بيۋدجەت پەن مۇناي اراسىندا بايلانىس بار ما؟

بيۋدجەتتىڭ بەت تۇزەر قۇبىلاسى مۇناي باعاسى ەكەنى بەلگىلى. ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى الى­بەك قۋانتىروۆ ۇكىمەتتە وتكەن جيىندا مۇنايدى ءوندىرۋ 2 ملن باررەلگە تومەندەگەنىمەن, جوعارى باعا ەسەبىنەن وتەماقى ءجۇرىپ جاتقا­نىن ايتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىن­شا, گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى­نە وراي سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلانۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى وسى جىلى الەمدىك ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ تومەندەۋىن كۇتۋدە. S&P Global Ratings اگەنتتىگى 2022 جىلى الەم­دىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ بولجامىن 4,2%-دان 3,6%-عا دەيىن ءتۇسىردى.

«مۇناي نارىعىندا جىل باسىنان بەرى مۇنايدىڭ Brent مار­كاسىنىڭ ورتاشا باعاسى باررەلى­نە 98 دوللار بولدى. بۇل رەتتە دۇ­نيەجۇزىلىك قارجى ۇيىمدارى 2022 جىلى مۇناي باعاسىن 74-105 دوللار ارالىعىندا بولجاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ماكروكورسەتكىشتەردى ناقتىلاۋ كەزىندە مۇنايدىڭ ورتاشا جىل­دىق باعاسى باررەلىنە 90 دوللار دەڭگەيىندە ايقىندالدى», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى رۋسلان جەلدى­باي الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراق­شا­سىن­دا جۇرتتى سابىرعا شاقى­رىپ, قىس­قاشا تۇسىنىكتەمە بەرىپ­تى. ياعني بۇل قاراجاتتىڭ بارلى­عى دا حالىقتىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە با­عىتتالعان. ءبىرىنشى كەزەكتە قار­جىلىق قۇنى 197 ملرد تەڭگەگە باعا­لانعان ءارتۇرلى ءىس-شارا ىسكە اسىرىلادى. وسى قاراجات شەڭ­بەرىندە جاستاردى قولداۋ, بيزنەس اشۋ ءۇشىن ميكروكرەديتتەر بەرۋ, جالعا الىنعان تۇرعىن ءۇي تولەمىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديا­لاۋ سىندى جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى. ەكىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىنا قوسىمشا 238 ملرد تەڭگە ءبولىندى. «قوسىمشا قارا­جات اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋب­سيديالاۋعا, كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنا جە­ڭىل­دىكپەن كرەديت بەرۋ كولەمىن ۇل­عاي­تۋ­عا جۇمسالادى. ۇشىنشىدەن, وڭىر­لەرگە قوسىمشا 476 ملرد تەڭ­گە قارجى قاراستىرىلدى. اتال­عان شىعىستاردىڭ نەگىزگى بولىگى 271 ملرد تەڭگە نەمەسە 57 پايىزى باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇل – اسا ماڭىزدى شارۋا. سەبەبى قۋاتتى وڭىرلەرسىز مەملەكەت بولمايدى. ەڭ باستىسى, ينفلياتسيانىڭ دەڭ­گەيىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى يندەكستەۋگە 110 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. سونداي-اق قاڭتار وقيعاسىندا زارداپ شەككەن بيزنەسكە, ازاماتتارعا قار­جى قاراستىرىلعان. ياعني ۇلت­­تىق قوردىڭ قارجىسى تەك ازا­مات­تار ءۇشىن جۇمسالادى. ءوز كەزەگىن­دە, ارينە, ۇكىمەت بيۋدجەتتىڭ ءتۇسى­مىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا جۇمىس اتقاراتىن بولادى», دەپ جازدى ر.جەلدىباي.

ساراپشىلاردىڭ ايتقانى­نا دەن قويساق, ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەت ما­سەلەسىنە قايتا ورالۋىنا مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنى سەبەپ بولىپ وتىر. وسى تۇستا 2021 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ويشا ورالساق, مۇناي باعاسى شامامەن 60 دوللار كولەمىندە بەلگىلەنگەن بولاتىن. ال 2021 جىلى مۇناي باعاسى شامامەن 100-120 دوللار, دوللار مەن تەڭگە ءدالىزى شامامەن 370-430 دوللار اينالاسىندا بولدى. بۇل قارجى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ دەربەستىگىن كوتەرۋگە جەتەتىندەي-اق قارجى بولاتىن. بىراق اينالىپ كەلگەندە, مۇناي قىمبات بولسا دا جاعداي قىرىق قۇبىلىپ, ۇلتتىق قورعا تاعى دا قول سوزدىق.

وسىعان دەيىن ەل بيۋدجەتىنە مۇ­نايدان تۇسەتىن ءتۇسىم وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا 30 پا­يىزعا ارتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر­لەر كوپ ايتىلعان. بۇعان سەبەپ تە بار. Brent ماركالى مۇناي باعاسى ۇزاق ۋاقىت بويى باررەلىنە 90 دوللاردان جوعارى بولدى. 2020 جىلى پاندەمياعا بايلانىستى بيۋدجەت ءتۇسىمى 40 پايىزعا ارزانداپ كەتتى. ال 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش كەرىسىنشە, 30 پايىزعا ءوستى. 2021 جىلدان باستاپ مۇناي باعاسى 90 دوللاردىڭ اينالاسىنان الىستاعان جوق.

ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الى­بەك قۋانتىروۆتىڭ «بىزدە جوعارى باعا ەسەبىنەن وتەم­اقى ءجۇرىپ جاتىر» دەگەن پىكىرىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ەلىمىز مۇناي, تەمىر, كومىر, استىق ءتارىزدى شيكىزات رەسۋرستارىن شەتەلگە تەك دوللارمەن ساتادى. مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر جىل بويى بيۋدجەتتە بەلگىلەگەن شەكتەن قىمبات باعانى ۇستاپ تۇرۋى بيۋدجدەتتىڭ قوسىمشا تى­نىس الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ­گە ءتيىس ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. ۇكىمەت ماسە­لەنى شەشۋ ءۇشىن تاعى دا ۇلت­تىق قورعا قول سالدى, مۇناي باعا­سى­نا تاۋەلدى ەكەنىمىزدى جاسىرا المادىق. ء«بىز مۇنايدان باسقا تەمىر, كومىر, استىق ەكسپورتتايمىز. ونىڭ ءبارى شەتەلدىك ۆاليۋتامەن ساتىلادى. بىلتىر دوللار بيۋدجەتتە بەلگىلەنگەن 60 دوللاردان الدەقايدا جوعارى بولدى. دەمەك مينيستر ايتىپ وتىرعانداي, بيۋدجەتكە جوعارى باعا ەسەبىنەن وتەماقى بەرۋ ما­سە­لەسىندە ايقىندىلىق بولسا, بيۋد­جەتتىڭ ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەل­دىلىك دەڭگەيى تومەندەپ, بيۋدجەت­تىڭ تاپشىلىعى شيكىزات ەكس­پورتى­نىڭ جوعارى باعا ەسەبىنەن تولىقتىرىلىپ وتىرار ەدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, 1990 جىلدارى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن اراداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ بىزگە ءتيىمسىز تۇستارىنىڭ زاردابى تىم اۋىر بولىپ شىقتى. سونىڭ ەڭ باس­تىسى, مۇناي-كەن ورىندارىن­داعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ تىم از­دى­عى. اشىعىن ايتقاندا, ءبىز مۇناي تۇسىمىمەن ەمەس, سول شەتەل­دىك كوم­پانياللاردىڭ مەملەكەتكە تو­­لەپ وتىرعان سالىعىمەن بيۋدجەت­تى تولىقتىرىپ وتىرمىز. «مۇناي باعاسىنا قاتىستى بيۋدجەتكە جوعارى باعا ەسەبىنەن وتەماقى بەرۋ ماسەلەسىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اشىق ايتىلۋىنىڭ ءوزى جەتىستىك. وسىعان دەيىن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ جىل سايىن قانشا باررەل مۇناي يگەرەتىنى تۋرالى مالىمەتتەر اشىق ايتىلمايتىن. ءتىپتى مۇنايدىڭ بىزگە تيەسىلى سەگمەنتىنەن تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ ءوزى الدىمەن شەتەلدىك كوررەسپوندەنتتىك شوتتارعا اۋدارىلىپ, سودان كەيىن ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. ءبىز ەلىمىزدەن كەتىپ جات­قان مۇناي ەكسپورتى تۋرالى مالى­مەتتەردى سولاردىڭ بەرگەن دەرەك­­تەرى ارقىلى ءبىلىپ وتىرامىز. ۇكى­­مەت الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءتۇسى­­مى, باعا ايىرماشىلىعى تۋرا­لى مالىمەتتەردىڭ ۇلتتىق قورعا ءتۇسۋ تەتىگىن ويلاستىرۋى كەرەك. سول كەزدە عانا باعا ايىرما­شى­لى­عىنداعى وتەماقى تۋرالى ماسەلە اشىق ايتىلادى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ياعني بيۋدجەتتى تالقىلا­عان كەزدە نەگىزگى ەكونوميكالىق پا­را­مەترلەردى ساقتاۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرگەن ماڭىزدى. مىسالى, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ شەكتى مولشەرى ءىجو-ءنىڭ 25 پايىزىنان, ۇلتتىق قور ارقىلى بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزىنان اسپاۋعا ءتيىس. سول كەزدە ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتىپ, مۇناي باعاسىنداعى قىسقا مەرزىمدى قۇبىلمالىققا قارسى تۇرىپ, بيۋدجەتتى مازالاي بەرۋدى توقتاتامىز.

قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە ەكسپورتتاپ وتىرعان مۇنايىمىز برەند ماركاسىنا جاتپايدى. سونداي-اق مۇناي مەن تەڭگەنىڭ بايلانىسىن تۇراقتى دەۋگە بولمايدى. ونىڭ تەڭگەگە اسەرى دە تىم سەزىمتال ەمەس. قازىر Brent (Brent Crude Oil) باعاسى 107,59 دوللار بولسا, بىزدە شىعارىلاتىن CPC (Caspian Pipeline Consortium) ماركالى مۇنايدىڭ 80 پايىزى كاسپي قۇبىرى ارقىلى نوۆوسىبىرگە بارىپ, ارى قاراي الەمدىك بيرجاعا كەتەدى. ەگەر, Brent (Brent Crude Oil) ماركالى مۇناي 127 دوللار بولسا, CPC ماركاسى 70-80 دوللارمەن ساتىلۋى مۇمكىن. Brent (Brent Crude Oil) باعاسى 107,59 بولسا, CPC 50-60 دوللاردىڭ اينالاسىندا. دەمەك مۇنايىمىز ءاۋ باستاعى باعادان قاتتى الىستاپ كەتكەن جوق. ا.ولجاەۆ ءتۇسىندىرىپ وتكەندەي, ەلىمىزگە قاتىستى سانكتسيالار جوق بولسا دا گەوگرافيالىق-لوگيس­تيكالىق شىعىندارعا تاۋەلدىمىز. مۇناي باعاسى الەمدىك نارىق­تا قىمباتتاسا دا ءبىزدىڭ مۇناي بۇرىنعى باعادا ساتىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى ا.ولجاەۆ.

ءتىپتى ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن مۇناي ءتۇسىمىنىڭ دە بەلگىلى ءبىر ترانسفەرى بار. باسقاشا ايتقاندا, مۇنايدان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ ءبارىن الۋعا ۇلتتىق قوردىڭ دا قۇقى جوق. شەتەلدىك قارجى كوزدەرىنەن ەلگە كەلگەن مۇناي ءتۇسىمى قارجى مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق بانك ار­قى­لى رەتتەلەدى. قىسقاسى, تەڭ­گەگە قاتىستى پروبلەما وسى ەكى ينستيتۋتتىڭ قالىپتى قىزمەتىنە كوبىرەك تاۋەلدى.

«بۇل مۇناي قىمباتتاسا مۇ­نايدان تۇسەتىن پايدا دا وسەدى, پايداعا باتىپ قالامىز» دەگەن پىكىردىڭ تەك اڭىز ەكەنىن كورسەتەدى. مۇناي ءتۇسىمىنىڭ ۇلتتىق قوردان ارتىلعان مۇناي ءتۇسىمى ترانسفەرى سول قوردى باسقارىپ وتىرعان كوم­­پانيالاردىڭ اكتيۆتەرىنە اي­نا­لادى. دەمەك قىمبات مۇناي باعاسى مەن ۇلتتىق قور نەمەسە بيۋدجەت اراسىندا تىكەلەي بايلانىس جوق», دەپ تۇيىندەدى ا.ولجاەۆ.

الماتى