جازۋشى-دراماتۋرگ ا.ن.وستروۆسكي بۇل شىعارماسىن 1856 جىلى جازعان. ال قازاق تىلىنە جازۋشى عابدول سلانوۆ اۋداردى. ءساتسىز اياقتالعان قىرىم سوعىسىنان كەيىنگى رەفورمالار ءداۋىرى باستالعان ۋاقىتتا اۆتور قوعامعا شەنەۋنىكتەر وبرازىن اشكەرەلەگەن «جىلى ورىن» كومەدياسىن ۇسىنادى. كەيىن جاڭا تۋىندىنى تالداپ, جازۋشى ا.سولجەنيتسىن كولەمدى وچەرك جازدى. وستروۆسكي شىعارمادا قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالعان شەنەۋنىكتەر الەمىنىڭ ءبىز ويلاعاننان دا جابىق, تۇماندى ورتا ەكەنىن كورسەتەدى. ارينە, ول الەمنىڭ كەيىپكەرلەرى – پاراقورلار مەن ۇرىلار, قىزمەت, اتاق-مانساپ ءۇشىن بارىنە كونگىش جاندار. سونداي-اق ول الەمگە بارعانداردىڭ ەكى-اق جولى بولدى: ءبىرى – بارىنە ءۇنسىز باس شۇلعىپ, ەشكىمگە قارسى سويلەمەۋ ءھام ۋاقىت وتە كەلە ءوزىڭ دە ادىلەتسىز پايداكۇنەمگە اينالۋ, ەكىنشىسى – قىزمەتتى تاستاپ, قارا جۇمىسپەن كۇن كورۋ. ءيا, كەز كەلگەن ادامعا (اسىرەسە, وتباسىلى بولسا) بۇل وڭاي تاڭداۋ ەمەس. ال وستروۆسكي كەيىپكەرلەرى بۇل جولدا قانداي شەشىم شىعاردى؟ ماسەلەن, ءبىلىمدى, ەركىن ويلى جادوۆ شەنەۋنىكتەر ومىرىنە كىرە المادى, سانالى تۇردە باس تارتتى. بەلوگۋبوۆ بولسا, الداعى وتباسىلىق ءومىرىنىڭ تىنىشتىعى مەن باقىتىن ويلاپ, ارقاشان قىزمەتتە وسۋگە تالپىندى ءھام ول ەڭبەگى اقتالدى.
XIX عاسىر تۋىندىسىنداعى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر مەن كوزقاراستار بۇگىنگى تاڭدا, اسىرەسە قازاق قوعامىندا دا وزەكتى. شىندىق پەن ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكەن جاس بۋىننىڭ جانايقايى مەن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءوزارا ويىنى سۋرەتتەلەتىن شىعارما كوپتەگەن ادامدىق, ازاماتتىق ويلاردى قوزعايدى. اعاسىنان قىزمەت سۇراپ بارعان جادوۆتىڭ باسىنان وتكەن قيىندىقتار, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ كورسەقىزارلىعىمەن اقشانىڭ جولىندا ار-وجدانىن جالاڭاشتايتىنى قاي قوعامنىڭ بولماسىن تامىر سوعىسىن ءدال بەرەتىندەي.
قىزمەتتەگى جىلى ورنىنان ايىرىلعىسى كەلمەيتىن اۆتور كەيىپكەرلەرى: «بيلىككە جەتۋ ءۇشىن ءبىلىمنىڭ قاجەتى جوق, ەڭ باستىسى جاقسى تىرەۋىڭ مەن تانىسىڭ بولسا بولعانى», دەپ سانايدى. ءبارى توقشىلىق ءۇشىن, ءبارى ابىروي ءۇشىن, ءبارى ماقتان ءۇشىن...
ماسەلەن, ۆىشنەۆسكيدىڭ تەك سۇلۋلىعىنا بولا ۇيلەنگەن ايەلىنىڭ جان-دۇنيەسىن تولعاندىرعان نە؟ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ارماندارىمەن قوشتاسىپ, اعاسىنان قىزمەت سۇراۋعا قايتا بارعان جادوۆ نەگە كۋا بولدى؟ شىندىق, ادىلدىك سىندى قۇندىلىقتار جادوۆتىڭ جاقسى تۇرمىس كەشۋىنە كومەكتەسە مە؟
ءومىر مەن قوعام تالقىسىنداعى وسىناۋ وزەكتى ماسەلەلەردى سپەكتاكلدە ۇلكەن شەن مەن بايلىققا جەتكەن ازاماتتىق گەنەرال ۆىشنەۆسكيدەن باستاپ, يۋسوۆ, بەلوگۋبوۆ, جادوۆ سەكىلدى ءتۇرلى دارەجەدەگى كەيىپكەرلەر كوتەرەدى. ولار كورەرمەنگە ادامزاتتىڭ بولمىس-ءبىتىمى, الەۋمەت پەن قوعام شىندىعىن ارقاۋ ەتكەن توعىشار ءومىردى اشكەرەلەپ, بيۋروكراتيالىق ورتاداعى پاراقورلىق پەن وزبىرلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرىن اشىپ, كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى جەكە ادامداردىڭ ازعىندىعىنىڭ سالدارى ەكەنىن تۇسىندىرەدى.
ايتا كەتەيىك, الەۋمەتتىك كومەديانىڭ قويۋشى-رەجيسسەرى جانە ستسەنوگرافى مەكان دجۋماباەۆ, رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى گۇلدانا ابدىسادىق, كيىم سۋرەتشىسى ىڭكار كاريموۆا, دىبىس رەجيسسەرى سابينا يلياسوۆا, رەداكتورلارى – ە.ساپابەكوۆ, ا.ماحانبەت. ال باستى رولدەگى ۆاسيلي نيكولاەۆيچ جادوۆتىڭ وبرازىن − بيبول بايعاراەۆ, اسىلحان تولەپوۆ, الماز ابدەنوۆتەر سومداسا, اريستارح ۆلاديميروۆيچ ۆىشنەۆسكيدى − قازبەك ەسقارا, ابزال اراپوۆ, اننا پاۆلوۆنا ۆىشنەۆسكايانى − ينابات ريزابەكوۆا, البينا حاميدۋللينا. اكيم اكيموۆيچ يۋسوۆتى − ورازالى يگىلىك, اقەدىل يمانعالي, پولينانى − نۇراي رىسبەكوۆا, ارەلانا امانگەلديەۆا, يۋلينكانى − گۇلدانا ابدىسادىق, سابيرا سۇگىروۆا, فەليساتا گەراسيموۆنا كۋكۋشكينانى − الفيا حايزۋلليەۆا, دانا قابىلوۆا, انيسيم پانفيلوۆيچ بەلوگۋبوۆتى – اليحان الىشەر, ازامات بولاتوۆ, دوسۋجەۆتى − مۋحامەدسايد باعاشاروۆ, سالامات مۇقاشەۆ, ءۆاسيليدى − ديدار تولەگەنوۆ سومدادى. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, قويىلىمدى دايىنداۋعا ەكى اي ۋاقىت كەتكەن.
تەاتر ديرەكتورى اسحات ماەميروۆ سپەكتاكلدىڭ بۇگىنگى زامانعا لايىقتالىپ قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. «ا.ن.وستروۆسكيدىڭ «جىلى ورىن» الەۋمەتتىك كومەدياسى قازاق ساحناسى كەڭىستىگىندە ءبىرىنشى رەت ساحنالانعالى تۇر. بۇل قويىلىم وسىدان 180-200 جىل بۇرىنعى كەزەڭدى كوز الدىمىزعا اكەلسە دە, رەجيسسەرلىك, ستسەنوگرافيالىق شەشىممەن اكتەرلەردىڭ ويىندارى ارقىلى ءححى عاسىرداعى جاعدايدى بەينەلەۋگە تىرىستىق. ارينە, كوتەرىلىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەر – وتە اششى ماسەلەلەر. سەبەبى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاقىندا عانا جاريالاعان جولداۋىندا كورسەتىلگەن «جاڭا قازاقستاننىڭ» جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى, بولمىس-ءبىتىمى, كەلبەتى قانداي بولماق؟! سوندىقتان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كورسەتەتىن قويىلىم دەپ بىلەمىن», دەيدى تەاتر ديرەكتورى.
ۆىشنەۆسكي رولىندەگى قازبەك ەسقارا ادامعا اينالاسىنداعى ورتانىڭ پىكىرى اسەر ەتپەي قويمايتىنىن ايتادى. ونى قويىلىمداعى كەيىپكەرلەر تاعدىرى دالەلدەپ وتىر.
«مەن قويىلىمدا باس كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – ادىلدىكتى ۇرانداتقان جادوۆقا قاراما-قايشى ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى ۆىشنەۆسكيدىڭ وبرازىن سومدادىم. مۇندا ەكى ۇرپاق – اعا بۋىن مەن جاس بۋىننىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس سۋرەتتەلەدى. ياعني ولاردىڭ ارقايسىنىڭ ومىرىندەگى وتباسىلىق, قىزمەتتىك قيىندىقتار ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءوز تاڭداۋلارىنان بولعانى دالەلدەنەدى. وعان قوسا قانداي كوزقاراستا بولسا دا, مەيلى قانشالىقتى ءبىلىمدى بولسا دا تۇرمىستىق احۋال, قوعامنىڭ كوزقاراسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ادامعا اسەر ەتەدى ەكەن. ونىڭ ءتىرى مىسالى – جادوۆ. اعاسىنان قىزمەت سۇرامادى, ءوز بەتىنشە بىرنەشە جەردە ەڭبەك ەتتى. سوندا دا وتباسىلىق جاعدايى جاقسارعان جوق. وتباسىلىق كيكىلجىڭنەن شارشاعان, جەڭىلگەن جادوۆ ەڭ سوڭىندا الگى اعاسىنا پايدالى ورىن سۇراپ بارادى. ادىلەت پەن ءبىلىمسىز قوعام ىزگىلەنبەيدى دەگەن جادوۆ ءارى قاراي كۇرەسۋدەن باس تارتادى. الايدا كورەرمەن كۋا بولعانداي ول كەزدە تىم كەش بولادى. ياعني اۆتوردىڭ شەشىمى بويىنشا شەنەۋنىكتەر الەمىنە ادىلدىك ورنايدى», دەيدى اكتەر.
* * *
قاعاز... كادىمگى اق قاعاز. سپەكتاكلدەگى كورەرمەننىڭ نازارىنا اسا ىلىگە قويمايتىن ءبىر دەتال – وسى قاعاز. ۆىشنەۆسكيدىڭ قول استىنداعى «جاس» شەنەۋنىكتەر ۋاقىت وتە كەلە تولىسىپ, «قارنىن سيپار شەنەۋنىك» دارەجەسىنە جەتەدى. قويىلىمنىڭ شارىقتاۋ شەگىندە ولار ساحنادا ىشتەرىنە تولتىرىلعان قاعاز قيقىمدارىن شىعارىپ, شاشا باستايدى. تاۋ بولىپ ۇيىلگەن ول قاعازدار باسقا سيۋجەتتەردە دە قولدانىلادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ قاعازباستىلىق. سوناۋ الىس زامانداردان بەرى جاپپاي ەلەكتروندى فورماتقا كوشىپ جاتقان قوعامعا جەتسە دە ءالى تىيىلماعان قاعازباستىلىق. شەنەۋنىكتەردىڭ, جالپى كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوپ ءىستى تەك قاعاز جۇزىندە ورىندايتىنى ءھام ول تەك جوسپار ءۇشىن بولىپ قالاتىنى اقيقات. رەجيسسەر سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى ءبىر دەتالى رەتىندە قاعاز قيقىمدارىن الۋى وسىنى بىلدىرسە كەرەك.
ءبىز تەاترعا كىرە بەرگەندە بۇرىش-بۇرىشقا الدەنە شاشىپ جۇرگەن اق فورماداعى دەزينفەكتورلار قارسى الدى. ءبىرتۇرلى شوشىپ قالدىق. بەتپەردە تاعۋ رەجىمىن الىپ تاستاعانىن دا تاعى ءبىر ويلاپ قويدىق. انىعىندا, بۇل كورىنىس سپەكتاكلدىڭ ءبىر ينستسەنيروۆكاسى ەكەن. قويىلىم بارىسىندا دا دەزينفەكتورلار ساحنادا جۇرەدى. ياعني بۇگىنگى پاندەميالىق جاعدايدىڭ سپەكتاكلدەگى كورىنىسى.
قوعامدى دامىتاتىن دا, ىزگىلەندىرەتىن دە – ادام. ونىڭ ويى, ونىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسى, جاقسى مەن جامانعا دەگەن كوزقاراسى ءوز ورتاسىنىڭ, ءوز مەملەكەتىنىڭ قوزعالىسىنا اسەر ەتەدى. ال جەمقورلىق پەن پاراقورلىق, قاعازباستىلىق, «جوسپار – جوسپار ءۇشىن» دەگەن ستەرەوتيپ – قوعامدى العا باستىرمايتىن قاۋىپتى «ىندەت» سىندى. بۇل قاۋىپتى ىندەتتىڭ سالدارى مەن سالماعى وستروۆسكيدىڭ «جىلى ورىن» الەۋمەتتىك كومەدياسى ارقىلى جاڭا نۇسقادا قويىلىپ وتىر. سىزدەر دە قاراپ كورىڭىزدەر, قۇرمەتتى وقىرمان!
P.S.: ايتا كەتەيىك, تەاتر رەپەرتۋارىندا قازىر م.قولعاناتتىڭ «ماحاببات بار ما؟» ليريكالىق كومەدياسى, ە.ءولبيدىڭ «زووپارك» قويىلىمى (رەج. ا.ماەميروۆ) دايىندالىپ جاتىر.
