ەكولوگيا • 20 ءساۋىر، 2022

كول مەن سور

221 رەت كورسەتىلدى

47 مىڭ تۇرعىنى بار ءشولدى ايماقتا ورنالاسقان شالقار اۋدانىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – سۋ تاپشىلىعى جانە مۇعالجار قىراتتارىنىڭ بۇزىلۋىنان ءتونىپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق اپات. ونىڭ ۇستىنە جىلما-جىل ارال جاق بەتتەن قۇم كوشكىنى دە جاقىنداپ كەلەدى. ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى وسى جەردىڭ يەسى، كونە ورال تاۋلارىنىڭ قارت سىلەمدەرىنىڭ ءبىرى – مۇعالجار بوكتەرى 10-15 جىلدان بەرى قيىرشىق تاس تۇرىندە ۇنتاقتالىپ جاتىر.

تاۋ باۋرايىنداعى قيىرشىق تاس شىعا­راتىن وننان استام ۇساق زاۋىت مۇعال­جاردى تالقانداپ بولعان سوڭ عانا كەتەتىن ءتارىزدى. جاز بويى قيىرشىق تاس ۇنتاقتاۋشىلاردىڭ تەحنيكاسىنان ۇشقان شاڭ-توزاڭ توڭىرەكتەگى اۋىلداردى باسىپ تاستايدى. اسىرەسە، جاز بويى شاڭ-توزاڭ جۇتاتىن بەرشۇگىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا ءتىپتى وبال. بۇگىندە تاۋ جوتالارىنىڭ ورنى قاپ-قارا بولىپ ۇڭىرەيىپ قالعان. بەرشۇگىردىڭ باسىنان باق تايعان سوڭ باۋرايىنداعى ءوازيسى – بۇلاق كوزدەرى دە جويىلدى. وسى توڭىرەكتەگى اۋا اعىمىن رەتتەيتىن تاۋ-قىرات جويىلسا، ىزىمەن سۋ دا قۇرىپ، تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلادى ەكەن.

اۋدان ورتالىعى – شالقار قالاسىنىڭ تىرشىلىگى شالقار كولىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ونى قورەكتەندىرۋشى – باس­تاۋىن مۇعالجار قىراتتارىنىڭ ءبىر بولىگى بەرشۇگىر بوكتەرىنەن الاتىن قاۋىل­جىر وزەنى. بۇل جاساندى كول 1907 جىلى تۇرعىزىلعان. ورىنبور – تاشكەنت تەمىرجولى ىسكە قوسىلعاندا، ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ پارمەنىمەن مۇعال­جار قىراتتارىنداعى كولدەن قاۋىل­­­جىر وزەنى ارقىلى كانال تارتىلىپ، پا­روۆوزدارعا سۋ الۋ ءۇشىن سالىنعان.

ءۇش جىلدان بەرى سۋ كەلمەگەن­دىكتەن كولدىڭ جاعدايى ابدەن ناشارلادى. تەك بيىلعى ءساۋىردىڭ باسىندا قاۋىلجىر تاسىپ شالقار كولىن تولتىردى.

شالقار كولىن تازارتۋ جۇ­مىستارى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيس­تر­لىگىنىڭ باقىلاۋىنا الىنىپ، وتكەن جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە تازارتۋ جۇمىستارى باستالدى. ەكى جىلعا جوسپارلانعان وسى جوبانىڭ جالپى بيۋدجەتى – 3 ملرد 052 ملن تەڭگە. شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ جۇمىستارىنا 2021 جىلى ۇلتتىق قوردان 1 ملرد 300 ملن تەڭگە ءبولىندى. قازىرگە دەيىن ونىڭ 925 ملن تەڭگەسى يگە­رىلدى. وعان قوسا 2022 جىلى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 250 ملن تەڭگە، جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن 15،7 ملن تەڭگە قو­سىم­شا قارجى تاعى ءبولىندى. باس مەردىگەر – الماتىدا تىركەلگەن «TOLAGAI – 2050» جشس، جوبا­لاۋشى – «اكتيۋبۆودپروەكت» جشس. جۇمىستىڭ تەحني­كالىق باقىلاۋشىسى – «سترويپوتەنتسيال» جشس. بي­ىلعى 5 قىركۇيەكتە اياقتالۋعا ءتيىس.

وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاق­­سارتۋعا باعىت­تالعان سترا­تەگيالىق جوبانىڭ قالاي ىسكە اسىپ جاتقانىن باقىلاۋ ماقساتىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى مەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى شالقار اۋدا­نىندا بولىپ قايتتى. شالقار اۋىلى­نىڭ تۇرعىندارى كول تازارتۋ جۇمىس­تارى ساپالى تۇردە جۇرگىزىلگەن جوق دەپ نارا­زىلىق بىلدىرگەن سوڭ وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين جوباعا وزگەرىس ەنگىزۋدى تاپسىردى. اكىمنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەردىگەرلەر كولدىڭ پلوتينامەن جالعاسقان تۇسىن كوگالداندىرۋعا ءتيىس. تازالاۋ جۇمىستارى كەزىندە جاعالاۋعا قالاي بولسا سولاي توگىلگەن شوگىندىلەردىڭ بەتى قۇنارلى توپىراقپەن تەگىستەلىپ، بەتىنە جاسىل جەلەك وتىرعىزىلادى.

ەكسكاۆاتور-قايىق ەكى جىل بويى نە ىستەدى؟

شالقار كولى تابيعي جاۋىن-شاشىنمەن جانە قاۋىلجىر وزەنىنەن كەلەتىن سۋمەن قورەكتەنەدى دەپ جوعارىدا ايتقانبىز. جارتى عاسىردان بەرى تازارتىلماعان كول­دىڭ ءتۇبى تايىزدانىپ ءارى شوگىندى-قوقىس­تارمەن لايلانىپ، جاعاسىن قامىس-قوعا باستى. كول ورتايعان سوڭ جاز ورتاسىندا سۋى قىزىپ، بۋلانىپ، بۇل بالىقتارى مەن ۇساق جان­دىكتەرىنىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىردى.

ءبىز كول باسىندا باس مەردىگەر «TOLAGAI – 2050» جشس وكىلىن دە، جو­با­لاۋشى «اكتيۋبۆودپروەكت» جشس ماماندارىن دا كەزدەستىرمەدىك. سۋ جاعا­سىندا ءۇش اۋىر جۇك كولىگى مەن ەكسكاۆاتور-قايىق قاڭتارىلىپ تۇر. جاعالاۋدا جالعىز پروراب ءجۇر. ول ءوزىن اقتوبەدەگى قوسالقى مەردىگەردىڭ وكىلىمىن دەپ تانىستىردى دا: ء«بىر جىلدان بەرى اتقارىلعان جۇمىسقا جاۋاپ بەرە المايمىن، 1 ساۋىردەن بەرى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن» دەدى. «سترويپوتەنتسيال» جشس وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، وسى كەزگە دەيىن كولدىڭ جاعالاۋى كەڭەيتىلىپ، جان-جاعى قامىس-قۇراقتان تازارتىلىپ، سۋدىڭ جايىل­ۋ ايماعى كەڭەيگەن. ال ورتاسىن تازارتۋ جۇمىستارى ءالى قولعا الىنباعان. بىرەر كۇننەن سوڭ گەودەزيست ماماندار كەلىپ، جاعدايدى زەردەلەگەن سوڭ كولدىڭ ورتاسىنداعى 4 گەكتار اۋماق ارنايى سورعىمەن تازارتىلادى دەپ جاۋاپ بەردى.

كولدىڭ ءتۇبىن جالپى شوگىندىلەردەن تازارتۋ اۋماعى – 3 054، 04 مىڭ تەكشە مەتر. تازارتۋ جۇمىستارى باستالعانعا دەيىنگى كولدىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى –  2،11 مەتر بولسا، اياقتالعان سوڭ 3،23 مەترگە تەرەڭدەيدى. بۇ­گىندە كول سۋى 19،16 ملن تەكشە مەترگە تەڭ. ادەتتە كول جاز بويى بۋلانۋ كەزىندە 5،26 ملن تەكشە مەترىن، تابيعي سۇزگىلەنۋ ارقىلى تاعى دا 2،28 ملن تەكشە مەتر سۋىن جو­عالتادى. سوندا شالقار كولىنىڭ تابيعي سۋ كولەمى 7،08 ملن تەكشە مەترگە ازايادى. ودان جاز بويى تۇرعىنداردىڭ باۋ-باقشاسىنا 1،4 ملن تەكشە مەتر سۋ تاعى جىبەرىلەدى.

وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ەۆگە­ني لازارچۋكتىڭ ايتۋىنشا، ادەتتە كول تازارتۋ جۇمىستارىندا جاعالاۋ بولىگى كەڭەيتىلىپ، سودان كەيىن كولدىڭ ورتاسىنا ارنايى سورعى جىبەرىلەدى. اۋىزەكى تىلدە «زەمسنارياد» اتالىپ كەتكەن قۋاتتى سورعى كول تۇبىندەگى بارلىق لايدى سىرتقا الىپ شىعادى. ەكولوگ-دەپۋتات مۇنىمەن ءبىر كەزدە كول تۇبىندەگى شۇڭقىرلاردى دا تەرەڭدەتۋ كەرەگىن جەتكىزدى. ويتكەنى كول ءتۇبى تەرەڭدەتىلمەسە، سۋدىڭ قىزۋى مەن بۋلانۋى جوعارىلاپ، تاعى دا بالىقتاردىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن كول ءتۇبىن 3،5 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازۋ كەرەك. ال سۋ استىنان شىعارىلعان لايدىڭ قۇنارلىلىعى وتە جوعارى، ونى قاراشىرىكپەن قوسىپ، تال-تەرەك وتىرعىزسا جاقسى ءونىم بەرەدى.

كول تازارتۋ جۇمىستارى سۇيىلىپ بارا جاتقان سوڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىرىگىپ «شالقار كولىنىڭ جاناشىرلارى» توبىن قۇرعان. قازىر ونىڭ 200 مۇشەسى بار. ولار وسى كەزگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە مەردىگەردىڭ ەسەپ بەرۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. اۋدان تۇرعىندارى قۋانىشباي داۋلەتالين جانە ەرلان ابدىكارىموۆ كول تازارتۋ جۇمىستارى ساپالى تۇردە جۇرگىزىلمەگەنىن جەتكىزدى. «ەڭ باستىسى، كولدىڭ ورتاسىن لاي-باتپاقتان تازالاپ، ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىسى ىسكە اسىرىلعان جوق. ءالى كۇنگە دەيىن كولدىڭ تۇبىندەگى بارلىق لايدى سورىپ، سىرتقا توگەتىن سورعى قولدانىلعان جوق. جوبانىڭ سمەتالىق قۇجاتىندا كولدى تازارتۋعا فين قوندىرعىلارى قولدانىلىپ، نورۆەگيادان گيدرولوگ ماماندار شاقىرتىلادى دەلىن­گەن. بۇل جوسپار ىسكە اسپادى. سەرىكتەس­تىكتىڭ سۋ تازارتاتىن ارنايى تەحنيكاسىن دا كورمەدىك. جاعالاۋدا بىلتىردان بەرى جالعىز ەكسكاۆاتور-قايىق ءجۇر. بىلتىر جاعاسىن كەڭەيتىپ، قامىس-قۇراعىن شاپقانى بولماسا، ەشتەڭە بىتىرگەن جوق»، دەيدى تابيعات جاناشىرلارى.

اۋدان تۇرعىندارىنىڭ «كول تازارتۋ جۇمىستارىنا ءبىر عانا ەكسكاۆاتور-قايىق قولدانىلدى. تەحنيكالارىڭىز قايدا؟» دەگەن سۇراعىمىزعا، «تيەگىش كولىگىمىز بوگەت باسىندا تۇر. ءۇش تيەگىش پەن ەكى ەكسكاۆاتور قالانىڭ ارعى بەتىندەگى مەكەمەمىزدىڭ  گاراجىندا. ءبىز سۋ ينجە­نەرىن كۇتىپ وتىرمىز. ولار كەلىپ كولدىڭ ورتاسىن تەرەڭدەتىپ تازارتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ايتقان سوڭ بارىپ، سورعىلاۋ جۇمىسىن باستايمىز»، دەپ جاۋاپ بەردى «سترويپوتەنتسيال» جشس قىزمەتكەرى.

شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا كول سۋى­نىڭ بۋلانۋىن ازايتۋ ءۇشىن ءتۇبى تەرەڭ­دەتىلمەسە، تابانى جارتى عاسىردان بەرى جينالعان شوگىندىلەردەن تازارمايدى، سۋى مولايمايدى. قازىردىڭ وزىندە جاعالاۋ بويى سۋدان شىعارىلعان لاي بال­شىق. ءۇستى-ۇستىنە ۇيىلە بەرگەن. كول جاعاسىندا سۋدى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءبىر امالى، كوگال­داندىرۋدىڭ تىكە جولى – كوپجىل­دىق بۇتالار مەن اعاش ەگۋ. ويتكەنى كولدىڭ جان-جاعى جالاڭاشتانسا، سۋ كەرى قايتىپ كەتەدى. اعاش-بۇتا تامىرلارى جەراستى سۋىن تارتىپ، كولدى بۋلانۋدان قورعايدى.

شالقار اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسات الىبەكوۆ «كول جاناشىر­لارىمەن اقىلداسا وتىرىپ، سۋ تۇبىنەن شىققان شوگىندىلەردى اۋداندىق ورمان شارۋا­شىلىعى مەكەمەسىنىڭ قۇزى­رىنا بەرىپ، كولدىڭ جان-جاعىنا تال ەگىپ، كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا قولدا­نامىز»، دەگەن پىكىر ايتتى.

32 ملن قالاي قۇمعا كومىلدى؟

وسىدان كەيىن جول بويىنداعى شالقار اۋىلدىق وكرۋگى جىلتىر ەلدى مەكەنىنە ايالدادىق. بۇل – قۇم باسىپ جاتقان اۋىل. جىلتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، زەينەتكەر سارسەنعالي كوپەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، 2017 جىلى مۇعالجار اۋدانى ەمبى قالاسىنان ءبىر كاسىپكەر اۋىل ىرگەسىنەن 20 گا جەردى قورشاپ، 32 ملن تەڭگەگە تال وتىرعىزدى. وتىرعىزىلدى، بىراق ەشكىم كۇتىم جاساعان جوق. سۋارىلمادى. اقىرى جاس كوشەتتەردى مال جەپ قويدى. بۇل جاقتا كۇن وتە ىستىق، شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا اۋا تەمپەراتۋراسى 50 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. تالدىڭ سۇراۋى بولمادى، ەمبىلىك جىگىتتەر دە قايتىپ ورالمادى. سودان شالقار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى 2020 جىلى وبلىستىق پروكۋراتۋراعا ارىز ءتۇسىردى. بىراق ءىس سوتقا جەتكەنىمەن، كوگالداندىرۋعا جۇمسالعان 32 ملن تەڭگەنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالعانى بەلگىسىز. قۇم باسقان اۋىلدى كوگالداندىرۋ جۇمىسى وسىلايشا 32 ملن تەڭگەنى قۇمعا كومۋمەن اياقتالدى.

كەلەسى جىلى جىلتىر تۇرعىندارى اۋىل شەتىنە شولگە ءتوزىمدى جىڭعىل، توبىلعى، سەكسەۋىل وتىرعىزدى. سەكسەۋىل تامىر­لانىپ كەتكەنشە ەكى-ءۇش جىل ۇز­بەي سۋارۋ كەرەك. قۇمدى ايماققا تامىرى تەرەڭ، شولگە ءتوزىمدى وسىمدىكتەردى وتىرعىزۋ كەرەك. سۋارۋعا تاعى دا سۋ تاپپادى. جەراستى سۋى 40-50 مەتر تەرەڭدىكتەن شىعادى. ونى تەك ۇڭعىمەن قازۋ كەرەك. ارال ايماعىنا كىرەتىن ءشولدى ءوڭىردىڭ باستى ماسەلەسى دە وسى سۋ، سوندىقتان دا قۇمدى اۋىلدى كوگالداندىرۋ، سول ارقىلى قۇم توقتاتۋمەن تەك ماماندار عانا اينالىسۋى كەرەك. شالقار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى وسى جۇمىستى اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنە بەرسە دەيدى. قازىر قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بولماعاندىقتان، اتى بار دا زاتى جوق مەكەمە جابىلۋ الدىندا تۇر. ال «ەمبىلىك جىگىتتەر» سياقتى كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ قۇمنىڭ ىشىنە سەكسەۋىل تىعىپ كەتكەنىمەن جىلتىر كوگالدانىپ كەتپەيدى. بۇل جەردە ىسكە جانى اشيتىن ناعىز ماماندار جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى ماماندارى قارجى بولىنسە، سۋدى ۇڭعىمەن قازىپ، تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن جىڭعىل-توبىلعىنى ءوزىمىز-اق ەگەمىز دەيدى. تاعى ءبىر ماسەلە – ارال اپات ايماعىنداعى شالقار اۋىلىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇلكەن بورسىق جانە كىشى بورسىق قۇمدارىنداعى تۇششى سۋ قورىنىڭ دەڭگەيى دە انىق ەمەس. تۇرعىندار قۇم استىنداعى سۋ قورى ازايىپ بارا جاتقانىن بىلەدى، بىراق ناقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەن. «زاپكازەنەرگو» مەكەمەسى 1998 جىلى جەراستى سۋ قورىنا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ودان كەيىن ەڭ سوڭعى رەت 2013 جىلى جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارى جەراستىنداعى تۇششى سۋ قورى دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتتى.

ايتا كەتۋ كەرەك، ارال اپاتى ايماعىنا كىرەتىن شالقار اۋدانى بويىنشا اق­قايتىم، بايقادام، شالقار اۋىلدىق وكرۋگ­­تەرى ەلىمىزدەگى قۇم باسۋ ايماعىندا تۇر. قۇمنىڭ جىلجۋ جىلدامدىعى جىلما-جىل وتە جوعارىلاپ بارادى. بارقىن قۇم­دار جىلتىرعا دا ءتونىپ كەلەدى. قازىر اۋىل شەتىندەگى كلۋبتىڭ ىرگەسىنە جەتتى. ارەكەت قىلماسا، ءۇش-ءتورت جىلدىڭ شاماسىندا ەسكى كلۋب قۇم استىندا قالادى.

وسىلايشا، اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە ەكولو­گيالىق احۋال­دى جاقسارتۋ بولىپ تۇر. بۇل جو­عارىدا اتاپ وتكەن شارالاردى ساپالى تۇردە قولعا العاندا عانا مۇمكىن بولماق­شى. ال قازىرگى ۋاقىتتا جۇرت بەرشۇگىر قىراتتارىنداعى قيىر­شىق تاس وندىرەتىن وننان استام شاعىن زاۋىتتاردىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ، شال­قار كولىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىس­تارىن ساپالى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. وسى شارالار قولعا الىنباسا، وڭىرگە ەكولوگيالىق زور اپات ءتونىپ كەلەدى.

 

اقتوبە وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار