ورمانىمىز ويسىراماسىن دەسەك...

ءبىر قاراعاندا, يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە جۇرگەندەي كورىنگەنىمەن, وڭىردەگى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جالپى اۋدانى نەبارى 405,4 مىڭ گەكتار القاپتى قۇرايدى. ورمان جايىن­دا ورىندى ءسوز ساباقتاعاندا, كوكوسكىن كومكەرگەن القاپتار 225,7 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءلازىم. شىن­تۋايتىندا, وبلىستىڭ ورماندى القابى جالپى كولەمنىڭ 2,6 پايىزى عانا. دەمەك باعالى باي­لىقتىڭ بارىنا مەيلىنشە ءمان بەرىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كولەمىن جىل سايىن كو­بەيتىپ وتىرۋ مىندەت.

سىڭسىعان ورماننىڭ سۇلباسى عانا قالىپ, قورى ازايعان دا ۋا­قىت بولعان. وتپەلى كەزەڭدە وب­لىستىڭ ورماندى القاپتارى ويسىراي شىعىنعا ۇشىرادى. ونىڭ ىشىندە ورماننىڭ باسىنان باق تايدىرعان وقيعا – دالا ءورتىنىڭ ءجيى ورىن الۋى بولدى. اۋىل شا­رۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ كوكتەمگى دالا جۇ­مىستارى كەزىندە سابان ورتەۋى, ەگىس­تىك القاپتارىنا زياندى حيميالىق تىڭايت­قىش­تار سەبۋى ءبىرشاما القاپتىڭ جويىلى­پ كەتۋىنە سەبەپشى بولدى. زاڭسىز اعاش كەسۋ دە زالالىن از تيگىزگەن جوق. وبلىس ور­تالىعىنا جاقىن جەردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى قايىڭدى القاپتار قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق ال­دىندا قالدى. ەندىگى مىندەت – ادام قولىنان ويسىراي زارداپ شەككەن ورماننىڭ ورنىن تولتىرۋ. بۇرىنعى قالپىنا جەتسە, تابيعاتتىڭ سىيى مەلدەكتەپ تۇرار-اق ەدى. وتكەننىڭ وكىنىشتى كەمشىلىگىن تولتىرۋ باعىتىندا قازىر ءتاپ-ءتاۋىر شارۋا تىندىرىلۋدا.

تابيعي قوردى ەسەلەي تولتىرۋ جولى – كوشەت ەگۋ ارقىلى جاساندى ورمان القاپتارىنىڭ كولەمىن مولايتۋ. بۇل ءۇشىن اري­نە, تۇقىمباقتاردا اعاش كو­شەت­تەرىنىڭ سانى كوبەيە ءتۇسۋى قاجەت. ۇمتىلىس بار. ماسەلەن, 2009 جىلدان باستاپ 17,6 مىڭ گەكتاردان استام القاپقا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۋراباي باۋرايىنداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى توپى­راق قۇرامىن زەرتتەپ, قانداي اعاش تۇر­لەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ەلەكتەن وتكىزىپ, قىرۋار جۇمىس ىستەدى. وسىنداي تىندىرىمدى جۇمىستىڭ ناتي­جەسىندە, ەلوردا مەن ششۋچينسك قالاسى باعىتىنداعى كۇرە جولدىڭ قوس قاپ­تالىندا ورمان القاپتارى پايدا بولدى. قازىر جانعا سايا جاسىل باق جاز بويى كوز قۋانتىپ, كوك اسپانعا بوي سالىپ قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. ەل يگىلىگىنىڭ مولايعان تۇسى دا وسى جەر. ءسوزىمىزدى دەرەكتەرمەن بايىتار بول­ساق, ەڭ الدىمەن, شور­تاندى كەنتىنەن ششۋ­چينسك قالاسىنا دەيىن 2,6 مىڭ گەكتار القاپقا اعاش كوشەتتەرىنىڭ وتىرعىزىلىپ, جاپىراق جايعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

ورمان قاشاندا قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەك­تەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ جو­نىندەگى پراكتيكالىق ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ەل پرەزيدەنتى 2025 جىلعا دەيىن 2 ملرد ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ مىندەتىن قويدى. وسى تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وڭىردە 2021-2025 جىلدارى 24,5 مىڭ گەكتار جەرگە 150 ملن ءتۇپ قىلقان جاپىراقتى جانە جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.

– وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى جوسپارداعى 970 گەكتاردىڭ ورنىنا, 1 370 گەكتار الاڭدا كوشەت وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى, – دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرس­تار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان اۋباكىروۆ, – بيىل

1 280 گەكتار الاڭدا 9,3 ملن دانا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جوس­پارلانۋدا. جىل سايىن جالپى اۋدانى 171 گەكتار ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ 11 ورمان تۇقىمباعىندا ءوز قاجەت­تىلىكتەرىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىن 10 ملن-نان استام اعاش-بۇتا تۇقىمداس ەكپە جانە ۇشجىلدىق كوشەت وسىرىلەدى. كەلەسى جىلدارى اعاش وتىرعىزۋ ءۇشىن وسى ماتەريالداردى ءوسىرۋ كولەمىن ۇل­عايتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگى­زىلىپ جاتىر.

بىلتىر ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مەلەرى جاپىراقتى اعاشتىڭ 10 توننادان استام تۇقىمىن جانە 185 توننا قاراعاي بۇرشىگىن جيناپ الىپتى. شارۋاشىلىقتاردا 7 بۇرشىك كەپتىرگىش بار. وسى قۇرال ارقىلى 150 توننادان استام بۇرشىك وڭدەلىپ, 1 500 كيلو قاراعاي تۇقىمى الىنعان. تۇقىمنىڭ قاجەت­تىلىگىنە وراي, الداعى ۋاقىتتا جالپى كولەمى 86 گەكتاردى قۇرايتىن 2 تۇقىمباق سالۋ كوزدەلۋدە. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ورمان كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن بۇل وتە قاجەت. ازىر­گە تۇقىمباقتاردىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالارى ازىر­لەنگەن.

وڭىردەگى ورمان كولەمىن كە­ڭەيتۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىر­عان جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ جىل سايىنعى ءىسىن تارا­زىعا تارتار بولساڭىز, وڭ سيپاتى باسىم. اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ابدەن لايىقتى سان سالالى جۇمىس جۇرگى­زىلىپ جات­قانىمەن, الداعى مىندەت جۇگى جە­ڭىلدەي قويمايدى. ورماندى ءوڭىر سانا­تىنداعى كوك­شەتاۋ ءۇشىن بۇل باعىتتا كەزەك كۇت­تىر­مەي­تىن جاۋاپتى شارۋا شاش ەتەكتەن. ورمانداردى تابيعي تۇردە قايتا تۇلەتۋگە, اعاش كەسۋ كولەمىن قىسقارتۋعا, ورمان-توعايدى قو­قىستاردان تازارتۋعا, ەلدى مەكەن­دەردىڭ اينالاسىندا جاسىل اي­ماقتار قۇرۋعا, ورمانداردى ورت­تەن قورعاۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.

اقمولا وبلىسى