوزدەلىپ وتىر. جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءبىزدىڭ قوعام­عا تاريحي وتە ءبىر جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەۋىمەن قاتار ونى ورىنداۋ ءۇشىن وسى قوعامنىڭ, قازاق مەملەكەتىنىڭ ءالى دە ەسەيىپ, جەتىلۋى, كەمەلدەنۋى, جاسامپازدىق الەۋەتىنىڭ ءالى دە ارتا بەرۋىن تالاپ ەتەدى. ءار قوعامنىڭ دامۋ قارقىنى, ونىڭ ءوسۋ دەڭگەيى باسشىسى باستاعان, حالقى قوستاعان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا بايلانىستى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگى ءبىزدىڭ ەگەمەن ەلدىڭ تاريحىندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. پرەزيدەنت جانە ول قۇرعان مەملەكەتتىك جۇيە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى جانە جاڭارۋ, جاڭعىرۋ جولىمەن ءجۇرۋىن قامتاماسىز ەتتى, وعان كەرەكتى جاعدايدى جاسادى, ءالى دە جاساۋ ۇستىندە. ەندى وسى مۇمكىندىكتەرگە توقتالىپ كورەيىك. جالپى العاندا ولار بارشامىزعا بەلگىلى, دەگەنمەن, ولاردى اتاساق, ماقساتىمىز پرەزيدەنت باسقارعان بيلىك جۇيەسىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتۋ عانا ەمەس, وسى مۇمكىندىكتەردى الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىپ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىمىزدى بۇدان دا جاقسى ءوسىرۋىمىز كەرەكتىگىن ەسكەرتۋ. ءبىرىنشى مۇمكىندىك تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىندا-اق ەكونوميكامىزدىڭ بولاشاق جۇيەسىن بۇل­تارت­پاي تاپقانىمىزدان باستالدى. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا نارىق ۇلگىسىن ۇسىنىپ, وسى جولمەن جۇرۋگە شاقىرعانىن ماقالا باسىندا ايتتىق. مىنە, سودان بەرى باسقاعا الدانباي, وسى نارىق جولىمەن, ونىڭ تەتىكتەرى مەن تالىمدەرىن يگەرە, بويىمىزعا سىڭىرە ىلگەرى ءجۇرىپ كەلە جا­تىرمىز. جانە دە وسى سالاداعى الەم ەلدەرىن­دەگى وزىق تاجىريبە مەن ۇلگىلەردى ءوز شارۋا­شىلىق جۇيەمىزدە پايدالانۋعا دا تالپىنىس­تامىز. ءسويتىپ, ەكونوميكادا تۇراقتى دامۋدىڭ ىرگەسى قالاندى, نەگىزى سالىندى. ناتيجەسىندە الەم ەلدەرىمەن تەرەزەمىز تەڭ مەملەكەت رەتىندە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق كەڭىستىككە كىردىك, وسى تۇرعىدان ولارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇمكىندىگى تۋدى. قازىر ەلىمىزگە شەت ەلدەردەن ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلىپ جاتقانى, الەمدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ بىزدەردە كاسىپورىندار اشىپ, ەكونوميكالىق قاتىناستى دامىتۋعا ىنتالى بولۋى دا بىزدە قۇرىلعان نارىق جۇيەسىنىڭ بەدەلى مەن مۇمكىندىگىنىڭ ارقاسى. بولاشاق جولىن بىردەن تاۋىپ, وسى باعى­تىنان ايرىلماي, ۇزاق دامۋ الەم ەلدەرىنىڭ, اسىرەسە ەگەمەندىك تۋىن العاش كوتەرگەن ەلدەردىڭ بارىندە بولا بەرمەيدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 1,5 عاسىردىڭ ىشىندە لاتىن امەريكاسى ەلدەرى وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىن ءۇش رەت وزگەرتكەنى بەلگىلى. وسىنداي وزگەرىستەردى كەزىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, مالايزيا, يندونەزيا, كەيبىر باسقا دا مەملەكەتتەر ءوز باستارىنان وتكىزدى. كورشىلەرىمىز دە جۇرەر جولىن باياۋ باستاعانىن كوردىك. بىزدە ءبىر باعىتتا تۇراقتى دامۋ مۇمكىندىگى بولدى. مۇنى ءبىز پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق دامۋدىڭ شەشۋشى فاكتورىنا اينالعاندىعى­نىڭ ايقىن دالەلى دەيمىز. قازاقستاننىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسا­تىنىڭ ءوز ەلىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاپ, ءوز ەلى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. 130-دان ارتىق ەلدەرمەن ساۋدا قاتىناسى ورناعان, كوپتەگەن ەلدەردەن ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ جاتىر, ءارتۇرلى حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ قازاقستان بەدەلدى مۇشەسى. پرەزيدەنتتىڭ الەمدەگى داعدارىس كەزىندەگى قىتايعا, رەسەيگە, اراب ەلدەرىنە, كورەياعا ساپارى وسى ءبىر قيىن كەزەڭدە ەلىمىزگە قاجەت ينۆەستيتسيالار اكەلدى. ونىڭ اقش-قا, فرانتسياعا, رەسەيگە, يتالياعا ساپارى وسى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دارەجەسىنە كوتەردى. ياعني, وسى ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستى جان-جاقتى دامىتىپ, ولاردىڭ جاڭا تەحنيكا, جاڭا تەحنولوگيا جاسايتىن كاسىپورىندارىمەن ارىپتەستىك بايلانىستى كۇشەيتتى. بارعان جەرى­نەن تۋعان ەلىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە جارايتىن تاجىريبە, وزىق ۇلگى, باسقا دا جاڭالىقتاردى اكەلۋ پرەزيدەنت داستۇرىنە اينالدى. پرەزيدەنت ارقىلى الەمدەگى ەڭ بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ, ۇيىمداردىڭ, قاۋىمداستىقتاردىڭ قازاقستان ءۇشىن ەسىگى ايقارا اشىلدى. مۇنى ءبىز, قايتالاپ ايتساق, ەلباسىنىڭ ءوز ەلىنە, ونىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاساعان مول مۇمكىندىگى دەيمىز. وسىنداي ەل, قوعام دامۋ ءۇشىن ەڭ كەرەك مۇمكىندىكتەردىڭ – ەلىمىز تانداعان سارا جولدىڭ انىقتىعىن, ءوز جەرىمىزگە ەشكىم الا كوزىمەن قاراماي, شەكارامىز بەرىكتىگىن, قوعامدا تىنىشتىق, تۇسىنىستىك, بىرلىك بارلىعىن, قازاق ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ مىقتى ەكەنىن, ونىڭ الەم ەلدەرىندە جاۋلارى جوق ەكەنىن, الەمدەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەرمەن ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناس­تا ەكەنىمىزدى بىزدەر, قازاقستاندىقتار, بىلەمىز بە؟ ءيا, بىلەمىز. ولار ءۇشىن پرەزيدەنتتى قۇرمەت­تەيمىز, قادىرلەيمىز. ول دا دۇرىس بولار, اسىرەسە ەلباسى ءوز ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى بەلەسىنە شىعۋ قارساڭىندا. ءىلياس اقىن ايتقانداي, ء“وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ماقتاماسا, وسى جۇرت قايدان تابار كەمەڭگەردى”. ول ەل قۇرمەتىنە بارىنشا لايىق تاريحي تۇلعا. سونىمەن قاتار, اڭگىمە تەك مۇندا ەمەس, اڭگىمە قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن وسى جاسالعان زور مۇمكىندىكتەردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانا بىلۋدە. وسى جاعىنان قوعامدا ولقىلىقتار بار. ءتىپتى كىشىگىرىم ماسەلەلەردىڭ ءوزىن شەشۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتەن نۇسقاۋ كۇتۋ داستۇرگە اينالعان. ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر, اكىمشىلىكتەر تاراپىنان جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مىندەتىنە الىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ جەتىسپەيدى. كەيبىر جاۋاپتى ىستەردە, باعدارلامالاردى ورىنداۋدا كوزبوياۋ­شى­لىق بار. قولداعى مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانباۋ ءبىزدىڭ العا ءجۇرۋىمىزدى باسەڭدەتەدى. شارۋاشىلىقتىڭ كوپتەگەن سالالارىنان بىزدەر بەلسەندىلىكتىڭ ازدىعىن, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندىگىن كورىپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى تاڭدا ماڭىزى زور ءبىر-ەكى ماسەلەگە توقتالعاندى ءجون كوردىك. پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋلارىندا اۋىل ەكونوميكاسىن جەتىلدىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرۋ ماسەلەلەرى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت كوتەرىلدى. رەفورمالاردىڭ باسىندا اۋىل ەكونوميكاسىن جەكەشەلەندىرۋ ءۇردىسى نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋدىڭ نەگىزگى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ەدى. الەمدە وسىنداي تاجىريبە بار. كوپتە­گەن ەلدەردە جەكە شارۋالار, فەرمەرلەر مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگىپ, پايداسىن كورىپ جانە دە ءوز ەلىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, بارلىق ەلدەردە دە اۋىلداعى شارۋاشىلىق جۇيەسى ءدال وسىنداي ۇلگىمەن قالىپتاستى دەسەك, ول جاڭساق پىكىر. مىسالى, يزرايل ەلىندەگى كيبۋتسيلەر جەكە فەرمەرلەر شارۋاشىلىعى ەمەس, ول وندىرىستىك كووپەرا­تيۆكە, كەڭەس تىلىمەن ايتساق, ۇجىمشارلارعا ۇقسايدى. جۇمىستارى ءتيىمدى, باۋ-باقشا ونىمدەرىمەن بۇكىل ەۋروپانىڭ “وڭتۇستىك جىلىجاي” مىندەتىن اتقارىپ وتىر. بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارى كولحوز-سوۆحوزدارىن تاراتىپ جىبەرگەندە, ولاردى تاراتپاي ساقتاپ قالعان بەلورۋسسيا ەدى. ولار دا بۇگىن ەۋروپا ەلدەرى مەن رەسەيدىڭ ءسۇت فەرماسىنىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. بىزدەر شارۋا قوجالىقتارىن قۇردىق. بىراق ولار وسى ەگەمەندىك جىلدارى وزدەرىنىڭ ءومىر­شەڭ ەكەنىن دالەلدەي الماي كەلە جاتىر. ۇزاق جىلدار ەلىمىزدە مال باسى, اسىرەسە اسىل تۇقىم­دى مال باسى ايتارلىقتاي وسپەۋدە. جەر قۇنار­لىلىعى تومەندەپ, گەكتارعا شاققاندا ەگىن ءتۇسىمى دە وسپەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگى وتە تومەن. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ اۋىلداعى ءاربىر شارۋا ورتا ەسەپپەن جىلىنا 3000 دوللار تابىس تابادى ەكەن, ال باتىس ەلدەرىنىڭ وسىنداي جىلدىق تابىسى 50-70 مىڭ دوللار, ياعني 15 ەسە كوپ. اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەت كوپتەگەن قارجى جۇمساۋدا. ونى كوتەرۋ ءۇشىن ءۇش جىلدىق ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان ەدى. اۋىلداعى ەلدى مەكەندەردى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى الىنعان-دى. اۋىلدىق جەرلەردە مەكتەپ, ەمحانا نەمەسە دارىگەرلىك كومەك بەرەتىن ورىندار سالۋدا, سول سياقتى ولاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قاتىناس جولدارىن جوندەيتىن ارناۋلى جوبالار جاسالىپ, ولارعا ميللياردتاعان قارجى ءبولىندى. ەگىن سالۋ, مال وسىرۋگە مەملەكەت تاراپىنان جاردەم ءار جىلدا بەرىلەدى. وسىنداي كولەمدى شارالار اۋىل ەكونوميكاسىن قۇلدىراۋدان شىعاردى. دەگەنمەن, وسى سالانىڭ تيىمدىلىگى ءالى زامان تالابىنا ساي ەمەس, اۋىل ونىمدەرىنىڭ باسەكەلىك دارەجەسى تومەن. اۋىل ەكونوميكاسىن ۇيىمداس-تىرۋ سالاسىندا ولقىلىق بار, ءبىز ءداستۇرلى قالىپتاسقان شارۋاشىلىق مەنتاليتەتىمەن دۇرىس ۇيلەسىمدى باسقارۋ جۇيەسىن ءالى تاپپاعان سياقتىمىز. كەدەن وداعىنىڭ كەلەلى مىندەتتەرى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەسەيمەن, بەلورۋسسيامەن بىرىگىپ, كەدەن وداعىن جاساۋ. الەمدە ونداي تاجىريبە بار. ەۋروپا, ازيا, امەريكا ەلدەرىندە 11 كەدەن وداعى جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىنگى ينتەگراتسيا­لاۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى ەۋروپا وداعى كەزىندە كەدەن وداعى بولىپ, ودان وتكەن. كەدەن وداعى­نىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكونوميكالىق ىقپالداس­تىقتى دامىتۋ, وداق مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ەركىن ساۋداعا جانە ءۇشىنشى ەلدەرمەن تەڭ دارە­جەدە ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ. وسى تۇرعىدان ەكونوميكالىق, اسىرەسە گەوساياسات ءۇشىن مۇنداي وداقتىڭ ماڭىزى زور. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ اتالمىش ەلدەرمەن كەدەن وداعىن قۇرۋى بىزدەر ءۇشىن وتە ءبىر جاۋاپتى شەشىم بولعالى تۇر. ەگەمەندىك الىپ, نارىق جولىنا تۇسكەنىمىزدەن كەيىنگى ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭ كۇردەلى وزگەرىس, دالىرەك ايتساق, بەتبۇرىس وسى وداققا كىرۋمەن بايلانىستى بولىپ تۇر. رەسمي مالىمەتتەردە قۇرىلىپ جاتقان وداقتىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى جاريالاندى. ولاردىڭ ساياسي استارىنا ۇڭىلسەك, ەگەمەندىك تۇسىندا ەكونوميكا سالاسىندا ەل بولىپ قول جەتكەن دەربەس بيلىكتىڭ كەيبىر تەتىكتەرىن باسقاعا, كەدەن وداعىن باسقاراتىن ۇجىمعا بەرۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. بىرەۋلەر مۇنى كەدەندى رەتتەۋ تۋرالى كەيبىر تەحنيكالىق مىندەتتەردى رەسپۋبليكادان الىپ, اتالمىش ۇجىمعا بەرۋ عانا دەيدى. ءوز باسىم بۇل تەحنيكالىق ءمىن­دەتتەر ەمەس, ەكونوميكاداعى ەگەمەندىگى­مىزدى باسقالار­مەن ءبولىسۋ دەر ەدىم. ويتكەنى, كەدەن – ءار ەلدىڭ باسقا ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىعىن, ونىڭ ءتيىمدى-تيىمسىزدىگىن انىقتايتىن, ەكونو­ميكانىڭ وتە ءبىر ماڭىزدى سالاسى. سوندىق­تان ونى رەتتەۋ ەكونوميكاداعى ەگەمەندىكپەن تىكەلەي بايلا­نىسىپ جاتادى. كەدەن وداعىندا شەشىم قابىلداۋ ءراسىمى بويىنشا رەسەيدىڭ داۋىسى 57 پايىز, قازاق­ستان مەن بەلورۋسسيانىڭ ارقايسىسىنىڭ داۋىسى 21,5 پايىز دەپ بەلگىلەنگەن. ول دا كوپتەگەن سۇراقتار تۋعىزادى. ەگەمەندىكتى پايىزبەن ولشەۋگە بولا ما؟ وسىنداي جاعدايدا ماسەلەنى شەشۋ تىزگىنى تەك قانا رەسەيدىڭ قولىندا بولا بەرمەي مە؟ ءبىر-بىرىمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت­تەر وداق قۇرىپ جاتسا, ماسەلە قارالاردا ارقايسىسى ءبىر-ءبىر داۋىسقا يە بولىپ, شەشىمدى كونسەنسۋس, ياعني ءبىر اۋىزدان كەلىسىم ارقىلى نەگە قابىلداماسقا. وسى سۇراقتار دۇرىس شەشىمىن تابۋى كەرەك, ويتكەنى ءۇش عاسىر بويى بيلىگى وزىندە ەمەس, باسقادا بولعان, ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىنە جاقىندا عانا قولى جەتكەن قازاق حالقىنىڭ وسى بيلىكتى باسقالارمەن بولىسەمىز دەگەنگە سەزىمى نازىك, قۇلاعى ءتۇرۋلى, كۇدىگى مول. الەمدەگى كەدەن وداقتارىنىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق, ولاردا ءار مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن پايىزعا شاقپاي, ماسەلەنى كونسەنسۋس ارقىلى شەشۋ ءتارتىبى قولدانعان. 1969 جىلدان بەس وڭتۇستىك افريكا (وار, بوتسۆانا, سۆازەلەند, لەسوتو, ناميبيا) ەلدەرى­نىڭ كەدەن وداعى جۇمىس ىستەيدى. ونى مينيسترلەر كەڭەسى باسقارادى. شەشىم تەك كونسەنسۋس ارقىلى قابىلدانادى. وڭتۇستىك امەريكادا ءتورت مەملەكەت (ارگەنتينا, برازيليا, پاراگۆاي جانە ۋرۋگۆاي) ورتاق رىنوكتا جۇمىس ىستەيدى. باستى ماقسات­تارىنىڭ ءبىرى وسى ەلدەردىڭ اراسىندا ەركىن ساۋدانى ۇيىمداستىرۋ. ورتاق رىنوكتى باسقا­راتىن ءار مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن كەڭەس, ول شەشىمدەرىن كونسەنسۋس ارقىلى قابىلداپ, جۇرگىزەدى. وسى ەلدەردىڭ ينتەگرا­تسيانى دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ورتاق پارلامەنت كوميتەتى دە بار. ەركىن ساۋدانى دامىتۋ ماقساتىمەن قۇرىل­عان پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ, ورتالىق افريكا ەلدەرىنىڭ كەدەندىك جانە ەكونوميكالىق وداعىنىڭ (تەسقا), ورتالىق امەريكا ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق وداعىنىڭ (ستساي), باتىس افريكا ەلدەرىنىڭ ەكونو­ميكالىق قاۋىمداستى­عىنىڭ (ەكوۆاس), كاريب باسسەينى ەلدەرىنىڭ (كاريكوم) ەركىن ساۋدا جۇرگىزۋ جۇمىسى مەن تاجىريبەسىنە قاراساق تا وسى كونسەنسۋستىق ءتارتىپتى قولدايتىندارىن كورەمىز. سوندىقتان بىزدەر دە كەدەن وداعىنا كىرگەندە ماسەلە شەشەردە ونىڭ مۇشەلەرىنە تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن كونسەنسۋس قاعيداتىن قولداعانىمىز دۇرىس. قازاقستاننىڭ بىرلەسكەن كەدەن وداعىن قۇرامىز دەگەن مەملەكەتتەرمەن ەكونو­ميكالىق بايلانىستارىن ءالى دە تەرەڭ ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگى بار. ءۇش ەلدىڭ اراسىندا ەكونوميكانىڭ كولەمى, دامىپ وتىرعان سالالارى جانە دامۋ دەڭگەيلەرى جاعىنان ايىرماشىلىقتارى بار. وسى سالادا وليگارح, مونوپوليستەردىڭ دە ىقپالى ۇلكەن. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلدەن رەسەيگە ەت ونىمدەرىنىڭ ساتىلماي وتىرعان سەبەبى, بىزدەردەگى ۆەتەريناريا سالاسىنداعى كەمشىلىكتەرمەن قاتار وسى رەسەي وليگارحتارىنىڭ دا تەرىس ىقپالى. اتالمىش ءۇش مەملەكەتتە دە بار مونوپوليزم, كوررۋپتسيا, كولەڭكەلى ەكونوميكا كەدەن وداعى جۇمىسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزبەي مە, وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارمەن كۇرەسۋ شارالارى بەلگىلەنگەن بە؟ قازاقستان الداعى ون جىلدا ەل ەكونوميكا­سىن يندۋستريالى دەڭگەيگە كوتەرەمىز دەگەن جوبا جاساپ وتىر. ونىڭ ءبىرىنشى بەس جىلىنىڭ ەكپىندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جاسالىپ, جۇرگىزىلە باستادى. جاڭا تەحنولوگيالار نەگىزىندە ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن كاسىپورىندار سالۋ كوزدەلىپ وتىر. ولارعا كەرەك تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار تەگىسىمەن شەت ەلدەردەن, نەگىزىنەن باتىس ەلدەرىنەن ساتىپ الىنادى. كەدەن وداعىنىڭ وسىعان اسەرى قانداي بولادى؟ ويتكەنى, ءبىرتۇتاس كەدەندىك ءتاريفتىڭ 92 پايىزى رەسەيدەگى تاريف باعامىنا نەگىزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى بىزدەگى تاريف باعامى ورتا ەسەپپەن 10,6 پايىزعا ءوستى دەپ رەسمي مەكەمەلەر ايتىپ وتىر. وسى جاعداي يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قىمباتتاتىپ, بىزدەگى ءوندىرىستىڭ جاڭارۋ, ءارتاراپتاندىرۋ شەڭبەرىن ازايتپاي ما؟ كەدەن وداعى – باسەكەلەستىك الاڭى. باسەكەگە دايار بىزدەن شىعارعان تاۋار عانا رەسەي مەن بەلورۋسسيا نارىق كەڭىستىگىنە جەتە الادى, ال ءدال بۇگىنگى جاعدايىمىزعا كوز جىبەرسەك, ولاردان كەلەتىن تاۋارلار كوپ تە, ولارعا بارىپ باسەكەلەستىكتى جەڭەتىن ءبىزدىڭ تاۋارلار ەسەلەپ از. سوندىقتان كەدەن وداعىن قۇرۋ, بۇل – دامۋىمىزدىڭ باسەكەلىككە ساي بەلەسىندە قويىلۋى دۇرىس ماسەلە سياقتى. تاۋارلار ءوندىرىپ, باسقا ەلدەرگە ساتۋ, ولار­دان تاۋار اكەلۋ دە ميلليونداعان كاسىپكەر­لەردىڭ ءىسى. ءوز سالاسىندا ولار باسقا مەملەكەتتەگى ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناستىڭ تيىمدىلىگىن نە تيىمسىزدىگىن جاقسى بىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان سۇراقتار وتە كوپ. دەر كەزىندە وسى وداق, ونىڭ ەرەجەلەرى, تالاپتارى تۋرالى كاسىپكەرلەرمەن تياناقتى جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن. سوندىقتان كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى ساياسي شەشىممەن قاتار ونىڭ تىتىكتەرىن كاسىپكەرلەرمەن, ولاردىڭ قاۋىمداستىقتارىمەن بىرلەسىپ وتىرىپ جاساۋ دۇرىس بولار. كەدەن وداعىنا كىرۋ قازاقستانداعى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا, تىڭ باعىتى. رەسەي ءوز عالىمدارىن جۇمىلدىرىپ, ءتيىستى زەرتتەۋلەر جاسادى. ارينە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان. ونى ءبىز جوققا شىعار­مايمىز. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ دا ۇلتتىق مۇددەسىن كوزدەگەن وسىنداي زەرتتەۋلەر جاساۋ كەرەك ەدى, بىراق ءالى ولار باستالعان جوق. قورىتا ايتساق, كەدەن تۋرالى باسقالارمەن وداقتاسۋ كەرەك, مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ارىپتەس مەملەكەتتەرمەن ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك تە كەرەك. ولاردىڭ تولىققاندى جۇمىسى ءاربىر وداق قۇرامىنا كىرگەن ەلگە ءتيىمدى بولسا عانا باياندى جۇرەدى. سوندىقتان دا كەدەن وداعى تۋرالى ماسەلەلەردى تەرەڭ, جان-جاقتى ويلاستىرىپ, دۇرىس شەشىمىن تاپقانىمىزدا ايتىلعان تالاپتارعا ساي بولادى. نارىق ەكونوميكاسى ەلدەگى شارۋاشىلىق­تىڭ ءاربىر سالاسىنىڭ ءبىر دەڭگەيدە داميتىن جۇيەسى ەمەس. ونىڭ العا شىعىپ, ارتتا دا قالىپ جاتقان سالالارى بولادى. بىرەۋلەرى وسى سالاعا سۇرانىس بولعاندىقتان نە بولماعاندىقتان, ەندى بىرەۋلەرى – وعان دۇرىس كوڭىل بولىنبەگەندىكتەن. جوعارىدا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەر بىزدەگى نارىق الەمىنىڭ ۇزاق جولىنىڭ بۇگىنگى سوقپاقتارى. ولاردان ءبىزدىڭ ەكونوميكا العان جولىن وزگەرتپەيدى. ەلباسىنىڭ “حالقىم, مەن نارىق جولىن تاڭدادىم” دەگەن جالىندى ۇرانى ءالى دە العا جەتەكتەيدى. الدىمىزدا قازاق ەلىنىڭ الەمدەگى تۇراقتى ورنىن انىقتايتىن ونجىلدىق تۇر. بارلىق الەم ەلدەرى وسى جىلدارى جاقسى ورىنعا جەتۋ ءۇشىن باسەكەگە تۇسۋدە. ول جايباراقاتتىقتى كوتەرمەيتىن, ەكپىندى دامۋدى, ءونىمدى ەڭبەكتى, جاسامپازدىقتى تالاپ ەتەتىن باسەكە. پرەزيدەنت باعدارلامالارى بىزدەردى وسىعان شاقىرادى. پرەزيدەنت رەفورمالارى الەم باسەكەلىگىندە بىزدەر جەڭىسكە جەتىپ, ابىرويلى ورىنعا يە بولۋ ءۇشىن جان-جاقتى ءمۇم­كىندىكتەر تۋعىزدى. ەلباسىمىزعا, حالقىمىزعا اماندىق, بولاشاق ءىس-قيمىلعا ساتتىلىك تىلەيىك. كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.