ەندىگى ماسەلە – «بۇل وزگەرىس نەدەن باستالادى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە بولىپ وتىر. جاڭا قازاقستاندا جاڭا بەلەستەرگە باتىل قادام جاساۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ جاۋاپكەرشىلىكتى كىمگە جۇكتەيدى؟ وكىلەتتىكتەردى ورتالىقتان وڭىرلەرگە بەرۋ ءىسى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ الماتى قالاسىنداعى وتكەن كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat ۇلتتىق ساراپتامالىق الاڭىنىڭ وتىرىسىندا «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ – دەموكراتيا مەكتەبى» تاقىرىبى تالقىعا ءتۇسىپ, پىكىرتالاس الاڭىنا جينالعان ساراپشىلار, ساياساتتانۋشىلار, ەكونوميستەر جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وي-پىكىرلەرى, كوزقاراستارى جانە تاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن ەدى.
بۇل ۇزاق جولدىڭ باسى عانا
ەركىن تۇقىموۆ,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– مەملەكەت باسشىسى ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ مىقتى جۇيەسى ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى ەلدى مەكەنىندەگى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ بازالىق نەگىزى دەپ اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قازاقستاندا 2345 جەرگىلىكتى قوعامداستىق بار. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى رەفورمالاۋدىڭ اۋقىمى وتە كەڭ ەكەنى انىق. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بار, ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ايتارلىقتاي وزگەرۋدە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ كىرىس بازاسى 2024 جىلى قازىرگى 6-دان 13-كە دەيىن وسەدى. سونداي-اق كەڭەستەردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى اپپاراتىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اكىمشىلىگىنە وزگەرتۋ, ەڭ باستىسى, «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. وسى رەفورمالاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قانداي مودەلى قالىپتاسۋى كەرەك؟ جەرگىلىكتى جەرلەردە ازاماتتار ءوزىن-ءوزى باسقارۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە دايىن با؟ قازىرگى تاڭدا ءبىز وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاۋىمىز قاجەت. ويتكەنى قوعامداعى ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيى قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ, ءوز پوزيتسياسىن بەلسەندى تۇردە كورسەتۋ جانە شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە اسەر ەتۋ قابىلەتىن كورسەتەدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ – ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىم رەتىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋى مەن دامۋىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋى ولاردىڭ باسقارۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە مەملەكەتتەگى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇقىق جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋ كەزىندە بارىنشا ساپالى جۇزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءومىردى دەموكراتيالىق ۇيىمداستىرۋدىڭ وزىندىك مەكتەبىنە اينالادى. ول قوعامدى ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋعا داعدىلاندىرىپ, بۇل ماسەلەلەردى ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس ساپالى شەشۋ ءۇشىن قاجەت.
قازاقستاندا قالىپتاسۋ جانە قارقىندى دامۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ وزىندىك مودەلى قالىپتاسۋدا. 2012 جىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلعالى بەرى بەلگىلى ءبىر تابىستار مەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ, ازاماتتىق قوعام تاراپىنان وڭ قابىلدانۋدا. دەگەنمەن بۇل ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. ازاماتتىق قوعام ساياسي ينستيتۋت رەتىندە جەتىلگەن سايىن ودان ءارى قايتا قۇرۋلار ءۇشىن جاڭا جاعدايلار تۋىندايدى.
ۇيلەستىرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ ماڭىزدى
رۋسلان اقماعانبەتوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ساياساتتانۋ جانە ساياسي
تەحنولوگيالار كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى:
– جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەسى ورتالىقسىزداندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تالاپ ەتەدى. ول ءۇشىن اۋىل, اۋدان جانە وبلىس اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ قاجەت. سەبەبى ساياساتتانۋشىلار مەن ەكونوميستەر دەپۋتاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ەمەس, ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا جاساقتاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ەل بولىپ, مەملەكەت بولىپ ۇمىتتەنىپ وتىرعان رەفورمانىڭ وزەگى دە وسىندا جاتىر. بارلىق دەڭگەيدەگى باسقارۋ تىزبەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ تىرەگى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمى سول باعىتقا قاراپ داميدى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەر جەرگىلىكتى جەردە شەشىلۋى كەرەك. ال جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ءوز ماسەلەلەرىن شەشۋى ءۇشىن قاراجات قاجەت. قارجىنى ءبولۋ حالىق سانىنا سايكەس بولۋى كەرەك, سونىمەن قاتار جينالعان قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن جەرگىلىكتى جەرلەردە قالدىرۋ, تۇراقتى ۇلەستى اۋداندارعا, وبلىستارعا جانە ورتالىققا ءبولۋ ماڭىزدى.
شاعىن اۋىلدار ءۇشىن كەدەرگىلەر كوپ
قايسار نىعمەتوۆ,
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق وڭىرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– ەڭ الدىمەن بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى وزگەرتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ قاجەت. سەبەبى حالقى از قونىستانعان اۋىلدىق وكرۋگتەر بيۋدجەتتىك ءتۇسىم ماسەلەسىندە كەدەرگىلەرگە تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. 2019 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇسىمدەرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەندى, بيىلدان باستاپ اۋىل دەڭگەيىندەگى سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ قوسىمشا ءتورت ءتۇرى اۋىلدا قالادى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى وبلىس, اۋدان جانە اۋىل اراسىندا بولىنەدى. فيسكالدىق ورتالىقسىزداندىرۋ بولجامى بويىنشا 2025 جىلى اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتىنىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋى 35 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلادى. 2021 جىلى ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 73 پايىزى كولىك سالىعى, 16 پايىزى قوسىمشا قۇن سالىعىنان تولىقتى. ورتالىقتان شالعاي ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى بيۋدجەتتىڭ جاي-كۇيى وسىنداي. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە حالقى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسى از اۋىلدار دوتاتسياعا نەمەسە سۋبسيدياعا تاۋەلدى بولىپ قالادى. گەوگرافيالىق جاعىنان ءىرى قالالارعا جاقىن ورنالاسقان جانە اگلومەراتسيالار قۇرامىنا كىرەتىن ەلدى مەكەندەر ورتالىقسىزداندىرۋدان كوبىرەك پايدا كورەدى. بۇل فاكتور جەرگىلىكتى ايماقتاردى دامىتۋداعى ۇيلەسىمدىلىكتىڭ ساقتالۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ كىرىسىنە قوسىمشا اۋدارىلاتىن سالىقتاردىڭ تىزبەسى قاراستىرىلعان. شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنەن تۇسكەن قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋدارۋ كەرەك. ءبىز ورتالىقتان شالعاي ورنالاسقان اۋىلدى وسىنداي تىزبەكپەن عانا قاتارعا قوسامىز. بيۋدجەتتى ءبولۋ جالعاسۋى كەرەك, ايتپەسە جەرگىلىكتى مەكەمەلەردىڭ تاۋەلدىلىگى ساقتالادى. وكىلەتتىكتەر مەن قۇزىرەتتەردى كەڭەيتۋ ەكونوميكالىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىقسىزداندىرۋدان حالىق سانى كوپ جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى جەرلەردە ورنالاسقان اۋىلدىق وكرۋگتەر عانا ۇتادى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار, حالىقپەن كەرى بايلانىستىڭ زاماناۋي تەتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل تۇرعىندار الدىندا اۋىل اكىمىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جول اشادى. شەشىم قابىلداۋعا تۇرعىنداردى جۇمىلدىرۋ باسقارۋ ساپاسىن وزگەرتۋگە ءتيىس.
ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى – ءتيىمدى ينديكاتور
رۋسلان اساۋباەۆ,
قوعامدىق مونيتورينگ سالاسى بويىنشا ساراپشى:
– ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار حالىقپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋى قاجەت. رەفورما ەنگىزىلگەنگە دەيىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 1/10 دەڭگەيىندە بولدى. 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ىشكى جالپى ونىمگە كىرىستەر كورسەتكىشىنىڭ 9-دان 13 پايىزعا دەيىن وسكەنى بايقالادى. ساراپشىلار وسىعان دەيىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ سالىق وكىلەتتىكتەرى ايتارلىقتاي شەكتەۋلى ەكەنىن تالاي رەت ايتقان. ورتالىقتان باسقارىلعاندىقتان, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ كوپ بولىگىن (60%) قارجىلاندىراتىن ورتالىق ۇكىمەتكە قاتتى تاۋەلدى. وسىدان كەيىن «جەرگىلىكتى جەردە شىعىنداردى بەكىتۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تولىق وكىلەتتىك بولماسا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر قالاي تاۋەلسىز بولادى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بايلانىس پەن جيىنداردى ۇيىمداستىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى قوعامداستىق تۋرالى جاقسى زاڭ دايىنداپ قويعاننىڭ وزىندە, ونى جۇزەگە اسىرۋدا قيىندىقتار تۋىنداۋى مۇمكىن. قازىر بىزدە اۋىل اكىمدەرى سايلاندى. ەندى كەڭەس مۇشەلەرىن دە وسى جولمەن سايلاۋ كەرەك. بۇل جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى.
ناتيجەنى ەل سەزىنۋ ءۇشىن ناقتى شەشىم كەرەك
پەتر سۆويك,
ساياساتتانۋشى:
– بيلىك حالىقتى قىزىقتىراتىن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىنۋى قاجەت. وسى جولى مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ الساق, قالعان اڭگىمەنىڭ ءبارى بوس. تەوريالىق جاعىنان العاندا سىرتتاي ءبارى دۇرىس. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭ دا بار. اۋداندىق اكىمدىك جانىنداعى ءماسليحات وسى باعىتتاردى ۇيلەستىرىپ وتىرادى. بىراق بارلىعى زاڭ شەڭبەرىندە ورىندالسا, بۇگىن ءبىز تالقىلاپ وتىرعان ماسەلە قازىرگىدەن دە سالماقتى بولار ەدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قول-اياعىن ۇزارتىپ, وكىلەتتىلىكتەرىن ارتتىرۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتىن دەموكراتيالاندىرۋدى تەزدەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ بيلىكتى بولىسۋگە جانە پرەزيدەنتتىك پارلامەنتتىك جۇيە قۇرۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىك سالالارىنىڭ اراجىگى بيلىكتىڭ ءبولىنۋى ارقىلى انىقتالادى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى وكىلەتتىكتەرىنىڭ اراجىگىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن اجىراتۋ مىندەتىن كەشىكتىرۋگە بولمايدى. جەتىسپەيتىن فۋنكتسيالاردى انىقتاپ, قوسىمشا تالداۋلار جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل جۇيە پارلامەنتتىك پارتيالاردى قالىپتاستىرادى. ءبارى ايتۋعا وڭاي ەكەنىن بىلەمىز. ءدال وسى تۇستا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ورتالىقسىزداندىرىلۋى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارى وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ كۇشەيۋى رەفورمالاردىڭ ىرگەتاسى رەتىندە قابىلدانادى. مەن سوڭعىسىن, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارى وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ كۇشەيۋىن مەملەكەت ءۇشىن العاشقى ۇشتىككە كىرەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەپ قابىلدايمىن. بۇل باعىت مىندەتتى تۇردە ءوز جەمىسىن بەرەدى.
راس, بۇل باعىتتاردى العا جىلجىتۋ دا قيىن. كونستيتۋتسيادا جەرگىلىكتى باسقارۋ باعىتى تۋرالى تىم جۇقا جانە تۇسىنىكسىز ايتىلعان. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ وكىلەتتىلىگى ءبىر قاۋلىنىڭ كۇشىمەن ءبىر كۇندە ورىندالا سالمايدى. باستى زاڭدى ءبىر كۇندە وزگەرتە سالۋ دا مۇمكىن ەمەس. الەۋەتىمىزدى شارشاتىپ, شاشىراتىپ الماۋ دا جۇمىستى ىلگەرىلەتەدى. الدىمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەلگىلى ءبىر باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. ەۋروپالىق ۇلگىگە باسىمدىق بەرگىمىز كەلسە, مەملەكەت ءوزىنىڭ كەيبىر وكىلەتتىلىكتەرىن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارىمەن ءبولىسۋ كەرەك. بيلىك قۇرىلىمدارى وعان دا دايىن وتىر. ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەگمەنتى مەملەكەتتىڭ بالانسىندا قالىپ, وزگەلەرى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارىنىڭ قۇزىرەتىنە وتۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن قالالاردا نەمەسە ەلدى مەكەندەردە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اتقارۋشى ورگانىن قۇرىپ, قوعامدىق كولىك, اباتتاندىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بيلىك پەن قارجى بەرۋ كەرەك. اۋىلدىڭ ماسەلەسىنە اۋدان نەمەسە وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن اكىم ەمەس, اۋىلدىڭ اكىمى جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس. بۇل ايتىلعان جايتتىڭ ءبارى قابىلدانادى دەپ وتىرعان زاڭدا ايتىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
بيزنەس ورتالىقتان الىستاۋعا مۇددەلى ەمەس
اندرەي چەبوتارەۆ,
«التەرناتيۆا» زاماناۋي
زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– ءبىرىنشى فاكتور – ورتالىقسىزداندىرۋعا قاجەتتى ساياسي ەرىك-جىگەر. باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسى بار بۇرىنعى باسشىلىق ورتالىقتاندىرۋعا تالپىندى. كوميتەتتەر, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اۋماقتىق كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلىمدىق قىزمەتى تۋرالى تۇسىنىك بولمادى. سوندىقتان قانداي ۇلگىگە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكسىز بولدى. ەكىنشى فاكتور – ادامي فاكتور جايلى ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەردىڭ بارىندە ناقتىلىق بار. مەن ول تاقىرىپقا ايالداماي, ءۇشىنشى فاكتور – ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ تەرەڭدىگى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. اركىمنىڭ ءوز ەكونوميكالىق مۇددەسى, تۇسىنىگى بولعاندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, قارجى مينيسترلىگى, اكىمدەر دەڭگەيىندە داۋ-دامايلار ءجۇرىپ جاتىر. كاسىپكەرلىك پەن اۋىل شارۋاشىلىعى جولعا قويىلماسا, 4-ءشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتەن ناتيجە بولمايدى. جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ ينديكاتورى – بيزنەس. بىراق بيزنەس ازىرگە ورتالىقتان الىستاۋعا مۇددەلى ەمەس. بيزنەس اۋىلدىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتە الماسا, قالعان اڭگىمەنىڭ ءبارى بوس.
قارجى ءبولۋ تەتىكتەرىن ايقىنداپ الۋ قاجەت
سارقىتبەك مولداباەۆ,
مەملەكەتتىك باسقارۋ
اكادەمياسىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ پروفەسسورى:
– جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ باستى ماسەلەسى – ادامداردى ءوز بەتىنشە سۇراقتاردى شەشۋى ءۇشىن بىرىكتىرۋ. اۋىلدىڭ الەۋەتىن تابا ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز – حالىق. قازاقستاننىڭ ءاربىر ايماعىندا عىلىمي-وندىرىستىك جوبالاردى اشۋعا مۇمكىندىگى بار. تسيفرلاندىرۋدىڭ ءوز ورنى بار, بۇل دا وزەكتى ماسەلە. ەڭ دۇرىسى, بىزگە 2 دەڭگەيلى باسقارۋ قاجەت: بۇل رەسپۋبليكا جانە اۋىل. تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ءبىز بۇل تىزبەكتى وڭتايلاندىرىپ ارالىق كەدەرگىلەردى جويامىز. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى جەرلەردە ماسەلەلەردى ءتيىمدى ءارى ءتيىمدى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە ءتيىس. ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى اكىمدەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىن بولادى. بۇرىنعى ورتالىقتان اۋدارىلعان ترانسفەرتتەر ءتيىمدى پايدالانىلا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ورتالىقتان بولىنگەن قارجى كەش تۇسەدى. سونىڭ سالدارىنان جازدا جوندەلۋگە ءتيىس كوشەگە قاراشادا تاس توسەلەدى. قاراشادا توسەلگەن تاس كەلەر كوكتەمدە ورتاسىنان ويىلىپ, اۋىل اكىمىنىڭ تۇرعىندار الدىنداعى بەدەلىنە سەلكەۋ تۇسىرەدى. ءبىز ورتالىق پەن ورتالىقتان شالعاي ورنالاسقان ايماقتاردا قارجى ءبولۋ تەتىكتەرىن ايقىنداماي, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزە المايمىز.
ىنتالاندىرۋ جاعى كەمشىن
زامير قاراجانوۆ,
ساياساتتانۋشى:
– بۇگىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن دە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسادى. ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى رەت كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. قاجەتتىلىگى ايتىلعانمەن, ىنتالاندىرۋ جاعى كەمشىن بولدى. ورتالىق بيلىگىن ايماقپەن بولىسۋگە مۇددەلى بولمادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى بار. بۇل ينستيتۋتتار ءبىر-ءبىرىنىڭ فۋنكتسيالارىن قايتالاماۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دامۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. بىراق ازاماتتارىمىزدان بەلسەندىلىك ەمەس, سەلقوستىق بايقالىپ قالادى. سەبەبى ولار جوعارىدان باستالعان رەفورمالاردان حابارسىز نەمەسە بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىعارىنا سەنبەيدى. سول ءۇشىن ازاماتتارىمىزدىڭ بەلسەندىلىك تانىتۋىنا كوبىرەك كوڭىل بولگىمىز كەلسە, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋ كەرەك.
الماتى
