“تىنىشتىقتى التىنعا دا ساتىپ الا المايسىڭ”

تاعدىر ءبىزدىڭ ۇرپاققا عاسىرلار توعىسىندا, ءتۇرلى قوعامدىق وزگەرىستەردى باستان كەشۋدى, كەڭەستىك جۇيەدە ءومىر ءسۇرىپ, ودان كەيىن جەكە, دەربەس مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدى, ونىڭ العاش ومىرگە كەلگەن ساتىنەن بۇگىنگە دەيىنگى وتكەن جولىن بىتە قايناسىپ بىرگە ءجۇرىپ ءوتۋدى بۇيىرىپتى. ءبىز سوڭعى جيىرما جىلدا ەلىمىز ءۇشىن عاسىرعا بەرگىسىز تاريحي وقيعالاردى باستان وتكەردىك دەپ ايتىپ ءجۇرمىز. ءيا, ول راس. مۇنىڭ ءبارى تاريح, مۇنىڭ ءبارى كەلەر ۇرپاققا مۇرا. اركىمنىڭ دە ومىرىندە ءسىرا دا ەستەن كەتپەيتىن ەلەۋلى ساتتەرى بولادى. مەنىڭ ومىرىمدەگى سونداي ساۋلەلى ساتتەردىڭ ءبىرازى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. “جاقسىنىڭ وزىنەن بۇرىن اتى جەتەدى” دەگەن عوي دانا حالقىمىز. سول ايتقانداي, مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن كورمەي تۇرىپ, ونىڭ اتىنا سىرتتاي قانىق ەدىم. قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۋليانوۆ اۋدانىنداعى “كوكتال” سوۆحوزىنا جاڭا عانا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان كەزىم ەدى. 1979 جىلدىڭ اياعى, 1980 جىلدىڭ باسى. كورشى سوۆحوزداردىڭ ءۇش بولىمشەسىنەن قۇرىلعان ون ەكى دە ءبىر نۇسقاسى جوق جاڭا شارۋاشىلىق نە ءۇي, نە وتىراتىن قىزمەت ورنى, نە مەكتەپ, نە بالاباق­شا, نە قىزمەتكەرلەر تۇراتىن ءۇي, نە دارىگەرلىك پۋنكت جوق, ءتىپتى كادر دا جاساقتالماعان شارۋا­شىلىق ەكەن. ول كەزدە پارتيا ايتتى ءبىتتى دەپ, جىبەرگەن جەرىنە بارا بەرەتىن زامان عوي. سودان اۋدان باسشىلارى دا “سەن جاسسىڭ, وسى سوۆحوزعا باسشىلىققا قويىلدىڭ, ەندى بارلىعىن ءوزىڭ شەشۋىڭ كەرەك” دەگەن سىڭاي تانىتتى. سودان ويپىر-اي, مىنا قيىندىقتاردان قالاي شىقساق ەكەن دەپ دەل-سال بولىپ جۇرگەن ساتتە, “جىرتىق ءۇيدىڭ قۇدايى بار” دەمەكشى, “قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى”, – دەپ ەل ءدۇر ەتە قالدى. سەبەبى, ەلگە وزىنەن بۇرىن اتى جەتكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جالىنى مول, قۋاتى زور, جاس بولا تۇرا اسا پاراساتتى, اسقان ىسكەر باسشى دەگەن حالىقتىڭ باعاسى ەل قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ تۇرعان كەز بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاڭا قىزمەتىنە كەلە سالا وبلىس بويىنشا كوپتەگەن, بالەن جىلدان شەشىمىن توسىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارىن شەشە باستاعان. مەن بىردەن ءوزىم باسقارىپ جۇرگەن شارۋا­شىلىعىمنىڭ جاعدايىن ايتىپ, كومەك سۇرايىن, ايتپەسە مىنا قىستىڭ ۇسكىرىك ايازىنان جانە جاڭا قۇرىلعان سوۆحوزدىڭ تولىپ جاتقان قيىندىق­تارىنان ابىرويمەن شىعۋ وڭايعا تۇسپەيتىنىنە ابدەن كوزىم جەتىپ, ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ قابىل­داۋىنا بارۋعا بەل بۋدىم. سودان ءبىر ىڭعايى كەلىپ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق حاتشىسى ۆ.گ.انۋفريەۆكە وسى ءوتىنىشىمدى ايتىپ ەدىم, ول كىسى بىردەن “نە ءۇشىن باراسىڭ؟ ءبارىن ءوزىمىز شەشەمىز, كومەكتەسەمىز”, – دەپ اۋداننىڭ باسشىلارىنا تاپسىرما بەرە باستادى. “نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلىنا كىرىپ شىعايىن جانە جاڭا شارۋاشىلىققا كومەك سۇرايىن”, – دەپ ەدىم, ء“وزىم ايتام ول كىسىگە, كەلەسى جىلى كىرەرسىڭ” دەپ, ازار دا بەزەر بولدى. سودان ۆ.گ.انۋفريەۆ مەنىڭ ماسەلەمنىڭ ءبىرازىنا تىكەلەي كوڭىل اۋدارىپ, اۋدان باسشىلارى دا كومەكتەسىپ, جولىم وڭىنان بولا باستادى. سول كەزدە وبلىس بويىنشا شارۋاشىلىق پەن ءوندىرىس قانا ەمەس, كادر ماسەلەسى دە نۇرەكەڭنىڭ قولىندا بولدى. قاراعاندى قالاسىندا ول ۋاقىتتا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى بار بولعانى جەتى پايىز توڭىرەگىندە عانا ەدى دە, وبلىستاعى قازاقتىڭ سانى ون ەكى-اق پايىز بولاتىن. ال باسشىلىق جۇمىستارداعى قازاقتار ساۋساقپەن سانارلىق. سوناۋ سولومەنتسەۆتەردىڭ زامانىنان باستاپ سول از باسشىلاردىڭ ءوزىن تۇقىرتىپ, اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ, ولاردىڭ ەڭسەسىن ەزىپ تاستاعان-دى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باسقا ۇلت وكىلدەرىن قولداي وتىرىپ, قازاقتىڭ دا اقىلدى, ىسكەر, ءبىلىمدى جىگىتتەرىن بىرتىندەپ ۇلكەن قىزمەتتەرگە ارالاستىرا باستادى. بۇگىندە ولاردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتىمىزدىڭ نىعايۋى مەن ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جولىندا تەر توگىپ, ايانباي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. كەڭەس وداعى قۇلاپ, مەملەكەتىمىز تاۋەلسىز­دىگىن الۋعا بەت بۇرعان ءسات. سول كەزدە مەن تالدى­قورعان وبلىسىنىڭ باسشىسى ەدىم. “جاس وتاۋدىڭ جوعى كوپ” دەمەكشى, 90-شى جىلدار ءبىز ءۇشىن اۋمالى-توكپەلى, بارىمىزدان جوعىمىز كوپ, قيىن-قىستاۋ كەز ەدى. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار جوقتىڭ قاسى. تىپتەن, سابىن دا جوق, كىر جۋاتىن ۇنتاق تا جوق, قانت تا جوق, وسىمدىك مايى جانە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار تاپشى. ەندى وسى تىعىرىقتان شىعۋ قاجەت بولدى. ەلباسىمەن اقىلداسىپ, جاركەنت جانە الاكولدە ەكى ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇردىق. وبلىستىڭ قىتاي ەلىمەن شەكارادا تۇرعانىن پايدالانىپ, ولاردان قانت الىپ, ونى رەسەيگە, نيجني نوۆگورود پەن ومبىعا جىبەرىپ, ولاردان حالىققا قاجەتتى تاۋارلار الىپ, ارەكەت ەتە باستادىق. تۇسكەن پايدانى بيۋدجەتتەن تىس قورعا شوعىرلاندىرىپ, سول ارقىلى وبلىستاعى جاعدايلارى تومەن وتباسىلارىنا, مۇگەدەكتەرگە, زەينەتكەرلەرگە, تىپتەن ستۋدەنتتەرگە جاردەم بەرە باستادىق. مىنە, وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەگەن كەزىمىزدە ەلباسىمىزدان ۇلكەن قولداۋ تاپتىق. تالدىقورعان وبلىسى كوپ ۇلتتى ايماق. سوندىقتان دا ول جەردەگى ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ, ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىكتى بولدىرماۋ باستى ماقساتىمىز ەدى. وسى ماسەلەنى دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن 1990 جىلى جەرگىلىكتى حالىقتار دوستاستىعى فورۋمىن قۇردىق. سول فورۋمنىڭ ەكى جىلدىعىن اتاپ وتكەلى جاتقانىمىزدا اياق استىنان ەلباسى وبلىسىمىزعا كەلە قالدى. جوسپارلانباعان جاعداي ەدى. ەلباسىنان سول جيىنعا قاتىسۋىن ءوتىندىم. مەرەكە باستالىپ كەتتى, حالىق جينالىپ قالعان ەدى. ءار ۇلت ءوز ونەرلەرىن كورسەتىپ, ۇلتتىق داستارقاندارىن جايىپ, ورتاق مەرەكە جاساپ جاتقان. بۇل ەلىمىزدەگى كوپ ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە, دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستاما ەدى. جينالعان جۇرت كۇتپەگەن جەردەن ەلباسىن كورىپ, ءبىر جاعىنان تاڭدانىپ, مارە-سارە بولدى دا قالدى. “پرەزيدەنت تە كەلىپتى عوي!” دەدى دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن كوتەرىپ الا جونەلگەنى بار ەمەس پە؟! تاريحتا بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى, ءبىر ەلدىڭ, ءبىر مەملەكەتتىڭ, ءتىپتى ادامزاتتىڭ دامۋىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن وقيعالار از ەمەس. سول سياقتى اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەلىمىزدى نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي باسشى باسقارماعاندا قازاقستان قانداي بولار ەدى؟ جيىرما جىل بويى ەل ىنتىماعى ساقتالىپ, بارلىق ۇلتتاردىڭ ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي سۇتتەي ۇيىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى زور جەتىستىك. قاراباق, ۋكراينا, گرۋزيا, قىرعىزستانداعى قاندى وقيعالارعا قاراپ وتى­رىپ, ەلىمىزدەگى سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ وسى تى­نىشتىعىنا تاۋبە دەي­مىز. سونداي-اق ەلى­مىزدىڭ ەقىۇ-عا مۇشە بولۋى جانە ءمۇ­شە بولىپ قانا قويماي توراعالىق ەتۋىنىڭ ءوزى – ۇلكەن تاريحي وقيعا. وعان قوسا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, شان­حاي ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا, ەۋ­رازيا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا, تۇركىسوي سياقتى ۇيىمدارعا مۇشە بولار ما ەدىك؟ ەگەر نۇر­سۇلتان نازارباەۆ الەم بويىنشا ەڭ الدىڭعى قاتارلى قۋاتى بار يادرولىق قارۋدان باس تارتپاعاندا جاعداي قالاي بولار ەدى؟ قا­زاقستان ءدال بۇگىنگىدەي تىنىشتىق پەن دا­مۋدىڭ ارالىنا اينالا الار ما ەدى؟.. مەن بىرنەشە شەت مەملەكەتتەردە قا­زاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ 12 جىلدان اس­تام قىزمەت اتقاردىم. سوندىقتان دا كوپتەگەن ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى باس قوسقان جيىنداردا ەلباسىنىڭ قاسىندا بولۋعا تۋرا كەلدى. بۇگىنگىدەي قازاقستاندى الەم تانىعان كەز ەمەس, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ وزىندە ءىرى باسقوسۋلاردا پرەزيدەنتتەر لەگىنىڭ الدىندا كوبىنەسە قىتايدىڭ, اقش-تىڭ, رەسەيدىڭ جانە قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتەرى كەلە جاتاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ پرەزيدەنتتەرىن اۋزىنا قاراتىپ, ءتۇرلى ءازىل-قالجىڭىن ايتىپ كۇلدىرىپ, ۇتقىر ويلارىمەن ءتانتى ەتىپ كەلە جاتقانىنا تالاي رەت كۋا بولدىق. سوندا سىرتتان قاراپ تۇرعان بىزدەردىڭ جۇرەگىمىزگە قۋانىش ۇيالاپ, قازاق ەكەنىمىزگە, قازاقستان مەملەكەتىمىز, وسىنداي ەلباسىمىز بار ەكەنىنە قالايشا ماقتانىپ, ماساتتانباسقا؟! بۇگىندە ەلىمىز الەم كارتاسىندا ويىپ تۇرىپ ورىن العان, وركەنيەتتى مەملەكەت, مادەنيەتى باي, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى جوعارى ادامداردىڭ وتانى ەكەنىن الەم مويىندادى. بۇل جەتىستىكتەرگە ەلباسىنىڭ جەكە باسىنىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىن بىرەۋ جوققا شىعارا الا ما؟ ارينە, جوق. وسى جەردە مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شەت مەملەكەتتەرگە ساپارى كەزىندە شەت ەلدىكتەردىڭ ونى قالاي قۇرمەتتەيتىندىگىنە كۋا بولعان ءبىراز وقيعالاردى ەسكە العىم كەلىپ وتىر. اۆستريادا ەلشى بولىپ جۇرگەنىمدە پورتۋگاليادا ەقىۇ-نىڭ ۇلكەن باسقوسۋى ءوتىپ, وعان كوپتەگەن ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى جينالدى. مەن ەقىۇ-دا دا ەلشىلىك قىزمەت اتقاراتىنمىن. بۇل 1996 جىلدىڭ جەلتوقسانى بولاتىن. وسى باسقوسۋعا وراي ەلىمىزدىڭ ءيميدجىن كوتەرۋ ماقساتىندا وزگە ەلدەردىڭ ەلشىلەرىمەن, باسقا دا ءتيىستى ورگاندارىمەن ايتارلىقتاي شارۋا اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, سول كەزدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى ارتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا شەتەلدەردە ايتارلىقتاي تانىمالدىلىققا جەتىپ قالعان ەدى. مىنە, وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان باسشىسى ءبىرىنشى كۇنگى وتىرىستىڭ ەكىنشى جارتىسىن باستان-اياق ءوزى جۇرگىزىپ, العاشقىلار قاتارىندا ۇزىلىسكە دەيىن ءسوز سويلەدى. بۇل بىرىنشىدەن, ەلىمىز ءۇشىن, ەكىنشىدەن, بىزدەر ءۇشىن دە ۇلكەن ابىروي بولدى. 2000 جىلدىڭ اقپانىندا ەقىۇ-نىڭ كەزەكتى جيىنىنا قاتىسۋ ءۇشىن ۆەناعا ن.ءا.نازارباەۆ كەلەدى دەگەن ەلدەن حابار الىپ, ەلشىلىكتىڭ قىزۋ دايىندالىپ جاتقان كەزى ەدى. قىزمەت تەلەفونىم شىر ەتە ءتۇستى دە ارعى جاقتان: “قازىر ءسىزدى ەلباسىمەن جالعايمىز,” – دەدى. “مىنا جاقتا جىگىتتەردىڭ بىرەۋلەرى جيىنعا بارىڭىز, بىرەۋلەرى بارماڭىز دەيدى. سەن قالاي ويلايسىڭ, ساعىنبەك؟” – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. مەن: ء“سىز كەلسەڭىز, بۇل جاقتاعىلار ءسىزدى عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندى مويىنداپ, ءتانتى بولار ەدى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق رەفورمالارداعى قول جەتكەن جەتىستىگى تۋرالى سىزدەن ارتىق ەشكىم ايتىپ بەرە المايدى. كەلگەنىڭىز وتە دۇرىس بولار ەدى. بۇلار ءسىز كەلەدى دەپ قاتتى دايىندالىپ جاتىر”, – دەدىم. شىنى كەرەك, سول كەزدە ەقىۇ-نىڭ كەيبىر قىزمەت­كەرلەرىنىڭ قازاقستانعا كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا سىن ايتىپ جۇرگەن كەزى ەدى. تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتىندە بۇل ءجايت جاپپاي جازىلىپ جاتقان بولاتىن. بىراق, بۇل سىن ەقىۇ-نىڭ ەمەس, وسى ۇيىمنىڭ جەكەلەگەن ادامدارىنىڭ عانا پىكىرى بولاتىن. ءسويتىپ, قۇرامىندا سول كەزدەگى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى م.ءتاجين, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ىدىرىسوۆ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى ز.باليەۆا, تاعى دا بىرنەشە جاۋاپتى مەملەكەت قىزمەتكەرلەرى بار, ەلباسىمىز باستاعان دەلەگاتسيا ۆەناعا كەلە قالدى. وسى جەردە بەدەلدى ۇيىم قازاقستاندى سىنايدى-اۋ دەگەن الىپ-قاشپا پىكىرلەر دە بولعانىن جاسىرمايمىن. الايدا, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز بۇل پىكىردى جوققا شىعارىپ, ءبارىن ءوز ورنىنا قويىپ, بارلىق اۋديتوريانى وزىنە بىردەن باۋراپ العان ەدى. وسى حالىقارالىق جيىننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۆستريا پرەزيدەنتىمەن, كانتس-لەرىمەن جەكە كەزدەسۋلەرى بولدى. ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلباسىنا قۇرمەت كورسەتكەنى سونشالىق, ءوز مەملەكەتىنىڭ ەڭ جوعارعى وردەنىمەن ماراپاتتاپ, ەلباسىمىزدى 2000 جىلدىققا ارنالعان مىڭ جىلدا ءبىر-اق رەت بولاتىن مەرەيتويلىق “ۆەنا بالىنا” شاقىردى. ول ءداستۇرلى مەرەكەدە ەۋرووداق باسشىلارى سۇرانىپ, قول جەتكىزە الماعان اۆستريا پرەزيدەنتىنىڭ لودجاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى عانا ۇلكەن قۇرمەتپەن وتىرعاندا, كوكىرەگىمىزدى كەرنەگەن قۋانىش سونشالىق, توبەمىز كوككە جەتكەندەي بولدىق. قاي ۋاقىتتا قازاق ەلى وسىنداي قۇرمەتكە جەتىپ ەدى؟! قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ساپارى وسى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعا بولىپ, قازىرگىدەي حالىقارالىق ابىرويلى بولۋىمىزعا جول اشىپ بەردى. مۇنداي باققا تەك تاۋبە دەگەننەن باسقا نە ايتۋعا بولادى؟ وسىنىڭ ءبارى ۇزاعىنان بولعاي. شەت ەلدە قىزمەت بابىمەن جۇرگەندە بايقاعانىم, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وتە ءبىر ەرەكشە قابىلەتى مەن قاسيەتى قاي ەلدىڭ بولماسىن باسشىلارىن اۋزىنا قاراتىپ, وزىنە باۋراپ الاتىندىعى دەر ەدىم. “حاننىڭ باسىندا مىڭ ادامنىڭ اقىلى بار” دەگەندەي, ەلباسىمىز ءوزىنىڭ بىلىمدىلىگىمەن, تەكتىلىگىمەن, ۇشقىر ويىمەن, ءازىل-قالجىڭىمەن نەبىر جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلاردى اۋزىنا قاراتىپ, مويىنداتا­تىنىنا كوزىم جەتىپ ءجۇردى. ناعىز ەلدىڭ قامىن ويلاعان ساياساتكەر ءۇشىن بۇل تاپتىرمايتىن ۇتىمدى قاسيەت ەكەنىندە داۋ جوق. وسىلايشا ول ءوزىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاق ەلىن الەمگە مويىنداتتى. شەت ەلدەردە تاعى ءبىر بايقاعانىم: كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەر باسشىلارى پرەزيدەنتىمىزگە قۇرمەتپەن قارايتىنى, ساليقالى ساياساتكەر رەتىندە جوعارى باعالايتىنى, جاقىن ارالاس­قىسى, كەزدەسكىسى كەلەتىندىگى. وسىعان ءبىر عانا ناقتى مىسال كەلتىرەيىن. نۇرسۇلتان ءابىش- ۇلىنىڭ حورۆاتياعا ساپارى ازىرلەنىپ جاتقان بولاتىن. سول تۇستا وسى ەل پرەزيدەنتى س.مەسيچ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوز ەلىندە قانشا بولاتىنىن سۇرادى. حاتتاما بويىنشا ەكى-ءۇش كۇن ەكەنىن ايتتىم. “قالىپ, دەمالۋعا ۋاقىتى بولار ما ەكەن؟” – دەپ ءوتىندى ول. ساپار اياقتالعان سوڭ ەلباسىمىز حورۆاتيا پرەزيدەنتى س.مەسيچ مىرزانىڭ ءوتىنىشىن قۇپ الدى. حورۆاتيا باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇلكەن قۇرمەت, قوشەمەت كورسەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاتقان جەرىنە ءوزى بارىپ, “گالستۋكسىز” كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدى ۇيعاردى. وسى اڭگىمە شىققان كەزدە كورشى سلوۆەنيا مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.كۋچاننىڭ كومەكشىسى تەلەفون شالدى, “ەرتەڭ نازارباەۆ پەن مەسيچ “گالستۋكسىز” كەزدەسۋ وتكىزەدى ەكەن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ دە ءسىزدىڭ پرەزيدەنتىڭىزبەن بىرگە بولعىسى كەلەتىن تىلەگى بار”, – دەدى. مىنە, ءسويتىپ ەۋروپاداعى ەكى ەل – حورۆاتيا مەن سلوۆەنيانىڭ پرەزيدەنتتەرى ۋاقىتتارىن ءبولىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسشىسىمەن جىلى ءجۇزدى كەزدەسۋ وتكىزگەنى بار ەدى. چەحيا, بولگاريا پرەزيدەنتتەرى دە ساپار بارىسىندا وڭاشا, بەيرەسمي كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋعا ىقىلاس تانىتتى. بۇل, ارينە, قازاقستاننىڭ ەلباسىن ورتا ازيا اۋماعى, ءتىپتى بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى مەملەكەتتەرى باسشىلارى ىشىندە ەرەكشە ساياساتكەر دەپ ەسەپتەپ, جاقىنىراق تانىسقىسى, بىلىسكىسى كەلگەنىنىڭ بەلگىسى ەدى. 2002 جىلدىڭ اياعىندا چەحيادا دا بىرنەشە مەملەكەتتەر پرەزيدەنتتەرىنىڭ باسقوسۋى ءوتتى. ول كەزدە چەحيا مەملەكەتى دە ءبىزدىڭ ۆەنگريا­داعى ەلشىلىككە قارايتىن. وسى باسقوسۋعا قازاقستان پرەزيدەنتى كەلەتىن بولعاندىقتان, ساپاردى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ ءۇشىن پراگاعا كەلدىم. وسى ساپاردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اقش پرەزيدەنتى بۋشپەن جەكە كەزدەسۋى ءوتتى. الپاۋىت اقش ەلىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ ۋاقىتى وتە ەسەپتەۋلى بولسا دا قازاقستان پرەزيدەن­تىمەن كەزدەسۋگە مۇمكىندىك تابۋىنىڭ ءوزىن ۇلكەن ابىروي. جانە دە ايتىلعان جەكە كەزدەسۋدەن كەيىن القالى وتىرىستا كوپتەگەن ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ەڭ ءىرى دەرجاۆا اقش پرەزيدەنتىنىڭ قاسىندا شۇيىركەلەسىپ, ءبىرىنشى قاتاردا بىرگە وتىرۋى كوڭىلىمىزدى ابدەن تولتىرعان ەدى. بۇعان قايتىپ قۋانباسسىڭ, قالايشا ريزا بولماسسىڭ؟! جالپى تاريحتا سوعىس, قاقتىعىستىڭ ءبارى جەر مەن ءدىن ماسەلەسىنەن ءوربيدى. التايدان اتىراۋعا سوزىلىپ جاتقان دارحان دالامىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ شەكارا سىزىعىن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. وسى جەردە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەشبىر كيكىلجىڭ, قىرعي-قاباقسىز قىتاي, رەسەي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان ەلىمەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلىپ, شەكارامىزدى دەليميتاتسيا­لاۋى تاڭقالارلىق, بۇرىن-سوڭدى بولماعان, زور قۋانىشقا بولەيتىن جاعداي. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتىپ, كورشىلەس مەملە-كەتتەرمەن بەيبىت قارىم-قاتىناس ورناتۋى­مىزدىڭ نەگىزگى كىلتىنە اينالدى. بۇگىندە ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتا ءتۇسىپ, ونى سىنشىل سىرت كوزدەرگە دە مويىنداتا وتىرىپ, تمد شەڭبەرىندە ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردان الدىڭعى قاتارعا شىعۋ ساياساتىنا ءوزىمىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇگىنەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ەلباسىنىڭ باتىل ويى, تەگەۋرىندى قادامى ارقىلى قازاقستان كوپتەگەن حالىقارالىق شارالاردىڭ باستاماشىسى, بىرنەشە بەدەلدى ۇيىمنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىسى بولا بىلۋدە. “ەل بىرلىگى – ىنتىماقتا” دەمەكشى, بىرلىكتە بولىپ, شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاۋ, سىرت كوزگە كۇلكى بولماۋ ءبىزدىڭ ۇلى ماقساتىمىز ەكەنىندە كۇمان جوق دەپ ويلايمىن. كوپتى كورىپ, كوڭىلىنە تۇيگەن, ماداق سوزگە وتە ساراڭ, سارابدال, ساقا ساياساتكەر بايكەن ءاشىموۆ اقساقال: “تىنىشتىقتى التىنعا دا ساتىپ الا المايسىڭ” دەگەن ەدى ءبىر وتىرىستا. سول اقىلگوي اقساقالىمىزدىڭ وسى ءسوزى ارتىنداعى ۇرپاعىنىڭ اركەز ەسىندە جۇرۋگە ءتيىستى. كۇنى كەشەگى كورشى قىرعىز ەلىندەگى قانتوگىس جاعداي ءتارتىپ پەن تىنىشتىقتان ارتىق باقىت جوق ەكەنىن كورسەتىپ بەردى ەمەس پە؟ “ەرەگەسكەن ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ, جەڭ بولماس” دەگەندەي, تۇتاستىعىمىز بەن ىنتىماعىمىزدى ساقتاپ, ءار ازامات ءوزىن ۇلكەن شاڭىراقتىڭ ءبىر-ءبىر ۋىعى دەپ ەسەپتەپ, قازاقستان اتتى ءۇيىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ, ىرگەسى بەرىك بولۋىنا اتسالىسىپ, ءبىر تىلەكتە, ءبىر نيەتتە بولۋىن, ارۋاقتى ەلىمىزدىڭ ابىرويى ارتىپ, وركەندەي بەرۋىن تىلەۋدەن باسقا قانداي ارمان بولۋى مۇمكىن؟! ساعىنبەك تۇرسىنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى.