كولىك لوگيستيكاسى كوشتەن قالدىرمايدى

ەپيدەميالىق احۋال وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىنداعى ادەتتەگى بايلانىستاردى ءۇزىپ, لوگيستيكالىق كوم­پا­نيالاردىڭ بيزنەسىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. قازىر اۆتوموبيل جانە تەمىرجول تا­سىمالى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتكەنىمەن, داع­دارىسقا دەيىنگى دەڭگەيگە ورالا الماي وتىر.

2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كولىك سالاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 6,5 پايىزدى قۇ­راپ, 5,26 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ءبىر جىل ىشىندە كورسەتكىش 9 پايىزعا وسكەن. بىراق پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق. 2019 جىلى كولىك لوگيستيكاسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 8 پايىزىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, 5,59 ترلن تەڭگە كولەمىندە قىزمەت كورسەتكەن بولاتىن.

FinReview.info-نىڭ دەرەگىنشە, دا­مىعان ەلدەردە كولىك لوگيستيكاسىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 13-14 پايىزدى قۇرايدى. ايتالىق, بۇل كورسەتكىش يرلانديادا – 14,2 پايىزعا, سينگاپۋردا – 13,9 پايىزعا, گونكونگتا – 13,7 پايىزعا, گەرمانيادا 13 پايىزعا تەڭ. ال جاھاندىق لوگيستيكالىق نارىق 2,7 ترلن دوللارعا باعالانادى. بۇل دەگەنىمىز – الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7 پايىزى.

قازاقستاندا رەسپۋبليكالىق, وبلىس­تىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 100 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. تەمىرجولداردىڭ ۇزىنداعى – 21 مىڭ شاقىرىم. ولار ارقىلى جىل سايىن 7 ملرد-تان استام جولاۋشى جۇرەدى. مىسالى, 2021 جىلى 7,6 ملرد جولاۋشى تاسىمالدانسا, ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىش ودان دا جوعارى. 2020 جىلى 8,3 ملرد-تان استام ادام تاسىمالدانعان.

جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 1,1 پايىزعا وسكەن. بۇعان ەلەكتروندى ساۋدانىڭ ۇلعايۋى مەن قازاقستان ارقىلى وتەتىن تران­زيتتىك رەيستەر سانىنىڭ ارتۋى سەپ­تىگىن تيگىزدى. بىلتىر بارلىعى 4 ملرد تونناعا جۋىق جۇك تاسىمالدانعان. ال جۇك اينالىمى 1,4 پايىزعا ءوسىپ, شاقىرىمىنا 597,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپتى.

FinReview.info ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, تاسىمالدانعان جۇكتەردىڭ جالپى كولەمىندەگى اۆتوموبيل كولىگىنىڭ ۇلەسى – 82,9 پايىز, تەمىرجول كولىگىنىڭ ۇلەسى – 10,4 پايىز, قۇبىر كولىگىنىڭ ۇلەسى – 6,7 پايىز. جۇك تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ 0,04 پايىزىن قۇرايتىن اۋە, تەڭىز جانە ىشكى كولىك تۇرلەرى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋدىڭ الەۋەتى مۇلدە اشىل­­­ماعان. دەگەنمەن بۇل باعىتتا جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, باتىس قازاقستانداعى اقتاۋ پورتىنىڭ بازاسىندا «كونتەينەرلىك حاب» قۇرۋ جوسپارلانۋدا. ال 2025 جىلعا قاراي كونتەينەرلىك تاسىمالدىڭ ءوسىمى جىلىنا 100 مىڭ جفە-ءنى (جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتتى) قۇراۋعا ءتيىس. 2025 جىلعا قاراي وزەن تاسىمالى كولەمى 3,8 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى دەگەن بولجام بار.

قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەنى دامىتۋدا ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە. تەڭىزگە شىعۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولسا دا, ەلىمىز ەكونوميكالىق دامىعان ەكى ايماق – ەۋروپالىق وداق پەن ازيا ەلدەرى اراسىندا ءتيىمدى ورنالاسۋىن پايدالانا الادى. قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان ەۋروپالىق وداق ەلدە­رىنە كولىك اعىنىن كەڭەيتە وتىرىپ, قا­زاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن الەمدىك ەكونوميكالىق كەڭىستىككە بىرىكتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە.

قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋماعى ارقى­لى 11 حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىز وتەدى. بۇلار – 5 تەمىرجول جانە 6 اۆتوموبيل جولى. سولار ارقىلى ازيادان ەۋروپاعا جۇك تاسىمالداۋ جانە تاۋاردى جەتكىزۋ مەرزىمى 13-15 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. بۇل تەڭىز كولىگىنە قاراعاندا ەكى ەسە جىلدام. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك دالىزدەرى ارقىلى جەتكىزۋ كۇن ساناپ سۇرا­نىس­قا يە بولۋدا. 2021 جىلدىڭ توعىز ايىن­دا قىتاي-ەۋروپا-قىتاي باعىتى بو­يىنشا شامامەن 600 مىڭ جفە تاسىمالداندى. بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 47 پايىزعا كوپ.

قازاقستاننىڭ قىتاي جانە ەۋروپانىڭ الەمدىك جەتەكشى نارىقتارىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» باستاماسى سەپتىگىن تيگىزۋدە. ورتالىق ازيا ەل­دەرىنەن جاڭا قۇرلىق دالىزدەرىن ىسكە قوسۋ جانە ولاردىڭ «جاڭا جىبەك جولىنا» ينتەگراتسيالانۋى ەاەو كەڭىستىگىندەگى ترانزيتتىك اعىنداردى ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. مۇنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا تيگىزەتىن اسەرى مول. بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمىن شامامەن 3,5 پايىزعا ارتتىرا الادى. بىراق بۇل ءۇشىن مەملەكەت بىرقاتار نەگىزگى پروبلەمانى جويۋعا ءتيىس.

– قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكا سالا­سى بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلۋدە. بىراق كەدەرگىلەر بار. رەسەي مەن ۋكراي­نا اراسىنداعى قاقتىعىس ءۇشىن باتىس ەلدەرى رەسەيگە قارسى سانكتسيالار ەنگىز­گەن­­دىكتەن, جاقىن بولاشاقتا مۇناي جەتكىزۋدە ىركىلىستەر بولۋى مۇمكىن. بۇل بەنزين باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە, جانار­ماي تاپشىلىعىنا جانە كەيبىر ساۋدا بازارلارىنىڭ جابىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. بۇگىنگى تاڭدا لوگيستيكا ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن جاعدايلارعا جانە جىلدام ارەكەت ەتۋ مەن تەز شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەرگە بەيىمدەلۋگە تىرىسۋدا. ازىرگە الەمدە تۇراقتىلىق جوق جانە جاقىن بولاشاقتا تۇراقتىلىقتىڭ ورناي قويۋى دا ەكىتالاي. سوندىقتان قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسى وزگەرمەلى نارىقتىق جاعداياتقا قاتىستى نەگىزگى پروبلەمالاردى جويا وتىرىپ, بارىنشا يكەمدى بولۋى كەرەك, – دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.

بۇل رەتتە FinReview.info ساراپ­شى­­لارى بىرنەشە ماسەلەنى اتاپ ءوتتى. بىرىن­شىدەن, لوگيستيكالىق شىعىن­دار­دىڭ جوعارىلىعى. تاسىمالداۋ شىعىن­دا­رى­نىڭ ۇلەسى تۇپكىلىكتى ءونىم باعاسىنىڭ 25 پايىزىنا جەتۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە الەمدىك ورتاشا كورسەتكىش 11 پايىز دەڭگەيىندە. اتالعان كورسەتكىش قىتايدا – 14 پايىزعا, ەۋروپالىق وداقتا – 11 پايىزعا, اقش پەن كانادادا 10 پايىزعا تەڭ. كورسەتكىشتەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كولىك جۇكتەمەسىن ەكى ەسە كوپتىگىن اڭعارتادى. بۇل ەلدەگى قولدانىستاعى كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ابدەن توزۋىنا بايلانىستى. بۇعان جول بويىنداعى سەرۆيستەردىڭ دۇرىس دامى­ماۋى دا سەبەپ. حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي­كەستەندىرۋ شارالارى تەك 2025 جىلعا قاراي جوسپارلانعان.

ەكىنشىدەن, جۇك تاسىمالداۋ كەزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى جوعارى. تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن بيىلدان باس­تاپ ەاەو كەڭىستىگىندە ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەندى. ەندى مەملەكەتتىك قازىنالىق ورگاندار تاۋار اعىنىن ونلاين رەجىمدە باقىلاي الادى.

– بۇگىندە ءدال سول ايماقتا زاڭ بۇزۋ­شى­لىق­تاردىڭ كوپتىگى بايقالادى. ناۆي­گاتسيالىق پلومبالاردى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە رەسەيگە جەتكىزۋ ماسەلەسى جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن سانك­تسيا­لانعان ونىمدەردى ترانزيتتەۋ ماسەلەسى شەشىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ قىتايدان كەلەتىن تاۋارلاردىڭ «سۇر» اينالىمىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قىتايدىڭ دەكلاراتسيالانباعان تاۋار­لا­رىن جۇك كولىكتەردىڭ 90 پايىزى قىر­عىزستاننان قازاقستانعا تاسىمالدايدى. جالپى العاندا, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كەدەندىك ستاتيستيكا دەرەك­تە­رىنىڭ الشاقتىعى 5,7 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى, – دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.

ۇشىنشىدەن, كولىك لوگيستيكاسىندا تسيفرلان­دىرۋدىڭ دامۋى باياۋ. تسيفر­لان­دىرۋدىڭ پايداسى قازىردىڭ وزىندە تا­ۋارلاردىڭ باعا بەلگىلەۋ تىزبەگىندە باي­قالىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – نا­ۆي­گاتسيالىق پلومبالاردى ەنگىزۋ, تاسى­مالداۋشىلاردىڭ بىرىڭعاي دەرەكتەر با­زاسىن قۇرۋ. كولىكتە, سونىڭ ىشىندە تاكسي جانە قوعامدىق كولىكتە ونلاين تولەم جاساۋ قازىر جاڭالىق ەمەس. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جۇك تاسىمالداۋ شىعىنىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل سەكتوردىڭ كىرىستىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە تاۋارلار باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە جاعداي جاسايدى. ساپالى, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ مەحانيزمىمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى وسۋدە. ال اقپاراتتىق جۇيەلەردى تۇتىنۋشىلارمەن جانە جەتكىزۋشىلەرمەن بىرىكتىرۋ ونىڭ اشىقتىعى مەن وپەرا­تسيا­لارىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرادى. بۇل كومپانيالاردىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىن جەڭىلدەتەدى.

ءتورتىنشى ماسەلە – گەوساياسي جاع­دايدىڭ وزگەرۋى جانە سونىڭ سالدارىنان حالىقارالىق ساۋدانىڭ وزگەرۋى. «شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرۋشى كوپىر» رەتىندە قازاقستان بارلىق ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناسىن ساقتايدى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءالى دە الەمدىك نارىقتاعى اۋىتقۋلارعا اسا تاۋەلدى.

جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردى شە­شۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا قاجەت. 2025 جىل­­عا دەيىن قازاقستان 20 ملرد دوللار ين­ۆەستيتسيالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماقسات – ترانزيتتىك-كولىك باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە ينتەگراتسيالانعان لوگيستيكالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ. سوڭعى 15 جىلدا قازاقستاننىڭ كولىك سالاسىن دامىتۋعا شامامەن 35 ملرد دوللار تارتىلعان. بۇل رەتتە استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن قارجى قۇرالدارىن دامىتۋدىڭ ايماقتىق حابىنا اينالۋعا ءتيىس. ورتالىق وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باس­تاماسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنا وتى­رىپ, قازاقستانداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفرا­قۇرىلىمدى, اسىرەسە ترانزيتتىك دالىزدەردى جاقسارتۋعا جول اشادى.