اسان قايعى باياناۋىل تاۋىن كورگەندە: «بايانعا جايماي, قوي سەمىرمەس» دەگەن ەكەن. ەندەشە, تابيعات سىيعا تارتقان كورىكتى مەكەندەگى كورنەكتى ورىندارعا بىرگە ساياحاتتايىق! تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, باياناۋىل وڭىرىندەگى كونە تاريحي-تابيعي ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ياعني 1960 جىلدارى مىقتاپ قولعا الىنا باستاپتى. ءالى كۇنگە دەيىن عالىمدار ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ ءۇشىن اتباسىن بۇرۋعا اسىق. 2018 جىلى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆتىڭ باعىت-نۇسقاۋىمەن اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى ساكرالدى ورىنداردى بەلگىلەۋمەن اينالىسا باستادى. ماقساتى تۇسىنىكتى. حالىقتى تاريحپەن بەتتەستىرۋ – ماڭىزدى شارۋا. «پاۆلودار وبلىسى بويىنشا ساكرالدى ورىنداردىڭ 70 پايىزى باياناۋىل وڭىرىنە تيەسىلى. بۇعان اۋدانىمىزدا قاسيەتتى ورىنداردىڭ كارتاسىن جاساعاندا كوزىمىز جەتتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, رەسپۋبليكالىق ءجۇز ساكرالدى ورىننىڭ ۇشەۋى باياناۋىلدا», دەپ التىنبەك قۇرمانوۆ سيپاتتاما بەردى.
بۇگىندە باياناۋىل اۋدانىنىڭ ساكرالدى كارتاسىندا تاڭبالانعان قاسيەتتى جەرلەر جەتەرلىك دەسەك, ولار مىنالار: قوڭىر اۋليە قاسيەتتى ۇڭگىرى, جاسىباي باتىردىڭ زيراتى, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەسەنەسى. ارينە, بۇل باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ۇرپاق قامى ءۇشىن. قاسيەتتى جەردىڭ مارتەبەسى تەك تاۋ-تاسىن ارالاپ, كولىنە شومىلۋمەن ولشەنبەسە كەرەك.
ەرتەدەگى تەمىر داۋىرىندەگى جەرلەۋ كەشەنى. سابىندىكول ايماعىندا باياناۋىل-قاراعاندى تاس جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل – كونە قورىم وسى وڭىردە, ياعني قولا داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ جەرلەنگەن ورنى. كەشەندى زەرتتەۋ 2016 جىلى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ عالىمى ۆيكتور مەرتستىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە استى. الداعى ۋاقىتتا دا عىلىمي تۇرعىدا تولىعىمەن زەرتتەلمەك. ول جەردەن تابىلعان زاتتار مەن بۇيىمدار ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ زەرتحانالارىندا ساقتاۋلى.
بايباقى بۇلاعى. كونە داۋىردەگى جەرلەۋ كەشەنى, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش. جاسىباي-تورايعىر تاس جولىنىڭ بويىندا, كەمپىرتاستىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان. بۇل قورىم پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان ورتالىعىنىڭ باسشىسى تيمۋر سماعۇلوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن زەرتتەلۋدە. بولاشاقتا قولا داۋىرىنەن تولىققاندى حاباردار ەتەتىن قورىمدى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي ەتىپ جاساۋ جوسپارلانۋدا. قورىمنان تابىلعان ادام قاڭقاسى جانە قىش ىدىستاردى, كونە زاتتاردى وسى ورتالىقتىڭ عالىمدارى زەرتتەۋدە.
تورايعىر ساق قورعاندارى. ساق-سارمات داۋىرىنە جاتاتىن بۇل كەشەندى دە ءا.ح.مارعۇلان ورتالىعى عالىمدارى زەرتتەۋمەن اينالىسۋدا. ونى دا اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ جوسپاردا بار. باياناۋىلعا دەمالۋعا كەلگەن تۋريستەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تاماشالاۋىنا مۇمكىندىك جاسالماق.
جولدىباي تاس. جولدىباي قورىعىنداعى پەتروگليفتەر. پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ۆ.ك.مەرتستىڭ زەرتتەۋىندە وسى تاستاعى كونە ءداۋىردىڭ سۋرەتتەرى سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن مولىنان حابار بەرەدى. اڭشىلىق كاسىبى, جانۋارلاردى قولعا ۇيرەتۋ جانە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەلدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ تۇرعانىن كورەمىز. بۇل تاستاعى جازۋلار كونە تەمىر, قولا داۋىرىنە جاتادى. ورنالاسقان جەرى – جاڭاتىلەك اۋىلدىق وكرۋگى, مۇرىنتال.
تۇركىلەردىڭ تابىنۋ ورتالىعى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدە تۇركىلەردىڭ تابىنۋ ورتالىعى سول زامانداعى التاي تاۋلارىنان باتىسقا جونكىلە كوشكەن ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن جانە تاڭىرگە تابىنۋ ءداستۇرىن ورىندايتىن نىسان بولىپ تابىلادى. جالپى, ءمۇسىن (بالبال تاستاردىڭ) تۇرعان جەرىندە ادام مۇردەسى جەرلەنبەيدى. ول جەرلەردە تەك قانا سول زامانداعى ءداستۇرلى تاڭىرگە تابىنۋ ورنى بولىپ سانالادى. قۇندىكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ كەرەگەتاس جازىعىندا ورنالاسقان.
جۇمباق قىز تاسى. كونە تۇركى-قىپشاق زامانىنا جاتادى. ەلدەگى اڭىز-ءاپسانا اڭگىمەلەرگە زەر سالساق, جۇمباق قىز تاسى تاۋلىكتىڭ ءبىر مەزگىلىندە, ياعني تۇسكە قاراي كۇننىڭ كوزى تۇسكەندە تاستاعى قىزدىڭ بەينەسى ك ۇلىپ تۇرادى دەسەدى. ال كۇن اۋعاننان كەيىن بۇل سۋرەت كورىنبەي كەتەدى. 1960 جىلدارى اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان باستاعان ارحەولوگ-عالىمدار, اتاپ ايتساق, مەيىر قادىرباەۆتار وسى وڭىردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كونە تۇركى زامانىنان دا بۇرىنعى ءداۋىردىڭ قونىس ورىندارىن اشقان. ەستۋىمىزشە, تابىلعان جادىگەرلەردى ارحەولوگ-عالىمدار الماتىعا الىپ كەتكەن. كەيبىرەۋى رەسپۋبليكالىق مۇراجايدا تۇرعان كورىنەدى. دەگەنمەن ءالى دە بۇل وڭىردە ءمۇسىن تاستار بارشىلىق. ولاردى زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ عالىمداردىڭ ەنشىسىندە.
ارعىماق تاس. ارعىماق تاس پەتروگليفتەرى كونە تەمىر, قولا داۋىرلەرىنىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. ارعىماق تاس اتالۋى تاستاعى بەينەلەردە ارعى بابالارىمىزدىڭ ارعىماق جىلقىعا ءمىنىپ, اڭ اۋلاپ جۇرگەندەرى بەينەلەنگەن. ول بەينەلەردە بۇعى, بۇلان سەكىلدى ءتۇز جانۋارلارى جانە تۇيەلەردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. 1960 جىلدارى اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاسا, بۇگىنگى تاڭدا الەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى – سۇلتانماحمۇت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ-عالىمدارى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان.
قۇلان اۋليە ۇڭگىرى. بۇل ۇڭگىر اۋليەلى قىزىلتاۋ جوتالارىنىڭ ەڭ بيىگىندە ورنالاسقان كيەلى جەر. ەل اۋزىنداعى اڭىز-ءاپسانالار مەن ەسكىلىكتى اڭگىمەلەرگە زەر سالساق, قۇلان اۋليە ۇڭگىرى نۇح پايعامبار زامانىنان باستالادى ەكەن. نۇح پايعامبار زامانىندا جەر بەتىن توپان سۋ باسىپ, نۇح پايعامبار جان-جانۋارلاردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن ۇلكەن كەمە جاسايدى. اڭىزداعى قۇلان, قىران, قوڭىر ەسىمدى اۋليەلەر كەمەگە ورنالاسامىز دەپ كەلگەندە سيماي قالسا كەرەك. سودان ءۇش اۋليە بورەنەلەردەن سال جاساپ, كەمەنىڭ سوڭىنا بايلايدى. سولتۇستىكتەن سوققان جەلدەن سالدارى ءۇزىلىپ, ءۇش اۋليە ءۇش جەردە قالعان ەكەن. سۋ قايتقاندا قوڭىر اۋليە باياناۋىلداعى ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن ۇڭگىردە, قىران اۋليە باياناۋىل تاۋلارىنىڭ شىڭىندا, ال قۇلان اۋليە وسى بيىك قىزىلتاۋدىڭ جوتاسىنداعى ۇڭگىردە قالعان دەسەدى. جالپى, ەلدىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىن بۇل تاۋلاردا جابايى جىلقى قۇلان مەكەندەپ, جازدىڭ ىستىعىندا وسى ۇڭگىردى كولەڭكەلەيدى ەكەن. اشتىق, جۇت جايلاعان زاماندا وسى جانۋاردىڭ ءتۇرى جوعالىپ كەتتى دەسەدى. قۇلان اۋليەگە قاتىستى ءالى دە اڭىز-ءاپسانالار بارشىلىق. تاريحشى عالىمدار زەرتتەسە, تالاي وقيعانىڭ ەلگە جەتەتىنىنە سەنىمدىمىز. ورنالاسقان جەرى – قىزىلتاۋ اۋىلدىق وكرۋگى.
ابىلاي حان ورداسى. ابىلاي حان – قازاق ورداسىنىڭ ەڭ ۇلى حاندارىنىڭ ءبىرى. ارقا وڭىرىندە ابىلاي حانعا قاتىستى جەر اتاۋلارى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – باياناۋىل جەرىندە. عىلىمي تۇجىرىمعا سۇيەنسەك, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ءوز ەڭبەگىندە 1734 جىلى ابىلاي حاندى سابىندىكولدىڭ جاعاسىندا اق كيىزگە وتىرعىزىپ, حان كوتەرگەنىن جازادى. باياناۋىلداعى داڭقتىلار اللەياسىنداعى تاسبەلگىدەن دە سونى كورەمىز. ابىلاي حان باياناۋىلدى 3-4 جىل قونىس قىلعان. قىزىلجارعا (پەتروپاۆل) ورىستاردىڭ بەكىنىس سالىپ جاتقانىن ەسكەرگەن ولجاباي, مالايسارى باتىرلار ابىلاي حاندى كوكشەتاۋعا قونىس اۋدارۋىن وتىنگەن. «بۇگىن قىزىلجارعا بەكىنىس سالعان ورىس ەرتەڭ كوكشەتاۋدى دا الادى. جاۋدىڭ وتىندە بولعانىڭىز دۇرىس», دەپ ايتقان ەكەن. سول 3-4 جىل جايلاۋ قونىس قىلىپ, ورداسى بولعان جەر بۇگىنگى كۇنى «حاننىڭ, تورەنىڭ قاراعاشى» دەپ اتالادى. جىر-داستاندار مەن اڭىز-ءاپسانالاردان بۇل جەردى ابىلاي حاننان بۇرىن ەسىم, تاۋكە حانداردىڭ جايلاۋ قىلعانىن ەستىپ, وقىپ ءجۇرمىز. مىسالى, جامال قوجا القوجا ۇلىنىڭ جىرلارىندا مۇنداي دەرەكتەر كەلتىرىلەدى.
1756 جىلى باياناۋىلدىڭ تەرىسكەيىندە ابىلاي حاننىڭ جايلاۋدا وتىرعانى قۇلجادان شىققان كەرۋەنباسى تاتار, ۇيعىر ساۋداگەرلەرىنىڭ توبىل ۆوەۆوداسىنا جازعان راپورتىندا كورسەتىلگەن. بۇل قۇجات ومبى قالاسى ا.س.پۋشكين اتىنداعى كىتاپحانادا كاتاناەۆ قورىندا ساقتالعان. ول تۋراسىندا قارقارالى, سەمەي ءوڭىرىن زەرتتەۋشى, ولكەتانۋشى ب.ناسەنوۆتىڭ كىتابىندا دا كەزدەسەدى. 1756 جىلى باياناۋىلدىڭ تەرىسكەيىندە وتىرعان ابىلاي حان كورشىلەس جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىنداعى «تاس قورانى» قونىس قىلىپ وتىرعان ولجاباي باتىردى ءشۇرشىت (قىتاي) اسكەرىنە قارسى اتتاندىرادى. بۇگىنگى كۇنى قاراعاندى وبلىسى, وساكاروۆكا اۋدانىنا قاراستى شۇرشىتقىرعان جەرى وسى جورىقپەن بايلانىستى. سول 1756 جىلى باياناۋىلداعى جايلاۋىنان كوكشەتاۋعا كوشكەن ابىلاي حان ءوزىنىڭ ۇلكەن بالاسى توعىم تورەنى باياناۋىلداعى ورداسىنا تاستاپ كەتەدى. توعىم تورەدەن قازاق حالقىنىڭ العاشقى سالالى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ەرماحان بەكماحانوۆ وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ول – ابىلاي حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى.
«جالپى, ءبىزدىڭ حالىقتا ەل بيلەگەن حان جايلاۋدا بولسىن, قىستاۋدا بولسىن ول جەر حاننىڭ ورداسى سانالادى. ول اۋلەت بوتەن جەرگە قونىس سالمايدى. بۇل اڭگىمە-ءاپسانالاردى ۇلى عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى بولعان يمانعالي مانەن ۇلى, الداجار ابدىرازاق ۇلى, ءاناپيا اۋباكىر ۇلى, جانايدار اسىلبەك ۇلى قاريالار باستارى قوسىلعاندا تىلگە تيەك قىلۋشى ەدى», دەيدى التىنبەك قۇرمانوۆ.
ابىلاي حان ورداسىنا قويىلعان تاس بەلگى باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى جاسىباي بولىمشەسىنە قاراستى اۋماقتا.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
شوڭ بي. قامار قاسىموۆ. ءحىح عاسىردا پاتشا يمپەرياسى قازاق دالاسىنا كىرگەندە العاشقى قارا حالىقتان شىعىپ, اعا سۇلتان بولعان – شوڭ بي ەدىگە ۇلى. شوڭ بي ەدىگە ۇلى جونىندە ۇلى عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ, باسقا دا اقىنداردىڭ مۇراعاتتارىندا كەڭىنەن قامتىلعان. شوڭ بي جونىندە جازعان قالمۇقان يساباەۆتىڭ «سەرت» رومانى ول كىسىنىڭ ۇلى دالانىڭ داناگوي كەمەڭگەرى بولعانىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. ادەبيەتشى ادولف يانۋشكەۆيچ كۇندەلىك داپتەرىندە بىلاي دەپ جازادى: «شوڭ سۇلتان ەمەس, بىراق ءىرى ادام. ول ورىستار وسى جەرگە كەلەر الدىندا ءومىر سۇرگەن. اقىلى, ادىلدىگى ءجانى كۇش-قۋاتىنىڭ زورلىعى ارقاسىندا ءوز ورتاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان. ونىڭ ءامىرى اناۋ-مىناۋ حاننان ارتىعىراق پارمەندى جۇرگەن. قىلمىسكەرلەردى ءوزى جازالاعان, ولاردى كەيدە اساۋ اتپەن سۇيرەتتىرىپ, اياۋسىز ولتىرتكەن...», دەپ جازسا, «قازاقتىڭ ءوزىن ءوزى باسقارا الاتىندىعىن دالەلدەيمىن دەپ شوڭ شىققان. بۇكىل قازاق ارەناسىنا وسى سەرتپەن شىققان جالعىز بي – وسى», دەيدى قالمۇقان يساباەۆ ءوز زەرتتەۋىندە.
شوڭ بي تۇركىستاندا جەرلەنگەن. باياناۋىلداعى شوڭ ءبيدىڭ قىستاۋىنا بەلگىتاس ورناتىلدى.
شوڭ ءبيدىڭ قىستاۋى حالىق شەبەرى قامار قاسىموۆتىڭ دا تۋعان جەرى. ق.قاسىموۆ 1893-1966 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ول – قازاق اراسىنان شىققان كاسىبي شەبەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى. العاشقى قۇرمانعازى وركەسترى قۇرىلعاندا بۇكىل ۇلت اسپاپتارىن ءوز قولىمەن جاساپ شىققان جانە موڭعوليانىڭ ۇلت اسپاپتارىن قالپىنا كەلتىرگەن قامار قاسىموۆ جاسىنان قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋمەن شۇعىلدانعان. قامار قاسىموۆتىڭ ءوز قولىمەن اشەكەيلەپ, ورنەكتەپ جاساعان مۋزىكا اسپاپتارى قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكا اسپاپتار مۇراجايلارىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ زيراتى الماتى قالاسىنداعى كەڭساي قورىمىندا. قامار قاسىموۆتىڭ تاس بەلگىسى تورايعىر اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شوڭنىڭ قاراعاشىندا.
ەدىگە ءبيدىڭ بيلىك تاسى. ەدىگە بي تولەباي ۇلى XVIII عاسىرداعى قاز داۋىستى قازبەك بي, بۇقار جىراۋ, ابىلاي حان زامانىنىڭ بيىك تۇلعاسى. ەدىگە بي جونىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە كەڭىنەن قامتىلعان. ءماشھۇر ءجۇسىپ جازبالارىندا «بۇل ءبىزدىڭ قازاقتا ءۇش ەدىگە بولعان. باي ەدىگە, باتىر ەدىگە, بي ەدىگە», دەي كەلە, باي ەدىگە كىشى جۇزدەن, باتىر ەدىگە توقتامىس زامانىندا ءومىر سۇرگەنىن, زيراتى ۇلىتاۋدا جاتقانىن جانە بي ەدىگە شوڭ, تورايعىردىڭ اكەسى ەكەنىنە توقتالادى. زامانىندا ءۇشتىڭ بىرىنە ىلىككەن ەدىگە بي اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا سىر مەن شۋ بويىنداعى ەلدى ارقاعا اكەلگەن رۋباسىلاردىڭ ءبىرى بولعان. ول زاماندا باياناۋىلدىڭ شۇرايلى جەرىن قالماقتار قونىس قىلىپ, كوشىپ كەلگەن ەلدى دالباداعى قاراعايلى بۇلاققا توقتاتىپتى. ارىپ-اشىپ كەلگەن ەل 5-10 جىل ەسىن جيعانشا وسى ارادا بولادى. سوڭىنان ولجاباي باتىر ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, باياناۋىلدى قالماقتاردان بوساتتى. ەل ۇلكەندەرىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق اسساق, سول زاماندا ەدىگە بي تۇيەگە ءمىنىپ, بيلىك تاستىڭ ۇستىنە اق كيىزدى توسەتىپ, ەلدى جيىپ, جاستاردى جانىپ, جاۋعا قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەن. سول زاماننان بىزگە جەتكەن تاس ەسكەرتكىش جاڭاتىلەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قاراعايلى بۇلاقتا تۇر. بۇل جەر قازىر باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعى.
قۇرمانباي ابىز تاسى. قۇرمانباي ابىز بايقوناق ۇلى – ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن دالانىڭ دارىندى تۇلعاسى. ۇلكەن يسلام ءدىنىنىڭ بىلگىرى. ەلدى اۋىزبىرلىككە شاقىرىپ, اۋىرىپ-سىرقاعاندارىن ەمدەپ, قاتارعا قوسقان قاسيەتتى ادام.
قۇرمانباي ابىز جونىندە ماعلۇماتتاردى جيناقتاپ جۇرگەن ولكەتانۋشى مۇحامەت-قايىر ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرمانباي ابىز بايقوناق ۇلى 1829-1901 جىلدارى ءومىر سۇرگەن ەكەن. باياناۋىل اۋدانىنىڭ دالبا (قازىرگى جاڭاتىلەك اۋىلدىق وكرۋگىندە) تۋىپ-وسكەن. قىزىلجار قالاسىنداعى مەدرەسەنى ويداعىداي اياقتاپ, وقۋىن ءارى قاراي بۇحاراداعى «كوكىلتاش» مەدرەسەسىندە جالعاستىرعان. بۇل جەردەن اراب, پارسى تىلدەرىن مەڭگەرىپ, جاڭقوزى – قارامان ابىز ەكەۋى شام (داماسك) قالاسىندا وقىپ, تەرەڭ ءبىلىم العان.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىرعان, ناۋقاس ادامدار ابىز اتانىڭ باسىنا قونىپ, ساۋىعىپ كەتەتىنى ءومىر شىندىعى, تىلسىم كەرەمەت. قۇرمانباي ابىز ق.ساتباەۆتىڭ دۇنيەگە كەلەرىن بولجاعان جانە ازان شاقىرىپ «عابدۋلعاني» دەپ اتىن قويعان قاسيەت يەسى. قۇرمانباي ابىزدىڭ ءبىر كەرەمەتى ءماشھۇر ءجۇسىپ ەسىمىمەن بايلانىستى ايتىلادى. بىردە ەلدى ارالاپ ۇزاق جولعا شىققان ءماشھۇر ءجۇسىپ قۇرمانباي ابىزدىڭ زيراتىنىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, ابىزدىڭ ارۋاعىن سىناماقشى بولىپتى. سول سەبەپتى ءماشھۇر ءجۇسىپ ءوزىنىڭ كوشىرىنە: «قۇرمانباي ابىزدىڭ زيراتىنىڭ قاسىندا ءوتىپ بارا جاتقاندا توقتاماي-اق قوي, كەرىسىنشە اتتى قامشىلاپ, تەزدەتىپ ءجۇر», دەپ بۇيىرادى دا, ءوزى دۇعا قايىرماي وتىرا بەرەدى. ءسويتىپ, زيرات سىرتىنان جىلدامداتىپ وتە بەرگەنىندە تراشپەنكەنىڭ دوڭعالاعى ءۇزىلىپ تۇسكەن ەكەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ: ء«ا, قۇرمانباي! ءبىر دوڭعالاقتىق شاماڭ بار ەكەن ءالى, جارايسىڭ!», دەپ ك ۇلىپتى دە, كوشىرىنە: ء«اي, ەندى توقتايمىز, ابىزدىڭ ارۋاعىنا دۇعا قايىرامىز», دەپ اربادان ءتۇسىپ جاياۋلاپ كەرى ءجۇرىپ دۇعا قايىرىپتى. سوسىن ارباسىنا بەت العاندا اربانىڭ دوڭگەلەگى مەن باسقا سايماندارى ءشوپ اراسىنان تابىلا كەتكەن ەكەن.
قۇرمانباي ابىز جاڭاتىلەك اۋىلىنان 16 شاقىرىم قاشىقتىقتا جەرلەنگەن. تاس بەلگى سول جەرگە قويىلعان.
توتيا انا زيراتى. توتيا انا تۋرالى اڭگىمەلەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا ساقتالعان. دالبا تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك شوقىسى وسى انانىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
توتيا انا حVII-حVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن. «ول قارا باتىردىڭ جولداسى. بۇلار بابىر مەن قۇنيازدىڭ اكە-شەشەلەرى. قالىڭ ەلگە بيلىك ايتقان, ۇلگى بولعان, ەلدەگى داۋ-دامايلاردى شەشكەن كيەلى ادام», دەيدى ولكەتانۋشى مۇحامەت-قايىر ءشارىپوۆ.
توتيا انا زيراتى دالبا تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىگىندە ورنالاسقان. دالبانىڭ ەڭ بيىگى – توتيا. توتيا انامىز كەشەگى جاۋگەرشىلىك زاماندا ءوزىنىڭ ءبىراۋىز سوزىمەن ەلىن اپاتتان امان الىپ قالىپتى. ارعىن-ايدابول بابىر اناسى دۇنيەدەن وتكەندە اناسىنىڭ ءبىر كۇندىك ءسۇتىن اقتايمىن دەپ اق جۋعىزىپ, ارۋلاتىپ ءمايىتتى ارقالاپ الىپ وسى تاۋدىڭ باسىنا كوتەرىپ اپارىپ, جەرلەگەن ەكەن. سودان بەرى سول تاۋ توتيا دەپ اتالادى. اناعا قۇرمەت تاعزىم ەتۋ ورنى بۇل. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1060 مەتر بيىكتىكتە جاڭاتىلەك اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي 17 شاقىرىم جەردە. تاس ەسكەرتكىش وسى جەرگە ورناتىلعان.
ولجاباي باتىردىڭ تاس قورعانى.ولجاباي باتىر حVIII عاسىردا باياناۋىل جەرىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەندە جاۋ اسكەرىن توسىپ الۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلەرىنە تاس قورعان جاساتقان. وسى جەردە جان الىسىپ, جان بەرىسىپ سۋ ورنىنا قان ۇرتتاپ, بۇگىنگى ەلدىڭ ساقتالىپ قالۋىنا سەبەپكەر بولعان تالاي بوزداقتار جەر قۇشتى. 1973 جىلى باياناۋىلداعى تۋعان جەرى جاسىبايعا كەلگەن اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, قارۋ-جاراقتاردىڭ قيراندىلارى – ساداق جەبەسىنىڭ ۇشتارى, نايزانىڭ ۇشى, دۋلىعالاردىڭ قالدىقتارىن تاپتى.
ولجاباي باتىر تولىباي ۇلى 1709 جىلى تۇركىستان ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەن. سارىارقانى جوڭعار-قالماق باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەن ۇلى قولباسشىلاردىڭ ءبىرى. قىستاۋى باياناۋلا جاسىباي كولىنىڭ ماڭىندا بولعان. 1783 جىلى ەرەيمەنتاۋ جەرىندە جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتقاندا دۇنيە سالىپ, مۇردەسىن اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا وراي تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەتكىزە الماعاندىقتان سول جەرگە جەرلەنگەن. بۇگىنگى كۇنى باتىردىڭ زيراتى اقمولا وبلىسى, ەرەيمەنتاۋ اۋدانى, ولجاباي باتىر اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان.
ولجاباي باتىردىڭ قاراۋىل توبەسى. ولجاباي باتىردىڭ تاس قورعانىنىڭ سىرتىندا ادام قولىمەن جاسالعان بيىك توبەشىك تۇر. قورعانداعى جاۋىنگەرلەرگە قيان-كەسكى ۇرىستا باعىت سىلتەۋشى جاۋىنگەر تۇراتىن قاراۋىل توبە. بۇل جەردە دە تالاي جاۋىنگەر وققا ۇشتى.
ولجاباي باتىردىڭ تاس قوراسى. باياناۋىل جەرىن جاۋدان بوساتقان ولجاباي باتىر جاسىباي كولىنىڭ كۇنشىعىسىندا الاسا تاۋ-تاستىڭ ىعىندا تاستان قونىس سالدىرعان. وسى جەردە باتىردىڭ قارۋ-جاراق قويماسى بولعان. بۇگىندە بۇل جەر ولجاباي باتىردىڭ تاس قوراسى دەپ اتالادى.
ءجالاڭتوس اسۋى. باياناۋىلدان جاسىباي دەمالىس ايماعىنا باراتىن تاس جولدىڭ بويىندا ۇلكەن اسۋ بار. ول اسۋدى بۇگىنگى تاريحتى بىلە-بىلمەيتىن كەيبىر جۇرت «سەرپانتين» دەپ اتايدى. نەگىزگى تاريحي اتاۋى – ولجاباي ۇلى ءجالاڭتوس باتىردىڭ اسۋى. سول الماعايىپ زاماندا جاسىباي باتىر قازا تاپقان سوعىستا ءجالاڭتوس تە وسى جەردە قازا تاپقان. ال جاسىباي باتىر زيراتى باياناۋىلدىڭ كۇنشىعىسىندا, باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن كولمەن ەكى ارالىقتا. ول جەردى جاسىباي اسۋى دەيدى. بۇگىنگى ءجالاڭتوس اسۋىنداعى جاسىباي باتىرعا قويىلعان ءمۇسىن تاس جولدىڭ جاسىباي دەمالىس ايماعىنا اپاراتىنىن مەڭزەيدى.
الكەي مارعۇلاننىڭ اتا قونىسى. جاسىباي ەلدى مەكەنى, «دۋلات ءبيدىڭ قارا بۇلاعى». قازاق ارحەولوگيا ەتنوگرافياسىنىڭ اتاسى, سەگىز عىلىمدى قاتار الىپ جۇرگەن اكادەميك الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان 1904 جىلى وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ءا.مارعۇلان ايگىلى ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان ولجاباي باتىردىڭ ۇرپاعى. ايگىلى عالىم 1973 جىلى باياناۋىلعا كەلگەنىندە ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان دۋلات ءبيدىڭ قارا بۇلاعىنداعى قىستاۋىنا قادا قاداپ كەتكەن. سول قاراعايدان قيىپ قاداعان بەلگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇر.
جاياۋ مۇسانىڭ تۋعان جەرى – جاسىباي ەلدى مەكەنى, «ورمان باتىردىڭ قاراقۋىسى». ايگىلى حالىق كومپوزيتورى, ءانشى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سانكت-پەتەربۋرگ, بالتىق جاعالاۋى, پولشا ەلدەرىندە بولىپ, نوتا جانە سكريپكا اسپابىن ۇيرەنىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ قازاق اندەرىن العاشقى رەت سكريپكادا ورىنداعان. «دالا پوگانينيى» اتانعان داۋىلپاز جىرشى جاياۋ مۇسا بايجان ۇلى 1835 جىلى وسى ورمان باتىردىڭ قاراقۋىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1929 جىلى قازىرگى جاڭاتىلەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اقشوقى قىستاعىندا دۇنيەدەن وتكەن. ورمان باتىر – ولجاباي باتىردىڭ تۋىسى.
اتى اڭىزعا اينالعان باياناۋىلعا تىكەلەي قاتىسى بار ولجاس سۇلەيمەنوۆ, شاكەن ايمانوۆ, شاپىق شوكين, ەرماحان بەكماحانوۆ جانە باسقا دا الاشقا اتى تانىمال تۇلعالاردىڭ تۋعان جەرلەرى دە بەلگىلەنىپ قويىلعان.
مىنە, ازىرگە انىقتالعان جانە تاس بەلگى ورناتىلعانى – وسى ورىندار. يگىلىكتى ءىس مۇنىمەن توقتاپ قالماق ەمەس. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ۇرپاقتىڭ تاريحي دۇنيەتانىمىن ارتتىرۋمەن قاتار, وڭىرگە تۋريستەردى تارتۋعا سەپ بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ەندەشە, ىسكە ءسات!
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
