تۇتىنۋشى قۇقىعى قالاي قورعالادى؟

دامىعان شەتەلدە ساتۋشى فيرما تۇتىنۋشى تاراپىنان ەشقانداي وكپە-ناز ەستىمەۋگە تىرىسادى, ال الدا-جالدا ونداي بولا قالسا, تۇتىنۋشىنىڭ الدىندا كەشىرىم سۇراپ, ساپاسىز تاۋاردى وزدەرى كەلىپ اۋىستىرىپ بەرەدى. ال اقشاسىن تالاپ ەتسە, كەلتىرگەن مورالدىق زالالىن ۇستىنە قوسىپ بەرىپ, تۇتىنۋشىمەن ريزالاسىپ قوشتاسادى. ولاردا تۇتىنۋشى مەن ساتۋشى سوتتاسىپتى دەگەندى مۇلدە ەستىمەيسىڭ. ساتۋشى ءوزىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەس ءۇشىن تۇتىنۋشىنىڭ بارلىق بابىن تابادى. ويتكەنى بىرىنشىدەن, باسەكەلەستىك قاتتى. الدا-جالدا باسەكەلەستەرى تۇتىنۋشىنىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرماعانىن بىلسە, سول فيرمانىڭ ەسىن شىعارادى. سوندىقتان فيرما ءوزىنىڭ ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەۋگە تىرىسادى. ەكىنشىدەن, ونداعى حالىقتىڭ مادەنيەتى جوعارى, ساتۋشىنىڭ حالىقتى الداۋ دەگەنى وركەنيەتتى ەلدە مۇلدە بولمايدى.

ال بىزدە كەڭەس كاسىپورىننىڭ تاۋارىن ساتىپ, تۇتىنۋشىنى كوزگە ىلمەي جامان ۇيرەنگەن ساتۋشىلار ءوزىنىڭ نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەملەكەتتىك دۇكەنىنىڭ بەدەلى ءۇشىن ەشقاشان الاڭداماعان. سول ادەت قازىرگى جەكەمەنشىك دۇكەن يەلەرىندە دە جالعاسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ساتۋشىلارى تۇتىنۋشىعا ءتىپتى ساپاسىز تاۋاردى نەمەسە ارزاندى قىمباتقا الداپ وتكىزىپ جىبەرۋگە بەيىم تۇرادى. ءتىپتى تاۋاردىڭ كەمىستىگى كەپىلدىك مەرزىمدە بىلىنسە دە اۋىستىرىپ بەرۋگە نەمەسە اقشاسىن قايتارۋعا قۇلقى جوق, تۇتىنۋشىنى ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالىپ قويادى.

قوعامىمىزدا «تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ» دەگەن ارنايى قىزمەت بار. مەملەكەت وعان اجەپتەۋىر قاراجات شىعارىپ, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىندە تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ كوميتەتىن اشقان جانە ونىڭ بارلىق وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا دەپارتامەنتتەرى بار.

جۋىردا وسى كوميتەتتىڭ سولتۇستىك قازاقستانداعى دەپارتامەنت باسشىسى ءلازىم مياشوۆامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2020 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان 216 اۋىزشا جانە جازباشا شاعىم تۇسسە, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 3 ەسەگە ءوسىپ, 641-گە جەتكەن. سونىڭ 58 پايىزى دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن قاناعاتتاندىرىلىپ, تۇتىنۋشىلارعا شامامەن 4,5 ميلليون تەڭگە قايتارىلعان.

تۇسكەن شاعىمداردىڭ 74,6 پايىزى بولشەك جانە ەلەكتروندى ساۋ­دا سالاسىنا قاتىستى ەكەن. ساتۋشىلار ساپاسى تومەن تاۋارلاردى ايىرباستاۋدان نەمەسە اقشاسىن قايتارۋدان باس تارتقان. مىسالى, ءبىر جشس قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى بەرگەن تەحنيكالىق قورىتىندى اكتىسىندە تۇتىنۋشىنىڭ توڭازىتقىشتى پايدالانۋ شارتتارىن بۇزباعانى جانە جوندەۋدەن (كومپرەسسوردى اۋىستىرۋدان) باس تارتقانى كورسەتىلگەنىنە قاراماستان, تولەنگەن اقشاسىن قايتارۋدان باس تارتقان. تەك دەپارتامەنتتىڭ تەكسەرۋى بارىسىندا عانا ساتۋشى تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانىن مويىنداپ, وعان 136 مىڭ تەڭگە مولشەرىندەگى اقشالاي قاراجاتىن قايتارعان.

ءلازىم مياشوۆانىڭ ايتۋىنشا, تاۋاردىڭ كەمشىلىكتەرى انىقتالعان جاعدايدا تۇتىنۋشىلار زاڭمەن بەلگىلەنگەن قۇقىقتار مەن زاڭدى مۇد­دە­لەردى قورعاۋ قۇقىعىن پايدالانۋى كەرەك. مۇنداي جاعدايدا تۇ­تى­نۋشى ساتۋشىعا تاۋاردى ايىرباستاۋ نەمەسە قايتارۋ جانە كەم­شى­لىكتەردىڭ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدى ەرىكتى تۇردە وتەۋ تۋرالى جازباشا نارازىلىق بەرۋى كەرەك. «ەگەر ساتۋشى قويىلعان نا­را­زى­لىق­قا 10 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە جاۋاپ بەرمەسە نەمەسە تۇ­تى­نۋ­شىنىڭ زاڭدى تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتسا, وندا تۇتىنۋشى بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ دەپارتامەنتكە جانە سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى», دەيدى ول.

10 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە جاۋاپ بەرمەگەنى ءۇشىن ساتۋشى قۇقىق بۇزۋ­شى بولىپ تابىلادى جانە ونى جاساعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­­شىلىك كوزدەلگەن. مىسالى, پەتروپاۆلدا 2021 جىلى ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەك­­تى­لەرىنىڭ ءبىرى ۋاقتىلى جاۋاپ بەرمەگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك كودەكستىڭ 190-بابى­نىڭ 6-بولىگى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, وعان 50 اەك (145 850 تەڭگە) كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان.

قازىرگى كەزدە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنىڭ ءجيى بۇزىلاتىن سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – باعا بەلگىسىندە جانە كاسسالىق چەكتە كورسەتىلگەن تاۋار قۇنى­نىڭ سايكەس كەلمەۋى. سونداي-اق تاۋاردى ساتىپ الۋ كەزىندە شارت جا­سا­سۋعا ماجبۇرلەۋ, مىسالى, سمارتفوندى ساتىپ الۋ كەزىندە ءارتۇرلى قوسىم­شالاردى نەمەسە كەپىلدىك كورسەتۋ قىزمەتىن ساتىپ الۋعا «زورلاپ مىندەت­تەۋ». تۇتىنۋشىنىڭ ءوز قۇقىن بىلمەيتىندىگىن پايدالانىپ ساتۋشى قو­سىم­شالاردى الداپ وتكىزۋگە تىرىسادى.

تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الىنعان تاۋارعا كەپىلدىك مەرزىمى ىشىندە قويىلاتىن تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋدى كەمشىلىكتەرىمەن بايلانىس­تى ەمەس شارتتارمەن بايلانىستىرۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل ءتارتىپ تە بىزدە ءجيى بۇزىلاتىن كورىنەدى.

ءبىر كەزدە قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار دا مۇنداي ارتىق قىزمەتتەردەن, كەرەكسىز پروبلەمالارعا ۇشىراۋدان ارىلاتىن ۋاقىت كەلەتىن شىعار. ال ازىرگە تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىن قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جۇمىسى قاۋىرت. مۇنداي قىزمەت بولماسا تۇتىنۋشى ارامزا ساتۋشىلاردان ءوز قۇقىن قورعاي الماي مۇشكىل حالدە بولار ەدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى