ەتسىز استىڭ ءدامى كەلمەس

«ەگەمەننىڭ» «پارلامەنت» بەتىندە «ەت دەگەندە بەت بار ما؟» (15.03.2014 ج.) اتتى ما­تە­­ريال جاريالانىپ, وندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سىرت­قا ەت شىعارۋ كولەمىن 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ تۋرا­لى ۇكىمەتكە 2011 جىلى بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن بىلگىسى كەلگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ت.ءومىر­زاقوۆتىڭ كۇنى كەشە وتستاۆ­كاعا كەتكەن پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆكە جولداعان ساۋالى كەڭەيتىلگەن مازمۇندا قامتىلعان بولاتىن. بۇرىنعى پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ دەپۋتاتقا بەر­گەن جاۋابىنا (№د/3-26) قارا­ساق, ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ تاپ­سى­رماسىن ورىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن سەكىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2011-2015 جىلداردا ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن كەشەندى شارالار جوسپارى جاسالىپتى. بۇل جوسپار بويىنشا الدىمەن, تاۋارلى شارۋاشىلىقتار قۇرىپ, قارا مالدىڭ ءتولىن 6-12 اي مەرزىمگە دەيىن سەمىرتۋ الاڭدارىنا كۇتىپ-باعۋ كوزدەلگەن ەكەن. ونەركاسىپتىك نەگىزگە قويىلعان سەمىرتۋ الاڭدارى قابىلداعان بۇزاۋلاردى 3-6 اي كۇتكەننەن كەيىن ەتكە وتكىزەدى. وسى ارا­لىقتا مال تۇقىمىن اسىل­دان­دىرۋ جۇمىستارى, ۆەتە­رينارلىق تالاپتار, جەم­ازىق­­تىڭ قۇنارلىلىعى جانە ت.ب. قاجەتتىلىكتەر دە قاتاڭ ەسكەرىلەتىن كورىنەدى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماقساتىمەن 2013 جىلدىڭ اياعىنا دەيىنگى مەرزىمدە 390 مىڭ ۇرعاشى, 166 مىڭ اسىلتۇقىمدى اتالىق مالدار ساتىپ الىنعان. وسىنىڭ ارقاسىندا قازىر مالدىڭ سويىلعان ەتى 160 كگ.-دان 190 كگ.-عا دەيىن ارتتىرىلىپتى. فەرمەرلەردى اسىلتۇقىمدى مال الۋعا ىنتالاندىرۋ ماق­ساتىمەن ءبىر قاراعا بولىنەتىن سۋبسيديا كولەمى 14 مىڭنان 18 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىل­گەن. جەكەمەنشىكتەگى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن اسىلتۇقىمدى اتالىق ءىرى قارا ۇستاپ, ونى قوعامدىق تابىنعا قوساتىندارعا بەرىلەتىن سۋبسي­ديا كولەمى 104 مىڭ تەڭگە بولعان. وسى شىعىننىڭ 2013 جىلداعى جالپى كولەمى 155,8 ملن. (1500 تۇياق) تەڭگەگە جەتكەن. مال تۇقىمىن ودان ءارى اسىل­­داندىرۋ ماقساتى­مەن رەپرودۋكتورلى شارۋا­شى­­­لىقتار قۇرۋ دەگەن قولعا الى­نىپتى. ولارعا اسىلتۇقىمدى مالدار ساتىپ الىنىپ, ءوسىرى­لەدى. وسى ماقساتپەن 2011-2013 جىلدارى جالپى سانى 40,4 مىڭ مال ساتىپ الىنعان ەكەن. وسى رەپرودۋكتورلاردىڭ باستى مىندەتى – فەرمەرلىك جانە جەكەمەنشىك قوجالىقتاردى اسىلتۇقىمدى اتالىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. 2013 جىلى سونداي 1330 بۇقا ساتىلعان. سەمىرتۋ الاڭدارىن ۇلكەي­تىپ, مال باسىنا كەتەتىن شىعىن­داردى ازايتۋ ارقىلى ەتتىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ كوز­دەل­گەن. وتكەن ءۇش جىلدا جوسپار بويىنشا 67,9 مىڭ سەمىرتۋ ورىندارىن سالۋ جوسپارلانسا, ءىس جۇزىندە ونىڭ كولەمى 76,2 مىڭ ورىنعا جەتكەن. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سە­مىر­تىلگەن, جوعارى ساپالى ەت­تى سىرتقا ساتۋ كولەمى 4,5 مىڭ تونناعا جەتكىزىلگەن. ال ۇستىمىزدەگى جىلى ونى 10 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن, ياعني بيىلدىڭ وزىندە سىرتقا شىعارىلاتىن سيىر ەتى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتپاقشى. جاۋاپقا قاراعاندا, بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ءوز حالقىن وزىندە وندىرىلەتىن ەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدە كورىنەدى. تەك قۇس ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى عانا تومەن. قۇس ەتىن تۇتىنۋدىڭ يمپورتتىق ۇلەسى 60 پايىزدان تومەندەمەي تۇر ەكەن. ال ەندى وسى جاۋاپتىڭ مىنا ءبىر قىزىعىنا قاراڭىز. 2013 جىلى ەت تۇتىنۋدىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى ءار ادامعا ورتا ەسەپپەن 80 كگ. دەيدى. بۇل – ءىس جۇزىندەگى كولەم. سونىڭ ىشىندە ءاربىر ادام 30 كگ. سيىر, 10 كگ. قوي, 10 كگ. جىلقى جانە 20 كگ. قۇس جانە 10 كگ. شوشقا ەتىن تۇتىنىپتى. ال ەندى ۇلتتىق نورما بويىنشا... ءاربىر ادام جىل سايىن 15 كگ. سيىر (2 ەسە از), 6,3 كگ. قوي (4 كگ. از), 3,2 كگ. جىلقى (3 ەسەگە از) جانە 5 كگ. قۇس (4 ەسە از) ەتىن تۇتىنۋى كەرەك ەكەن. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى, ءىس جۇزىندە قانشا تۇتىنۋدى ەسەپكە الماي جاسالعان بۇل نە قىلعان نورما ەكەنىن ۇكىمەت بىلمەسە, ءبىز بىلمەدىك. ەت ءوندىرۋ بويىنشا ەڭ نە­گىزگى ماقسات – ونىڭ باسەكە­لەس­تىك­كە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ عوي. ول ءۇشىن, ەڭ باستىسى, ەتتىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەت جەرگىلىكتى مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە مال جايىلىمدارىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرعان كورىنەدى. جايىلىمداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2014-2020 جىلدارى 4 مىڭداي شاحتالى جانە قۇبىرلى قۇدىقتاردى قازۋ نەمەسە بۇرىنعىلاردى قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانىپتى. مىنە, ەت ءوندىرۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن وسىنداي شارالار قاراس­تىرىلعان, ال ەندى ونىڭ قانشا­لىقتى ناتيجەلى بولارىن الداعى ۋاقىت كورسەتە جاتار. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».