شەكارا شەبىندەگى شاراسىزدىق
ىرگەسى 1928 جىلى اۋدان بولىپ قالانعان ماقانشى ءوڭىرى – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان شەكارالىق ايماق. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارامىزدىڭ ۇزىندىعى 220 شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتىقتا, تاۋلى-جازىقتى ايماقتا شەكتەسىپ جاتىر. شەكارا بويىنداعى ءۇرجار اۋدانى بويىنشا شەكارا باسقارماسىنا (بۇرىنعى ماقانشى شەكارا وتريادى) قاراستى 3 كومەنداتۋرا ارقىلى 13 شەكارا بەكەتى (زاستاۆا) ورنالاسقان. شەكارالىق اۋماق اشىق قالعان, باقىلاۋ جولدارىن شاڭ باسقان, جاۋىندى كۇنى لايساڭ. بىرەر جاۋىنگەر جاياۋ ءجۇرىپ شەكارانى باقىلايدى, اسكەريلەر جەتىسپەيدى. بۇرىنعى 40-60 ادام قىزمەت ەتەتىن كەيبىر بەكەتتەر قازىر كۇزەت پوستىلارىنا اينالعان. زاستاۆالارداعى اۋىز سۋ تاسىمالدى, بۇرىنعى سۋ كوزدەرى تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. ءتىپتى شاعانتوعاي زاستاۆاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ەلەكتر جارىعى ءۇشىن ديزەل پايدالانىلادى...
كورشى قىتاي ەلىندە شەكارا بويى جاڭا سالىنعان اۋىلدارمەن نىعايتىلىپ جاتىر. بۇگىندە باقتى كەدەن بەكەتىنەن 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان تارباعاتاي ايماعىنىڭ ورتالىعى شاۋەشەك قالاسىنىڭ حالقى ءبىزدىڭ ءبىر وبلىستىڭ حالقىمەن تەڭەسىپ قالدى. قىتايداعى شاعانتوعاي, ءدوربىلجىن, تولى اۋداندارىنىڭ حالىق سانى دا ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى. شەكارا ماڭىندا سوڭعى جىلدارى كوپقاباتتى بيىك ۇيلەر بوي كوتەرگەن, جاڭا قالا, زاۋىتتار سالىنۋدا. اۋىلدار مەن كەنتتەردە, قىستاقتاردا تۇراتىن حالىق وزدەرىن «ديۆيزيا جاساقتارى» سانايدى. شەكارانىڭ ءار 100 مەتر ارا قاشىقتىعى باقىلاۋ كامەرالارىمەن باقىلانىپ, ەلەكتر جارىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. باعاندار جانىنداعى باقىلاۋ جولدارى اسفالتتالعان. ساعات سايىن اسكەريلەر ەل بايراعىن كوتەرىپ شىعىپ, باقىلاۋىنداعى 100-500 مەتر جەردى ءجۇرىپ وتەدى. مىنە, مەملەكەتتىكتىڭ ايبارى!
ال ەلىمىزدە شەكارا بويىنداعى اۋىل ادامدارى قوتارىلا كوشىپ, قالا جاعالاپ كەتتى. ەسكە تۇسىرسەك, 1969 جىلى جالاڭاشكول ماڭىنان ەلىمىزگە باسا كوكتەپ كىرمەك بولعان قىتايلىقتاردى كەڭەس اسكەرى توقتاتىپ, ەل ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگىن ساقتاپ قالدى. ءبىراز جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ءۇشارال شەكارا جاساعىنا قاراستى «ارقانكەرگەن» شەكارا بەكەتىندە بولعان قاندى قىرعىن كوڭىلىمىزگە الاڭ ۇيالاتتى. شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنداعى «تەرىسايىرىق» شەكارا بەكەتىندە شەكارانى تاستاپ كەتكەن 11 جاۋىنگەردىڭ ءىس ارەكەتىن ەستىگەندە, نە دەرىمىزدى بىلمەدىك. كومانديرلەر مەن جاۋىنگەرلەر اراسىندا پاتريوتتىق تاربيە مەن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ السىزدىگى, وفيتسەرلەر قۇرامىنىڭ تاجىريبەسىنىڭ ازدىعى, جاۋىنگەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن ەمەستىگى, ازاماتتارىمىزدىڭ «اسكەرگە شاقىرىلۋ – بولاشاقتا جۇمىسقا تۇرۋعا جول اشۋ» دەگەن سانادا بولۋى. وسىنىڭ ءبارى ويلاندىرۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى 2 186 شەكارا جاساعىنىڭ وڭتايلاندىرىلۋى, ونىڭ بۇگىندە شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ءۇرجار اۋداندىق شەكارا باسقارماسى بولۋى, جاساقتىڭ عاسىرعا جۋىق ساقتالعان تۋىنىڭ اكەتىلۋى – اسكەرىمىزدىڭ ايبىنىن تومەندەتتى, جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىن ءتۇسىردى. بولاشاققا ۇمتىلعان ەلدىڭ تۋى قاشان جىعىلىپ ەدى. بۇگىن الدىڭعى شەپتەگى تۋىمىزدى تۇسىرسەك, ەرتەڭ نە بولماقپىز؟ تۋدىڭ يەسى قايدا؟ وسكەمەندەگى مۇراجايدان ىزدەيمىز بە؟ مىنە, قازىر شەكاراشىلاردىڭ ءوڭىر حالقىمەن اراداعى بايلانىسى جوقتىڭ قاسىنىڭ ءبىر دالەلى – وسى.
ات توبەلىندەي شەندىلەردىڭ ەلدىڭ بولاشاعىن ويلايتىنىنا كۇمان باسىم. ولار قايتكەن كۇندە بوس جاتقان جەردى يگەرىپ, پايدا تابۋدى كوزدەيدى. شەكارالىق اۋدان مارتەبەسىنەن ايىرىلعان بارلىق ەلدى مەكەننىڭ كورگەن كۇنى – وسى. جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, «جاڭا قازاقستاندى» قالاي قۇرامىز؟! اۋىل ءومىرىن كورمەگەن, ماڭداي تەرىمەن تابىس تاپقان وتباسىدا تاربيە الماعان قازىرگى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ ەلدەگى ناقتى جاعدايدى بىلەمىن دەگەن جالاڭ ءسوزى سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرگەنى راس.
اۋدان ورتالىعىنان الىستاعان اۋىلدار
1997 جىلدان بەرى ماقانشى شەكارالىق اۋدانىن قايتا قالپىنا كەلتىرسە دەگەن ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىزدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا تالاي مارتە جولدادىق. ولاردان وڭ شەشىم تابۋىن كۇتىپ, ءۇمىت ۇزبەگەن ەدىك. ماقساتىمىز – پورتفەل ۇستاۋ ەمەس, ىرگەسى 1928 جىلى قالانعان شەكارالىق اۋداننىڭ تىنىسى كەڭەيسە, جاستارىمىز تۇراقتاسا, ەل ىرگەسىندەگى شەكارا ءبۇتىن بولسا دەگەن وي ەدى. كەدەندىك باقىلاۋ زاڭدىلىقتارىنا ساي شەكارادان قاشىقتىق 3-تەن 60 شاقىرىمعا دەيىن ورنالاسقان. ۇلى جىبەك جولىنىڭ ۇستىندەگى باقتى كەدەنى ەلىمىزدىڭ وسى وبلىستاعى قاقپاسى سياقتى. 1993-1997 جىلدارى تىعىرىققا تىرەلگەن ۋاقىتتىڭ وزىندە, اۋدان ءوز كۇش-قۋاتىن ساقتاپ, ءار جىلدى تازا پايدامەن اياقتاپ وتىردى. ءتىپتى كورشى ءۇرجار اۋدانىنا قوسىلعان كەزدىڭ وزىندە 1997 جىلعى باعام بويىنشا اۋدان بيۋدجەتىندە 23 ملن تەڭگە تازا پايدا بولىپ ەدى. اۋدانىمىز ەشقاشان مەملەكەتتەن دوتاتسيا الىپ كۇن كورگەن ەمەس. وسىنداي اۋداننىڭ تاراتىلىپ كەتۋى ماقانشىلىقتارعا ءالى كۇنگە جۇمباق بولىپ قالدى.
بۇرىنعى ماقانشى اۋدانى حالقىنىڭ سانى 1990 جىلى 50 مىڭعا تاياۋ بولسا, قازىر 31 مىڭ ادامعا دەيىن قىسقارىپ, اسىرەسە جاستار اۋىلداردا تۇراقتامايتىن بولدى. شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان اقشوقى, ساز, بۇعىباي, قارابۇتا, باقتى, قاراتال, بارلىق-اراسان, قارابۇلاق, قىزىلبۇلاق, كوكتەرەك اۋىلدارىندا حالىق سانى بۇرىن 1 500-3 500 ارالىعىندا بولسا, قازىر 700-1 500 ادام ارالىعىندا قالدى. بۇرىن «ەل شەكاراسىن بۇكىل حالىق قورعايدى» دەۋشى ەدىك. قازىر ءبارى كەرىسىنشە. ءتىپتى اتا-انالار شەكارا اسكەرىنە قىزمەت ەتۋگە بالالارىن جىبەرمەۋگە تىرىسۋدا. بۇل – ورەسكەل ارەكەت.
ماقانشى اۋدانى تاراتىلىپ ءۇرجار اۋدانىنا قوسىلعاننان كەيىن, شەكارا بويىنداعى اۋىلدار اۋدان ورتالىعىنان 100-170 شاقىرىمعا دەيىن الىستادى. مەكتەپتە وقيتىن بالالار سانى ازايدى. بۇگىندە 13 مىڭ شاماسىندا حالىق تۇراتىن ماقانشى اۋىلىندا 2 مىڭعا تارتا بالدىرعان بولسا, ولاردىڭ بالاباقشاعا باراتىنى – 1 500. ال ولارعا ارنالعان 2 بالالار باقشاسى 150-دەي عانا بالانى قامتىپ وتىر. ءبىر انىقتاما الۋ ءۇشىن ارىسى 100-150 شاقىرىم جول ءجۇرىپ اۋدان ورتالىعى ۇرجارعا كەلگەن ادام, سول كۇنى ماقساتتى جۇمىسىن اياقتاي الماي, قانشاما قارجى شىعارىپ اۋىلىنا قايتادى. اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىعى اراسىنداعى جول قاتىناسى دا ءوز دەڭگەيىندە ەمەس. جىل سايىن جول جوندەۋگە بولىنگەن قارجى جەلگە ۇشقانمەن بىردەي. بىرىكتىرىلگەن 3 اۋداننىڭ (تاسكەسكەن, ماقانشى, ءۇرجار) جەر اۋماعىنىڭ وتە الشاقتىعىنان, اۋداندى باسقارۋعا وتە اۋىر. بۇگىندە اۋدان اكىمشىلىگى باسقارۋ جۇيەسىندەگى كادرلاردىڭ سانى سول بۇرىنعى 3 اۋدان باسشىلىعىن قوسا ەسەپتەگەننەن الدەقايدا كوپ بولسا دا, اتقاراتىن جۇمىسىنان ناتيجە كورە الماي وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بار دەپ ايتا المايمىز. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى باقىلاۋعا الىنباعاندىقتان سوڭعى 5-6 جىلدا مال اۋرۋلارى وتە كوپتەپ شىعۋدا. بۇل دا باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءتارتىپتىڭ جوقتىعى. بۇگىنگى باسشىلار: ء«بىز وڭىردەگى ماقانشى, قابانباي اۋىلدارىن تىرەك اۋىلدارىنىڭ قاتارىنا قوستىق, قوماقتى قارجى ءبولىنىپ الەۋمەتتىك دامۋدىڭ شارالارى جاسالىپ جاتىر», دەپ جاتتاندى سوزدەرىن قايتالاۋدان جالىقپايدى. ماسەلەن, 2018 جىلى باستالعان سۋ تارتۋ جۇيەسى مىنە, ءتورتىنشى جىلعا كەتتى, اياقتالار ءتۇرى جوق. سالىنعان قۇرىلىستا ساپا جوق. ماقانشى اۋىلىندا سوڭعى 3-4 جىلدا بىرەر كوشەنىڭ ءاسفالتى جامالعانى بولماسا, جىل سايىنعى «8-10 كوشەگە اسفالت جايىلادى» دەگەن مەجە شىعارىپ سالما ءسوز كۇيىندە قالىپ كەلەدى.
راس, سوڭعى 2-3 جىلدا ءوڭىردىڭ اۋىلدارىنا شامالى قارجى ءبولىندى. ءبىرلى-جارىم اۋىلداردا مادەنيەت وشاقتارى جوندەلىپ, مەكتەپ ىشىنەن سابيلەرگە ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىقتارى اشىلۋدا. شاعىن اۋىلداردىڭ كوشەلەرى جارىقتاندىرىلۋدا, سۋ جۇيەسىن تارتۋ قولعا الىنۋدا. الايدا سول قارجىنىڭ شىن مانىندە قانشا كولەمدە ءبولىنىپ, جۇمىستىڭ قانداي ساپادا اتقارىلىپ جاتقانىن جەرگىلىكتى حالىق قانا سەزىنىپ وتىر, اشىپ ايتۋعا دارمەن جوق. مىنە, 3-4 جىلدان بەرى وڭىرىمىزدەگى الاكول كولىنىڭ جاعاسىن سۋ شايۋدان قورعاۋ, قۇرعاتۋ, اباتتاندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە جۇزدەگەن ميلليون اقشا مەملەكەتتەن بولىنۋدە. الايدا سۋ كول جاعاسىن ەمەس, بولىنگەن قارجىنى تەز شايىپ كەتۋدە. كول جاعاسىنىڭ بايىرعى تابيعاتى بۇزىلىپ, الاكول جاعاسىن قۇرعاتامىز دەپ ءجۇرىپ, ەمدىك سۋ كوزدەرى بىتەلىپ, تابيعي بايلىقتارىنا ۇلكەن زيان كەلۋدە. ميلليونداعان قارجى ساپاسىز جوندەلگەن جولدىڭ شاڭىنىڭ استىندا قالدى. ونى تەكسەرەتىن نەمەسە جاۋاپ بەرەتىن ادام جوق.
حالىق سانى اۋدان قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى
جالپى, شەكارا بويىنىڭ بوس قالۋى ساياسي جانە مەملەكەتتىك جاعىنان ءمان بەرەتىن ماسەلە بولىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قالىپتى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, بارلىق سالا بويىنشا دامۋ ستراتەگياسىن قولعا الۋ قاجەتتىلىگىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا باسا ايتقان ەدى. سوندىقتان شەكارالىق اۋدانداردى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. اسىرەسە, الىس شەتەلمەن شەكتەسەتىن شىعىستاعى ساناۋلى 4-5 اۋداندى, سونىڭ ىشىندە ماقانشى وڭىرىنە نازار اۋدارعان ءلازىم. بۇگىندە حالىق سانى ازايدى دەسەك تە, مۇنىڭ ءوزى شىعىس قازاقستان ايماعىنداعى اۋداندىق مارتەبەسىن بۇعان دەيىن ساقتاپ قالعان اباي, بەسقاراعاي, كۇرشىم, كۋرچاتوۆ, كوكپەكتى, كاتونقاراعاي سياقتى اۋدانداردىڭ حالقىنان الدەقايدا كوپ. ياعني حالىق سانى اۋدان بولىپ اياعىمىزدان تىك تۇرىپ كەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. جەردىڭ تابيعي بايلىعى دا جەتەرلىك. جالاڭاشكول كومىرى, باقتى حالىقارالىق كەدەنى, الاكول تۋريستىك اۋماعى – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا جول اشار ءۇمىتىمىز.
البەتتە, اۋداندى قۇرۋدىڭ ءبىر كۇندە شەشىلە سالمايتىنىن دا بىلەمىز. ماقانشى اۋدان بولىپ قۇرىلعان جاعدايدا شەكارالىق اۋدان, شەكارالىق ايماق دەگەن ۇعىمدار ەل ىشىندە قالىپتاسار ەدى. جالپى, شەكارالىق اۋدانداردى ساۋىقتىرامىز دەپ قارجى ءبولۋ اقىلعا سيمايدى. ناقتى ايتار بولساق, ول قارجى بىرەۋدىڭ جەمى. الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋدانى سياقتى, تەك اۋدان مارتەبەسىن قايتارعان كۇندە عانا قايمانا قازاقتىڭ قولى اۋزىنا جەتەرى انىق.
وبلىس اكىمى د.احمەتوۆ 2021 جىلى بىزگە حات ارقىلى بەرگەن سوڭعى جاۋابىندا «ماقانشى اۋدانىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 9-12 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى كەرەك», دەپ جازدى. بۇل – ءاتۇستى الىنعان تسيفر. ماقانشى اۋدانىن قالپىنا كەلتىرۋگە سونشا كوپ قارجى قازىر قاجەت ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, ءۇرجار اۋدانىنىڭ بيۋدجەتىندە بۇل ءوڭىردىڭ ءبىرشاما شىعىنى قاراستىرىلعان. وسى وڭىردە ورنالاسقان 11 اۋىلدىق وكرۋگى, 19 ەلدى مەكەندەگى بارلىق مەكتەپ پەن اۋرۋحانا جانە ەمدەۋ ورىندارىنىڭ قارجىسى بيۋدجەتتە بەكىتىلگەن. سونداي-اق كادر ماسەلەسى دە شەشىلگەن. ودان باسقا اۋداندىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن 40-تان استام وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىلاندىراتىن مەملەكەتتىك ۇيىمدار, ينفراقۇرىلىمدار, باسقارۋ جۇيەلەرى, ءىرى كاسىپكەرلىك سالا مەن شارۋا قوجالىقتارى جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا.
شەكارا بويىنداعى اۋدان دامىپ, حالىق قونىستانىپ, اۋىل-ايماق اجارلانا تۇسسە, مەملەكەتتىڭ ايناسى ەمەس پە؟! ەڭ باستىسى, شەكارا شەبىندەگى ەلدىڭ ەڭسەسىنىڭ تۇسپەۋى, ەل ىرگەسىنىڭ ءبۇتىن بولۋى.
ابەن رازۋەۆ,
مادەنيەت قايراتكەرى, ءۇرجار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
سۇيەۋباي بايقاديەۆ,
مادەنيەت قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى,
ماقانشى اۋىلى
