جەر يگەرۋ ءۇشىن تەمىردەن ءتۇيىن دە تۇيە ءبىلۋ كەرەك

قوسالقى بولشەك قىمباتتاپ كەتتى

بىلتىرعى قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان قامباسى بوساپ قالعان شاعىن شارۋاشى­لىق­تاردىڭ كوبى سەبەرگە تۇقىم تاپپاي وتىر. ونىڭ ۇستىنە توزىعى جەتكەن ەسكى تەحنيكاسىنا قاجەت قوسالقى بولشەكتىڭ بىرنەشە ەسە قىمباتتاپ كەتۋى دە جىعىلعانعا جۇدىرىقتىڭ كەبىن كەلتىرىپ تۇر.

مىسالى, ناۋىرزىم اۋدانىن­دا 2019 جىلى قاتتى قۇرعاق­شىلىق بولىپ, كۇزدە وراتىن ءدان بولماعان سوڭ كوپتە­گەن شارۋا قوجالىعى القاپ­قا تەحنيكا شىعارعان جوق. بۇل جىلى وسى وڭىردەگى ەڭ وزىق دەگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوزى ەككەن ەگىنىنىڭ 20 پايىزىن عانا جيناپ الدى. 2020 جى­لى ەگىن جاقسى شىققانىمەن, 2021 جىلى قۇرعاقشىلىق تاعى قاي­تالانىپ, القاپتىڭ الدى گەك­تارىنا 3,5 تسەنتنەردەن عانا ءونىم بەردى. شارۋاشىلىق باس­شى­لارىنىڭ ءبىرازى ەندى بيىلعى قىمباتشىلىقتىڭ كەسىرىنەن توپىراققا مۇلدە ءدان سىڭىرە الماي قالامىز با دەپ الاڭدايدى.

ديقانداردىڭ كوبى كومباين-تراكتورىنا قاجەت تەمىر-تەرسەكتىڭ ءبارىن قوستانايداعى كاربىشەۆ كوشەسىنىڭ بو­­يىندا قاتار-قاتار تىزىلگەن دۇكەندەردەن ساتىپ الادى. كوبىنە, كوكتەمدە قارىزعا الىپ كەتىپ, كۇزدە كەلىپ ەسەپ ايىرىساتىن. بيىل بۇلاي بولمايتىن سىڭايلى. وسى دۇكەندەردىڭ بىرىنە كىرىپ كورىپ ەدىك, دۇكەنشى سىرت ەلدەردەن تاۋار كەلمەي جاتقانىن ايتتى.

– «نش 100» گيدراۆليكالىق سورعىسى قازىر 300 مىڭ تەڭگە تۇرادى. جالپى, گيدراۆ­ليكانىڭ ءبارى 300 پايىزعا قىم­باتتاپ كەتتى. سوقا ءتىسى ەكى ەسە, قالعان­دا­رى 50 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن قىمباتتادى. قازىر ساتاتىن ەشتەڭە جوق. ازداعان قوسالقى بولشەك تۇرلەرى بار, بىراق بىزگە ولاردى تەك قولما-قول اقشاعا عانا بەرەدى. بۇرىنعىداي ساتقان سوڭ ەسەپتەسۋ توقتادى. كەلگەندەر باعاسىن سۇراپ, بۇرىلىپ شىعىپ كەتىپ جاتىر. قازىر بۇرىننان كەلە جاتقان تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىمىزدىڭ كوبىنىڭ اقشاسى جوق. بىلتىرعى قارىزدارىن قايتارا الماي جۇرگەندەر كوپ. جاعدايدى تۇسىنە كور دەپ جالىنادى, ءبىزدىڭ قولىمىزدان نە كەلەدى, ءوزىمىز كىرىپتار بولىپ قالدىق. باعا اسقاقتاپ كەتتى, ەرتەڭگى ساۋدامىز قالاي بولارىن بىلمەيمىز. قىتاي دا جا­بىق. جارتى جىل بۇرىن تاپسىرىس بەرگەن تاۋاردى ءالى الا الماي وتىرمىز. رەسەي دە تاۋاردىڭ كوبىن وتكىزبەي جاتىر. تاۋار بەرمەيدى. بىزگە قارىز تا­ۋار بەرمەيدى, سوندىقتان ءبىز دە ەشكىمگە قارىز بەرمەيمىز, – دەدى ساتۋشى.

ال ديقانداردىڭ كوبى ءبارى جاعالاي قىمباتتاپ جاتقاندا, بيداي مەن ۇن ونىمدەرىنىڭ دە باعاسىن ءوسىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. مۇنىڭ قيسىنىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆتان سۇراپ كوردىك.

– ەڭ اۋىر تيەتىنى, جانارماي, تى­ڭ­­­ايت­­­قىش, مەتالل, تەحنيكاعا قا­جەت­تى قو­­سال­قى بولشەكتەر مەن قۇرى­لىس ما­تەريال­­دارىنىڭ شەكتەن تىس قىم­بات­تاپ كەتۋى. مۇنىڭ زاردابى جالعىز شاعىن شارۋاشىلىقتارعا عانا ەمەس بىزگە دە اۋىر تيەدى. سوندىقتان ءبىز شىعاراتىن ەت, ءسۇت, نان ونىمدەرى ارزان بولماۋى كەرەك. نارىقتىڭ قاتال زاڭى وسىنى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى ەڭبەك وتەلۋى كەرەك قوي. نان قىمبات بولۋى كەرەك. قازىر ناننىڭ قادىرى قاشتى. بۇرىنعى اتا-اجەلەرىمىز ناندى باسپا, تۇزدى شاشپا دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. قازىرگىلەر اياعىنىڭ استىندا جاتقان ناندى تاپتاپ وتە شىعادى. ناننىڭ قادىرىنە نان قىمبات بولعاندا عانا جەتەمىز. دەمەك ءداندى-بۇرشاقتى, مايلى داقىلدار دا قىمبات بولۋى كەرەك. ديقاندار سوندا عانا مەملەكەتكە الاقان جايۋدى دوعارىپ, قىمبات جا­نارماي, قىمبات تەحنيكا, قىمبات تىڭايت­قىشتاردى ءوز قارجىسىنا ساتىپ الا باس­تايدى. ال تۇرمىسى تومەن تۇرعىندارعا ارنايى الەۋمەتتىك كارتالار تاعايىنداپ, ولاردىڭ ارزان ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. مىسالى, اقش الەۋمەتتىك كارتا ارقىلى 20 ملن حالىقتى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىزگە نەگە بۇلاي ىستەۋگە بولمايدى؟ – دەيدى تاجىريبەلى ديقان.

شاعىن شارۋاشىلىقتار قوسالقى بولشەككە ءبىر جازدا 10-15 ملن تەڭگە جۇمساسا, 2-3 مىڭ گەكتار جەرگە بيداي سەبەتىن ورتا شارۋاشىلىقتار 30-40 ملن تەڭگەگە دەيىن قارجى شىعىندايدى ەكەن. ياعني رەسەي, قىتاي, بەلارۋس, ۋكراينا ەلدەرىندەگى ماشينا بولشەكتەرىن شىعا­را­تىن كاسىپورىندار قازاقستاندىق دي­قان­­­داردىڭ ارقاسىندا جىل سايىن ميل­ليارد­تاپ تابىس تاۋىپ وتىر.

بىلتىر قوستاناي وبلىسى ديقان­دا­رىنىڭ 60-65 پايىزى وتە از ءونىم الدى. رەسەي سول كەزدەن باستاپ مەتالل مەن قوسالقى بولشەكتەردىڭ باعاسىن اپتا سا­­يىن نەگىزسىز وسىرە باستادى. كەرەك دۇنيەسى ءدال ناۋقان قىزار تۇستا قىمباتتاپ كەتكەن ديقاندار جەر يگەرۋ ءۇشىن الدىمەن تەمىر يگەرىپ ۇيرەنۋ كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزگەندەي. كوز اشقالى جەر تىرماپ, ءدان ەگىپ داعدىلانعان ديقاندار باستارىنا قانشا قيىنشىلىق ءتۇسىپ جاتسا دا جەردەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى. كەرىسىنشە, تىعىرىقتان شىعارار جول تاۋىپ, شەتەلدىڭ تەمىر-تەرسەگىنە قارجى شاشقانشا, بۇرىنعى ماشينا-تراكتور شەبەرحانالارىن قايتا ءتىرىلتىپ, ۇساق-تۇيەك, قاراپايىم قوسالقى بولشەكتەردى ءوزىمىز جاساپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك دەيدى.

ماشينا-تراكتور شەبەرحانالارى قايتا جاڭعىرا ما؟

بۇرىن ءار اۋىلدا ماشينا-تراكتور شەبەرحانالارى بولۋشى ەدى. ەگىن شارۋا­شى­لىعىمەن اينالىساتىن مىڭ­داعان اۋىل سوقانىڭ ءتىسى سياقتى قاراپايىم دۇ­نيەلەردى وزدەرى جاساپ شىعاراتىن. قا­لىڭ مەتالدى اۆتوگەنمەن كەسىپ-ءپى­­شىپ كا­دىمگى وتكىر ءتىس دايىندايتىن. قا­زىر مۇنىڭ ءبارى سىرتتان كەلەدى. قا­را­­پايىم كەرەك-جاراقتىڭ ءبارىن جەر­گىلىكتى جەردە جاساۋعا بولاتىنىن كانىگى دي­قاندار دا ايتىپ وتىر. دي­قان­داردىڭ ­ايت­ۋىنا قاراعاندا, ول ءۇشىن اۋما­عىن ات شاپتىرىمداي ەتىپ ۇلكەن زاۋىت سالۋدىڭ دا قاجەتى جوق. اۋدان ورتالىقتارىندا, ءىرى اۋىلداردا توڭىرەك­تەگى شارۋاشىلىقتارعا قىزمەت كورسەتەتىن شاعىن تسەحتار مەن شەبەرحانالار اشىپ, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار ءۇشىن جاپ­پاي قاراپايىم قوسالقى بول­شەك­تەر مەن تىرما, جەر وڭدەيتىن, جىر­­­تاتىن, قوپسىتاتىن, ءتىپتى بيداي ۇشى­رىپ, تازالايتىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇ­­­­رال­دارى مەن وعان قاجەت قوسالقى بۇ­يىم­داردى جاساپ شىعارۋعا شىنداپ بەت بۇ­رۋ كەرەك.

ماسەلەن, قىتاي ء«بىر ءۇي – ءبىر زاۋىت» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيتىن شاعىن كاسىپورىنداردى قاپتاتىپ, جاپپاي ءونىم شىعارا باستاعان سوڭ تەز كوتەرىلدى. وز­دە­رى ءۇيدىڭ ۇستىڭگى قاباتىندا تۇرادى, استىندا مينيزاۋىت جۇمىس ىستەپ جاتادى. ولار شارۋاشىلىق ورلەۋدى كاسىپكەرلىكتى تىركەۋ مەن ليتسەنزيا الۋدى جەڭىلدەتۋدەن باستادى. مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا كەرەك تەمىر-تەرسەك ساتىپ الۋ ءۇشىن جىل سايىن ميللياردتاعان قارجى سىرتقا كەتەدى. ال ەگەر قاراپايىم ۇساق بولشەكتەردى جاساپ ۇيرەنسەك, قىرۋار اقشا جەرگىلىكتى جەردە قالادى. ءتىپتى, وڭىرلەردە شاعىن زاۋىتتار مەن تسەحتار كوبەيسە, ولار دامي كەلە تۇسكەن تابىسىن ءوز ءوزىن ينۆەستيتسيالاۋعا جۇمساي باستاۋى دا بەك مۇمكىن. بىزدە تەمىردى قامىرداي يلەيتىن قولى التىن شەبەرلەر كوپ, سولاردىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. ول ءۇشىن شاعىن وندىرىسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە جاعداي جاساۋ پارىز. ءتىپتى, قوسالقى بولشەكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلاتىن قۇرال-سايمانداردى شىعارۋدى قولداۋعا ارنالعان ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە قوسىلىپ, ماماندار وسى سالانى دامىتۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ, جونعىش ستانوكتار ساتىپ الۋدى, ولار اياقتان تۇرىپ كەتكەنشە ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدى قولعا السا, نۇر ۇستىنە نۇر. وسىلايشا, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار سىرتقى تاۋەل­دىلىكتەن ارىلا باستايدى. بۇل اگرو­بيز­نەسكە دە, مەملەكەتكە دە پايدالى بولارى ءسوزسىز.

– اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا قاجەت قوسالقى بولشەكتەردى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن ستانوكشى, فرەزەرشى, «اقىلدى» ستانوكتارعا ارنالعان تسيفرلى باعدارلامالاردى ەنگىزە الاتىن مامانداردى دايارلاۋ كەرەك. بىزگە ەڭ باستىسى, تەحنيكالىق كادرلار, تومەنگى جانە ورتا بۋىنداعى كادرلار جەتىسپەيدى. جوعارعى بۋىندى كادرلار جەتكىلىكتى, بىراق ولار الدىڭعى ەكەۋىنسىز ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزە المايدى. ال تومەنگى بۋىندى تەحنيكالىق كادرلاردى كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر دايارلاۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن قازاقتاردى مۇمكىندىگىنشە تەحنيكالىق ماماندىقتاردان, تەحني­كالىق مۇمكىندىكتەردەن اۋلاق ۇستاۋ ساياساتى ءجۇردى. ءتىپتى, وسىدان بىرنە­شە عاسىر بۇرىن رەسەي پاتشالارى بۇرا­تانا حا­لىق­تارعا ۇستا ماماندىعىن الۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى جارلىقتار شىعارىپ وتىرعان. تاعى ءبىر مىسال, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستال­عان­دا باتىستاعى زاۋىتتاردىڭ كوبى قازاق­ستان­عا ەمەس, ورال وڭىرىنە, چەليابى, سۆەردلوۆ وبلىستارىنا ورنالاستىرىلدى. وسىنىڭ ءبارى الدىن الا ويلاس­تى­رىلىپ جاسالعان دۇنيەلەر. ياعني كورشى ەشقاشان كۇشتى, قۋاتتى بولماۋ كەرەك دەگەن قاعيدا بولدى. مۇنىڭ تەحنيكالىق بىلىمگە, تەحنولوگيالىق مۇم­كىندىكتەر مەن جاڭاشىلدىقتارعا تىكە­لەي قاتىسى بار. ويتكەنى تەرىسكەيدەگى كورشى مەملەكەت ءۇشىن قازاقستاندا ءوندىرىس بولماعانى ءتيىمدى. ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. بۇل  – وتە كۇردەلى, وتە ماڭىزدى ماسەلە. ءبىز بولشەك قۇراستىرۋدان بولشەك شىعارۋعا وتەتىن كەزەڭدى وتكىزىپ الماۋىمىز كەرەك, – دەيدى قوستاناي اۋدانىنداعى «دەمەترا» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى باۋىرجان بارساقباەۆ.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولساق, تەحنيكاسى ەسكى, شارۋا­شى­لىعى شاعىن ديقاندار قازىرگى كۇر­دە­لى كەزەڭدە باعاسى اسپانداپ كەتكەن شەتەلدىڭ تەمىر تاۋارىنا تەلمىرمەي-اق, جەر­گىلىكتى شاعىن ءوندىرىس وشاقتارىن دا­مى­تۋدى قولعا العان دۇرىس دەيدى. ول ءۇشىن اۋىل-اۋىلدا ەسكىدەگى متم, توكار, فرەزەر ستانوكتارى بار شەبەرحانالار قايتا اشىلىپ, بولت, گايكا, شايبا, سوقانىڭ ءجۇزى, تىرمانىڭ ءتىسى سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت ۇساق-تۇيەك قاراپايىم بولشەك زات­تار­دى جاساۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال تەح­نيكا پاركىن شەتەلدىك كومباين-تراك­تورمەن جا­ڭالاپ العان كەيبىر ءىرى شارۋاشى­لىقتاردىڭ باسشىلارى مۇنداي شەبەرحا­نا­لاردىڭ «كلاسس», «دجوندير» سياقتى وزىق تەحنيكالارعا ارنالعان قوسالقى بولشەكتەردى شىعارا المايتىنىن ايتادى.

ۇلگى الاتىن شارۋاشىلىقتار بار

قوستاناي وڭىرىندەگى بىرقاتار ءىرى سەرىك­­تەس­تىكتەردىڭ وزدەرىنىڭ جەكە شەبەر­حا­­نالارى بار. مۇنداي شارۋا­شىلىق­تار­دىڭ ىلگەرى ءىسى وزگەلەرگە ۇلگى بولسا يگى. مى­سا­لى, مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «قار­قىن» اگروفيرماسىنىڭ شەبەرحاناسى قىسى-جازى توقتاماي جۇمىس ىستەپ جاتادى. شەبەرحانانىڭ توكار, فرەزەر ستانوكتارى, باسقا دا تولىپ جاتقان زا­ما­­ناۋي قۇرىلعىلارى بار. ۇستاحانا, موتور جوندەۋ تسەحى, ەلەكتر تسەحى جۇمىس ىستەپ تۇر.

– ءبىز كوبىنە رەستاۆراتسيالىق جۇ­مىس­تار جۇرگىزەمىز. رەستاۆراتسياعا كەلەتىن بولشەكتەردىڭ ءبارىن جونىپ, تۇزەپ, قايتا قالپىنا كەلتىرەمىز. سونداي-اق توپى^­راق قوپسىتاتىن تىرمالاردىڭ كەتكەن تىس­تە­رىن ءوزىمىز جاساپ شىعارامىز. ءبىزدىڭ تەح­نيكالاردىڭ ءبارى شەتەلدىكى. ولاردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى دە وتە قىمبات. سون­دىق­تان قولىمىزدان كەلگەنشە, قارا­پا­يىم بولشەكتەردى, بەكىتكىشتەر مەن باي­لا­نىستىرعىشتاردى ءوزىمىز جاساپ الامىز, – دەدى سەرىكتەستىكتىڭ باس ينجەنەرى يۋري بۋبنين.

ال قوستاناي اۋدانىنداعى «دەمەترا» سەرىكتەستىگىنىڭ شەبەرحاناسىنا كىرگەن ەسكى «كيروۆەتس» تراكتورلارى ون شاقتى كۇننەن كەيىن ادام تانىماستاي وزگەرىپ, سۋ جاڭا بولىپ شىعادى. مۇنداعى شەبەرلەر ءتىپتى «ت-4» تراكتورلارىنىڭ شىنجىرىن شەشىپ تاستاپ, دوڭعالاق ورناتىپ العان.

– قولداعى قارجىنى بارىنە جەتكىزە المايمىز. سۋ جاڭا «متز 1221» ساتىپ الۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 20 ملن تەڭگەدەن استام اقشا كەرەك. ونى الاتىن جاع­دا­يىمىز جوق. تاياۋ كۇندەرى توپىراق ىل­­عالىن جابۋ جۇمىستارىن باستاۋ كەرەك. بۇل تراك­تورلار نەگىزىنەن وسى ماق­­ساتقا پايدا­لانىلادى. سوندىقتان باياعى كەڭەس كەزەڭىنەن كەلە جاتقان ەسكى شىن­جىرتابان «ت4» تراكتورلارىنىڭ شىن­جىرلارىن شەشىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا دوڭعالاق سالىپ الدىق. ءتورت جىلدان بەرى وسى تراكتورلاردى پايدالانىپ جاتىرمىز. سىننان سۇرىنبەي ءوتتى, تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جاعىنان 20 ملن تەڭگەلىك «متز 1221» تراكتورلارىنان اسىپ كەتپەسە, كەم تۇسپەيدى. بىلتىر ەسكى «ت4»-دىڭ نارىقتاعى باعاسى 300-400 مىڭ تەڭگە بولاتىن. ونىڭ قوسالقى بول­شەكتەرى ءارى ارزان ءارى تەز تابىلادى, بۇزىلا قالسا, جوندەۋ دە وڭاي. ويتكەنى شىن­جىرتابان تراكتور شارۋاعا قولايسىز بولعاندىقتان, كوبى ونى تەك مەتالل قا­بىل­­داۋ ورىندارىنا وتكىزىپ جاتىر. ءدال قا­زىرگى جاعدايدا بىزگە وسى پايدالى. بىزدە مۇنداي تراكتورلاردىڭ تورتەۋى بار. تىرما سۇيرەپ, كوكتەمدە ىلعالدىڭ بەتىن جابۋعا, كۇزدە ەگىن ورىپ العان سوڭ, توپى­راق قوپسىتۋعا ىڭعايلى, ءوزىمىز «گيبريد» دەپ ات قويىپ الدىق, – دەدى سەرىكتەستىك باس­شىسى.

اتالعان سەرىكتەستىك توپىراق قوپ­سى­تاتىن سوقانىڭ ۇشكىر قوندىر­عى­لارىن دا ءوزى جاسايدى. شەبەرحانا­سىندا پلازما ستانوگى جۇمىس ىستەپ تۇر.

– كەرەك نارسەنىڭ سۇلبا-سىزباسىن كومپيۋتەر ارقىلى باعدارلاماعا ەنگى­زە­مىن. ول ءۇشىن قالىڭ مەتالل كەرەك. ستانوك ءبارىن كەسىپ بەرەدى. مىسالى, مەن توپىراقتى 6 سم تەرەڭدىككە دەيىن قوپ­­سىتاتىن سوقانىڭ ەكى ءجۇزى مەن وك­شە­­سىن ەكى بولەك جاساپ, ءبىر-بىرىنە دا­نە­كەرلەي سالدىم, تۇك قيىندىعى جوق, – دەدى جوقتان بار قۇراپ, ەسكىدەن جاڭا شىعارىپ وتىرعان ديقان.

قوستاناي وبلىسى