ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ايتتى, بۇل رەفورمالاردىڭ جاڭا باعدارلاماسىندا بۇكىل قوعامنىڭ ءۇنى ەستىلىپ, ەسكەرىلگەنىن, ونىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ, زاڭگەرلەردىڭ, ساياساتتانۋشىلاردىڭ, تاۋەلسىز جانە مەملەكەتتىك ساراپشىلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەنىن كورسەتەدى.
جولداۋدىڭ كوپقىرلى بولعانى سونشالىقتى, ءار ادام ءوزى ءۇشىن ماڭىزدى دۇنيە تاۋىپ, نازارى ءارتۇرلى جاعدايعا تۇسەتىنى انىق. ءوزىم ءۇشىن ماڭىزدى 4 تارماقتى انىقتادىم:
پرەزيدەنت ساياسي رەفورمالاردىڭ قاجەتتى ءارى وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردى جۇرگىزبەسەك, ءتيىمدى ەكونوميكالىق دامۋ, ازاماتتىق قوعام قۇرۋ, ءتىپتى ەگەمەندىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتىلدى. مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تۇسى وسى بولدى. الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرىنىڭ جەتىستىگى قالاناتىن ىرگەتاس, ول ينكليۋزيۆتى ساياسات – ينكليۋزيۆتى ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ باستاۋشىسى.
ماڭىزدىلىعى بويىنشا ەكىنشى تارماق مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قارقىندى وزگەرىپ جاتقان جاعدايلاردا ەلدىڭ دامۋىن ايتارلىقتاي تەجەيتىن شەكتەن تىس تورەشىلدىكتى جويۋ قاجەت», دەگەن ويى بولدى. «جاعدايعا جەدەل دەن قويۋ كەرەك, مۇندا بيۋروكراتيالىق فورماليزمگە جول بەرىلمەيدى», دەدى پرەزيدەنت.
ءۇشىنشىسى, جۇيە پرەزيدەنتكە تۇيىقتالماي, وكىلەتتىكتەردى پارلامەنتكە عانا ەمەس, باسقا دا ورتالىق ورگاندارعا, سونىمەن قاتار ايماقتارعا بەرۋى ماڭىزدى. جەرگىلىكتى جەرلەردە كوبىرەك وكىلەت, باسقارۋ قۇرالدارى مەن بيۋدجەت بەرىلەتىن بولادى.
بۇكىل الەمنىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بىردە-ءبىر بيلىك ورتالىقتان ماسەلەلەردى شەشە المايدى, ادامداردى تولعاندىراتىن بارلىق ماسەلەلەردى ءبىر جەردەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل نەگىزىنەن تۇرمىستىق ماسەلەلەر: سۋ قۇبىرىن سالۋ, اۋىلدا جول سالۋ, جەرگىلىكتى مەكتەپتى جوندەۋ, جاس دارىگەرلەردى, مۇعالىمدەردى تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ. مۇنىمەن اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيلەردە جەرگىلىكتى بيلىك اينالىسۋعا ءتيىس.
سونىمەن قاتار وڭىرلەر اراسىنداعى ىشكى وڭىرلىك ءونىم كولەمى بويىنشا الشاقتىق قازىردىڭ وزىندە 10 ەسەگە جەتتى. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىندە ايىرماشىلىقتار بار. مىسالى, دارىگەرلەر سانى بويىنشا دامىعان جانە ارتتا قالعان ايماقتار اراسىنداعى ايىرماشىلىق – 3 ەسە, اۋرۋحانا توسەكتەرىنىڭ سانى بويىنشا 2 ەسە كوپ. وڭىرلەر بويىنشا 1 جاستان 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشتەرى الماتى قالاسىندا 13,9%, تۇركىستان وبلىسىندا 68,0% ارالىعىندا قۇبىلادى. ماسەلەن, وبلىس ورتالىعىنا اينالاتىن جەزقازعان قالاسىندا 2015-2020 جىلدارى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ تومەندەۋى, كوشى-قوننىڭ ازايعانى بايقالدى.
ءتورتىنشى – سايلاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ. الەمدىك تاجىريبە پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلىق جۇيەنىڭ تاندەمى, ياعني سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارالاس مودەلى ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسى وڭىرلىك وكىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە وڭىرلەردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە, سونداي-اق ءبىر مەزگىلدە پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2022 جىلعى اقپاندا پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالداما ناتيجەلەرى ەل ازاماتتارىنىڭ 43,7% بولىگى عانا ساياسي پارتيالارعا سەنىم بىلدىرەتىنىن كورسەتتى. شىن مانىندە, ساياسي پارتيالار باسقا ساياسي ينستيتۋتتارمەن سالىستىرعاندا ازاماتتاردىڭ ەڭ تومەنگى سەنىمىنە يە. الايدا حالىق تاراپىنان جاڭا ساياسي پارتيالارعا دەگەن سۇرانىس بار. رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى, 48,4%-ى ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسا الاتىن جاڭا ساياسي پارتيانى قولداۋعا دايىن.
ەركىن تۇقىموۆ,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
