جازۋشى ءومىر كارىپ ۇلىنىڭ پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى توپتاستىرىلعان «سەرىلەر مەن پەرىلەر» كىتابىنداعى «مەيرام سۋى» شىعارماسى وسىنداي ويعا قالدىرىپ, ءارتاراپتى تولعامدارعا جەتەلەيدى. كەز كەلگەن اتا-انا كۇنىگە الپەشتەپ وسىرگەن بالاسىنىڭ جاماندىعىن كورمەيىن دەپ تىلەيتىنىن تالاي ەستىدىك. تۇقات تا سونداي, بالالىق داۋرەن مەن بوزبالالىق كەزەڭدى قۇماردان شىققانشا ارمانسىز قىزىقتاعان, ەركەلەپ وسكەن, ەركىن, بۇلا بوپ ەرجەتكەن ءبىر ءۇيدىڭ جالعىزى. ونەرىمەن دە, كۇشىمەن دە, ىسىمەن دە ەل اۋزىنا ەرتە ىلىككەن تۇقات ەدى-اۋ. ارينە, «ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان». تۇقات جار قۇشقاندا دا بويجەتكەننىڭ رەڭدىسىن, كوزگە تۇسكەن قىزداردىڭ اراسىنان بەت بىتكەننىڭ سۇلۋىن يەمدەنەدى. كورگەندى اكە مەن شەشەنىڭ بالاسى عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇلى بولۋعا اينالعان ونىڭ تاعدىرى وڭايعا سوقپادى, بىراق. سوعىس باستالماي تۇرىپ اۋىل ەلگە ابىرويلى اكە كەتەدى ۇستالىپ. كوپ ۇزاماي سوڭىنان شەشە دە دۇنيە سالعان. سويتسە دە اكە-شەشە كەتتى ەكەن دەپ جاسىپ قالعان تۇقات جوق. شارۋاقور, ەڭبەكسۇيگىش جىگىت جاستايىنان ءىستىڭ رەتىن تابۋعا ماشىققان. بالا كەزىندە شەشەسىنىڭ قاسىندا كيىم ءپىشىپ, ىسمەرلىكتى مەڭگەرگەن ول جۇرت تاڭعان «سەنىمسىزدىڭ سىلىمتىگى» دەگەن ءسوزدى ەلەمەي, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتەدى. ءىستىڭ رەتىن تابادى. سونداي قارەكەتپەن جۇرگەندە فين سوعىسى باستالىپ, اسكەرگە الىنادى. مايدان دالاسىندا قان كەشىپ, قىرىق ءۇشىنشى جىلى ءبىر اياعىنان جارالانعان ول ەلگە «بۇزىلىپ» ورالادى. ونىڭ ۇستىنە مايدانعا اتتاناردا ءۇش جاسار ۇلى مەن بىرگە تولماعان قىزى سۇلۋ كەلىنشەگىمەن قالعان. سوعىستان كەلسە ەكى بالاسى دا جوق. «جەر تومپايتقان قوس ق ۇلىنشاعىنىڭ ازاسى جارالى سولداتتى جاپىراعىن جۇلدىرعان اعاشتاي جۇدەتىپ-اق تاستاعان» دەيدى جازۋشى. بۇعان قوسا, اۋىلداعى قۋلار: «سەن سوعىستا جۇرگەندە سۇلۋ قاتىنىڭ كورىنگەنمەن ويناپ-كۇلدى, بالالارىڭنىڭ وبالىنا قالدى», دەسە كەرەك. قان-قاساپتىڭ اسەرى مە, الگىندەگى جاعدايلار قوزعاپ جىبەردى مە, جەر قوزعالسا سەلت ەتپەيتىن سابىرلى تۇقات سوعىستان كەلە بۇزىلادى. شاڭىراعىن قۇلاتپاي ۇستاپ كەلگەن جارىن مىسە تۇتپاي اۋىلداعى, كورشى اۋىلداعى ءار جەسىردىڭ ۇيىنە ءبىر تۇنەيدى. سوعىستان ءب ۇلىنىپ كەلگەن مۇنداي كەيىپكەر سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الماسىندا» دا جۇرەتىنى ەسىمىزدە. بىراق سايىننىڭ قان كورىپ كەلگەن سولداتى ۇرىس دالاسىنا بارماي, ورتا جولدان قايتقان بولماۋشى ما ەدى؟ جانە اۋىلداعى اۋىر ەڭبەككە ارالاسپاي جاتىپ الاتىن. ءومىر كارىپ ۇلىنىڭ تۇقاتى الگىندەي ءار ۇيگە ءبىر قوناقتايتىن جامان ادەت تاپقانىمەن, جارالانىپ كەلدىم دەمەي, شارۋاعا, اۋىل ەڭبەگىنە ءبىر ادامداي جەگىلەدى. اۋىل ادامىن سۋرەتتەۋدىڭ شەبەرى جازۋشى ونىڭ سوعىستان كەيىن تاپقان «ونەرى» تۇرعىسىندا: «ۇيا بۇزعان اۋسارلىعى ءۇشىن ءبۇتىن اۋىل ونى ءيتتىڭ قارا تۇمسىعىنداي كوردى. بۇرىن پالۋان, ءانشى, سەرى, ىسمەر اتانسا, ەندى ونى جۇرت «اقساق ازبان» دەپ كەكەتتى», دەيدى عوي. ونداي وپاسىزدىق تانىتقان ەرگە ايەل تۇرعان با؟ جارى كۇلشان ءبىر-اق كۇندە جينالىپ, كەتىپ تىنادى. بوساعادان اتتارىندا ء«وز وبالىڭ وزىڭە, سەنەن كەم بايعا تيسەم, جەر جۇتسىن مەنى» دەپ قارعانادى. زەينەت جاسىنا دەيىن اسا سەزىلە قويماعان جالعىزدىق مەڭدەيدى تۇقاتتى. كەيىن باس قوسقان كەمپىردەن بالا بولماي, كوپ ۇزاماي ول دا دۇنيە سالادى. باردىڭ قادىرى جوعالعاندا ەكى ەسە بىلىنەرى جانە جان تۇكپىرىنە ءتۇسىپ الىپ, قاراداي قينايتىنى بار ەمەس پە؟ ول ەسكە تۇسسە وزەكتى قاريتىن وكىنىشتى قايتەرسىڭ؟ مۇنىڭ ءبارى اڭگىمەدە سىنىقشىنىڭ ساۋساعىنداي سەزىمتالدىقپەن سۋرەتتەلەدى. اشىق ايتىلمايدى, ءتىپتى. ۇساق-تۇيەك نارسەلەر ارقىلى جۇرەكتى سولق ەتكىزىپ وتىرادى. كوڭىلى وياۋ سەزىمتال وقىرمان بولماسا جاسى كەلگەن اۋىل ادامىنىڭ ەلەۋسىز جان اۋرۋىن بايقاماي وتە شىعۋى دا ابدەن كادىك. ماسەلەن, اڭگىمە بىلاي باستالادى. «ول توسەكتە بۇيىعىپ ۇزاق جاتتى. ءسال قيمىلداسا, جانعا جايلى تىنىشتىعىن ۇركىتىپ الاتىنداي قىبىرسىز. تەك كارى كەۋدەنىڭ بولماشى سىرىلى عانا تىنىشتىق شىرقىن بۇزعانداي ەدى».
قازاق «جول ورتاسىندا اتىڭ ولمەسىن, ءومىر ورتاسىندا قاتىن ولمەسىن» دەمەي مە؟ تۇقاتتىڭ قاتىنى ونىڭ وپاسىزدىعىنا توزبەي كەتكەنىن ەسەپكە السا, ول ەكى ءولتىرىپ كەتىپ تۇر. جولدان قوسىلعانداردان دا جىلۋ بولماپتى. كەتىپ قالعان, ەندى ءبىرى ءولىپ تىنعان. بالا جوق. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە گۇلدەن گۇلگە ۇشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ, ءبىر ەمدەلگەنىمەن, كەيىننەن قارتايعاندا قايتا سىز بەرگەن سول دەرتى. جالعىزدىق ىشىنەن جانىن بورداي ۇگەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە زەينەت جاسىندا تاعدىرىنا تاعدىر جاماپ الادى. ونىسى دا وسى جالعىزدىقتان قۇتىلماق ءۇشىن تاپقان ەرمەگى مە دەسە, كەيىننەن سورعا اينالىپ شىعادى. بوسقا وتىرعانشا ءبىر نارسەگە الدانباق ويمەن كۇزەتشى رەتىندە جۇمىسقا شىعادى-اۋ. كورەر جارىعى بار ەكەن, مۇنى اۋىستىراتىن كەزەكتەسىپ ىستەپ جۇرگەن ورىس سەرىگى ءبىر كۇنى ولار وتىرار كىشكەنتاي ورىندا ءورت شىعىپ, ۇيىقتاپ جاتىپ ورتەنىپ ولەدى. كۇيىك شالىپ يىستەنگەن مايىتكە ەشكىم جولاي الماي, اقىرىندا سۇيەگىن تۇقات ارۋلاپ قويادى. كەبىندى دە ءوزى تىگەدى. سودان بەرى تۇقاتىڭىز مارقۇمداردىڭ ءمايىتىن ارۋلاپ قوياتىن سۇيەكشىگە اينالادى. كەبىن پىشەتىن ىسمەرلىگى جانە بار, ماڭايداعى ەل كىسىسى قايتسا, جەتىپ كەلەدى. جالعىزدىق جانىن كەمىرىپ جۇرگەن جاسى كەلگەن كىسىگە بۇل باسىندا ورىندى كورىنگەنىمەن, بارا-بارا جۇرەگىنە سالماق بولىپ تۇسەدى. ونسىز دا جۇدەۋ جانعا ولىمنەن اۋىر بار ما؟ قارالى ءۇي كىسىسىنىڭ قولقاسىن قايتارۋ تاعى قيىن. ءسويتىپ جۇرگەندە كەزەكتى شاقىرتۋمەن سۇيەككە تۇسۋگە بارادى. بارسا... بۇرىنعى بايبىشەسىنىڭ تيگەن كۇيەۋى ەكەن. قاسقايىپ جاتىسىنىڭ ءوزى الپامساداي ارىس كورىنەدى. ءمايىتتىڭ دەنەسىنە تيەتىن سوڭعى مەيرام سۋىن شىپ-شىپ شاشىراتىپ تامىزىپ, تىگىپ اكەلگەن كەبىنىنە وراپ بەرىپ جونەلتكەنىندە, كەمپىرىنىڭ قامىرىقتى جوقتاۋىن ەستىگەن تۇقات وكسىپ جىلاعاندا, ومىراۋىن جاسپەن جۋادى. قىرىق جىل باسقا ەركەكپەن وتاسقان بۇرىنعى جارى. مارقۇم بولعان كۇيەۋىن جوقتاپ, ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان. قايتىپ بارا جاتقانىندا سوڭىنان مارقۇمنىڭ بالاسى قۋىپ جەتىپ, قولاقتىعىن بەرىپ, شەشەسىنىڭ شاقىرتقانىن ايتادى. تۇقات بالانىڭ بەرگەن اقىسىن المايدى, كەيىن بۇرىلىپ بارمايدى. بىراق اياق استىنان وزىنە ۇقساي قالعان جىگىتتەن دامەلەنىپ, «اكە-شەشەڭنىڭ تۇڭعىشىسىڭ با؟», دەپ سۇراعانىمەن ءۇمىتى جەلگە ۇشادى. اكە-شەشەسىنىڭ العاشقى بالالارى تۋا سالا شەتىنەپ, سودان كەيىن كورگەندەرى وسى جىگىت بولىپ شىعادى. بۇرىلىپ بارا جاتىپ تۇقات «شەشەڭە جاقسى يت ولىمتىگىن كورسەتپەيدى دە» دەپ اماناتتاپ جونەلەدى. ۇيىنە قايتقان زەينەتكەر سۇيەكشى جاتقانىنان تۇرمايدى. ءبىراز وتكەندە شال كورىنبەگەن سوڭ كورشىلەرى ەسىگىن بۇزىپ اشسا, ءمايىتى يىستەنىپ كەتكەن ەكەن. جاقىنداۋعا ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالامايدى. ۇستەلدىڭ ۇستىنە ءبىر تاراق قاعازعا بۇرىنعى ايەلىنىڭ مەكەنجايىن كورسەتىپ, سۇيەگىنە سول ءتۇسسىن دەپ جازىپتى. كۇلشان كەلىپ, ولىكتى اتقارعانىمەن, يىستەنگەن دەنەنى ارۋلاپ جۋ مۇمكىن دە بولمايدى. سۇيەگىن شىعارىپ جاتقاندا ەكى اۋىز جوقتاۋ ايتتى دەيدى: «بەۋ, التىن سۇيەك زامانداسىم-اي! وسىندايعا لايىق پا ەدىڭ؟ ەڭ قۇرىسا دەنەڭە جوندەپ مەيرام سۋى دا تيمەدى-اۋ. ومىردەن تۇك قىزىق كورمەي ارماندا كەتتىڭ-اۋ!».
قادىرىنە جەتپەگەن ءومىر – زايا, ءتىرى ءولىمنىڭ كەبى, تىرشىلىگىڭدى توزاققا اينالدىرۋمەن پارا-پار ەكەن...
ء«مايىتتى ماشيناعا جايعاستىرىپ جاتقاندا جاڭبىر جاۋعان. مەيرام سۋىنا بەرگىسىز ءىرى تامشىلار مۇردەنى كولەگەيلەگەن جامىلعىعا تىرس-تىرس تامىپ ەدى...» دەپ اياقتاپتى جازۋشى. ءيا, ءومىر دەگەننىڭ ءوزى جاقسى ولۋگە دايىندىق ەكەنىنە سەندىرەدى جازۋشى...
