ىلكى زاماننىڭ تاعىلىمى مول تاريحي مۇراسى وقجەتپەستىڭ جاقپار-جاقپار تاستارىنداي قاتتالىپ جاتىر. وڭىردە ەكى مىڭعا تاياۋ تاريحي-مادەني مۇرا بار. ونىڭ 1 300-ءى كونە زاماننان كەلىستى سىر شەرتەتىن قىمبات قازىنا ىسپەتتى. مەملەكەتتىك تىزبەگە ەنگىزىلگەن 73 تۋريستىك مارشرۋت جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى ەل تاريحىنان سىر شەرتەتىن, ادامنىڭ كوكىرەگىنە ولشەۋسىز كۇش-قۋات قۇياتىن كيەلى دە, قاسيەتتى جەرلەر. وبلىستاعى ون نىسان جالپى ۇلتتىق ماڭىزعا يە. ولاردىڭ قاتارىندا ابىلايحان الاڭى, كەنەسارى ۇڭگىرى, «قۇماي» ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەنى, ۇشار باسى قازباۋىر بۇلتتاردىڭ ەتەگىن تىرەگەن وقجەتپەس تاۋى بار. ال جاس ۇرپاقتى تۋعان جەردى سۇيۋگە, وسكەن ولكەنىڭ پاتريوتى بولۋعا تاربيەلەيتىن, استارىنداعى يشارا-ىمى شاراپاتتى سەزىمگە كىلكىپ تۇرعان ادەمى اڭىزدار قانشاما؟! ءبىر بۋرابايدىڭ وزىندە جالپاق الاش جۇرتىنا ماڭگىلىك ازىق بولار دۇنيە بار.
ابىلاي حان الاڭى – كوكشەتاۋ تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان تابيعاتتىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى. 1991 جىلى ابىلاي حان الاڭىنا ۇستىن ورناتىلدى. «ابىلاي حان الاڭىندا» اشىلعان مۇراجايدىڭ اۋماعى 288 شارشى مەتر. تۇتاس قابىرعادا حاننىڭ رەسەي, قىتاي, بۇحارا حاندىقتارىنىڭ ەلشىلەرىن قابىلداۋى كورىنىس تاپقان. ۇلى حاننىڭ قولباسشىلىعىمەن بولعان جورىقتا, تاريحتا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتاۋمەن قالعان وقيعا بارىسى مۇراجايدىڭ ءبىر قابىرعاسىنا تولىعىمەن بەزەندىرىلگەن. ال ءدال ورتادا ۇلى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ قولباسشىلىعىمەن ساپ تۇزەگەن ساربازداردىڭ بەينەسى نەگىزىندە «اسكەري كەڭەس» اتتى مۇسىندىك كومپوزيتسيا سومدالعان. وسى مۇسىندىك كومپوزيتسيانى اينالا ورناتىلعان باعانالاردا حان ابىلايعا قاتىستى دەرەكتەر توپتاماسى جازىلعان. ەكسپوزيتسيالىق كەشەنگە ءۇش باستى نىسان كىرەدى: ابىلاي حان قۇلپىتاسى, تاريح زالى جانە قىمىزحانا. كەشەننىڭ ەڭ تانىمال نىساندارىنىڭ ءبىرى – ابىلاي حاننىڭ تاعى بولىپ سانالادى. ول تابيعي تۇردە پايدا بولعان اق ءتۇستى تاس.
كوپ نازارىن اۋداراتىن كەنەسارى ۇڭگىرى – بۋراباي كولىنەن وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي جارتى شاقىرىمداي جەردە. ۇڭگىر كوكشەتاۋ قىراتىنىڭ گرانيتتى سىلەمىنىڭ ۇگىلۋىنەن پايدا بولعان جانە ول الاسا شوقىنىڭ ۇستىندە جاتىر. ۇڭگىرگە كىرە بەرىستەگى قۋىستىڭ بيىكتىگى ءۇش مەتر. ول ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردى ءبىر-بىرىمەن تار قۋىس جالعاستىرادى. ەكىنشى بولىكتەن سىرتقا شىعاتىن اۋىز بار. كەنەسارى ۇڭگىرى – تۋريستەردىڭ كوپ باراتىن ورىنداردىڭ ءبىرى.
وبلىستاعى جالپى ۇلتتىق ماڭىزعا يە, ەلەۋلى ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى – باۋبەك باتىر كەسەنەسى. باتىر 1690-1760 جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ اسكەرى قاتارىندا تالاي قىرعىن سوعىستى باسىنان وتكەرگەن, كەيىننەن وزىمەن اتالاس تۋىس-تۋعاندارىن جارتىلاي بولسا دا وتىرىقشىلىققا بەيىمدەگەن بەلگىلى تۇلعا. ەل الدىندا ۇلكەن بەدەلى بار باۋبەك باتىردى پاتشا شەنەۋنىكتەرى تىنىش قويمايدى. كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن سىبىرگە, تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارادى. تۋعان جەرىنەن كەتىپ بارا جاتىپ باتىر «ەندى قايتىپ كەلە الماسام, دەنەم تۋعان جەردە قالسىن» دەپ, ءوز شىناشاعىن ءوزى شاۋىپ, جەرگە كومىپ كەتىپتى دەيدى. كەيىن تۇمەن جەرىندە باتىردىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن بالالارى اكەلەرىنىڭ شىناشاعىن كومگەن جەرگە زيرات ورناتادى. جاقسى اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي, ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بۇرىن قىزىلتۋ اۋىلى بولىپ اتالعان جەر 1993 جىلدان بەرى باۋبەك باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. كەسەنەسى ەسىل وزەنىنىڭ بيىك جاعاسىندا. وسىنداي ءتالىمى مول, كيەلى جەردىڭ ءبىرى – بەسپاقىر كeceنeci. XIX عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان بەسپاقىر كەسەنەسى – ءدىني-ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ سانالادى. قورعالجىن اۋدانىنىڭ اباي اۋىلىنان شىعىس-وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي سەگىز شاقىرىم شاماسىنداعى قاشىقتىقتا, قورعالجىن-استانا تاس جولىنان اباي اۋىلىنان بۇرىلىستان شىعىسقا قاراي 11 شاقىرىم جەردە, اشىق دالادا, ەسكى مولانىڭ قورشالعان اۋماعىندا, نۇرا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان. اڭىز بويىنشا, كەسەنە XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان حالىق-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە ەرلىك كورسەتكەن بەس باتىردىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. وتكەن تاريحتى ەكشەپ, كوڭىلىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ساقتاعىسى كەلەتىن زەرەك جان بوتاعاي كەسەنەسىنە دە سوعار ەدى. كەسەنە ءحى-ءحىى عاسىرلارىنىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. نۇرا وزەنىنىڭ سول جاعاسىندا, قورعالجىن اۋىلىنان شىعىسقا قاراي ەكى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بوتاعاي ورتاعاسىرلىق كۇمبەزدىك كەسەنە. ەرەكشەلىكتەرىنە وراي قازاقستانداعى جالعىز ورتاعاسىرلىق كەسەنە بولىپ تابىلادى. 1862 جىلى بوتاعاي كەسەنەسىنىڭ سۋرەتىن قازاقتىڭ ۇلى ەتنوگراف عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ سالىپتى. كوپتەگەن ساياحاتشىنىڭ سىزبالارى مەن سيپاتتامالارىنا قاراعاندا, بوتاعاي قازاقستاننىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى ساناتىندا. XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەسەنە ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان.
ەكى جىل بويى ەلدى ەسەڭگىرەتىپ, قارعاادىم جەر ۇزاتىپ شىعارماعان جامان تۇماۋدىڭ قاۋپى سەيىلگەن سوڭ تۋريزم سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەر بيىلعى جىلى ەسەسىن قايتارماق.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىنان بەرى تۋريزم سالاسىندا 600-گە جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە جول بويىندا قىزمەت كورسەتۋ سەرۆيسى, تۋريستىك فيرمالار, «كوكشەتاۋ», «بۋراباي», «بۇيراتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركتەرى مەن قورعالجىن مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى بار. الىستان ات ارىتىپ كەلگەن مەيماندى 5 441 قوناق بولمەسى بار 341 نىسان قارسى الماق.
قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى تۇسەتىن تابىس كولەمى ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىراتىن بولساق, تابىس 64 پايىزعا كوبەيىپ, 10,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇل ارادا سوڭعى جىلدارى ساپانىڭ دا ايتا قالارلىقتاي جاقسارعانىن بولە-جارا تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. ايتپەسە, تالعامپاز ءتۋريستىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. بۇعان دەيىن كۋرورتتى ءوڭىردىڭ كوركىنە قىزىققانىمەن, شارشاماي-شالدىقپاي جەتۋ دە ۇلكەن ماسەلە بولىپ ەسەپتەلەتىن. قازىر ەلوردا مەن كۋرورتتى ءوڭىردى جالعاپ جاتقان تاقتايداي تەگىس كۇرەجول بار. ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ءوڭىرىن دامىتۋ جوسپارىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە سايكەس ينجەنەرلىك جانە جول ينفراقۇرىلىمى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن. بيىلعى جىلى وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6,8 ملرد, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىنداعى 49 شاقىرىم جول جوندەلىپ, 262,5 شاقىرىم سۋ قۇبىرى قايتادان جاڭعىرتىلدى. وتكەن جىلى وسى باعىتتا 7,8 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنسە, ونىڭ 6,4 ملن تەڭگەسى يگەرىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى قۇرىلىس جانە اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنا, سۋاعارلاردى رەتتەۋگە, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋگە بايلانىستى 12 جوبا قولعا الىنىپ وتىر. بۇل ماقساتقا 3,3 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان. ونىڭ 2,6 ملرد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن بولسا, 682,9 ملن تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلەدى. جالعىز بۋراباي ايماعى عانا ەمەس, اۋدانداردا دا ءدال وسىنداي جاقسىلىقتىڭ نىشانى بار. ايتالىق, ەلوردادان سارىوبا ستانساسىنا دەيىن سوزىلعان كۇرە جولدىڭ 23 شاقىرىمىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. كوزدەلگەن جۇمىس ساتىمەن ساباقتالسا, كۋرورتتى ءوڭىردىڭ اجارى ءتىپتى ساۋلەلەنە تۇسپەك.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم باسقارماسى ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى كولەمى 17,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جەكە ينۆەستيتسيالىق قارجىنى قۇيىپ, 75 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى مەجەلەپ وتىر. وسىناۋ كولەمدى قارجىعا ششۋچە قالاسىندا زاماناۋي سپورت كەشەنى, اقكول اۋدانىندا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ مەكەمەسى, تسەلينوگراد اۋدانىندا قوناقۇي, مەيرامحانا كەشەنى ءتارىزدى نىساندار سالىنباق.
شيىرىپ ايتقاندا, كۋرورتتى ءوڭىردىڭ كوركى كەلىسكەن سايىن دەمالىسىن سايىن دالادا ءتۇسىپ قالعان ءبىر ءۇزىم گاۋھار تاستاي قۇلپىرا جايناعان وڭىردە وتكىزگىسى كەلەتىندەردىڭ دەنى ەسەلەنە تۇسپەك. بۇل ادامزات ءۇشىن جۇماق جەردىڭ ىرىسىن پايدالانۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەل قازىناسىنىڭ ءبۇيىرىن شىعارۋعا دەگەن ۇمتىلىس.
