ونەر • 30 ناۋرىز، 2022

رۋحتى وياتقان «اتامەكەن»

80 رەت كورسەتىلدى

ادام بويىنداعى رۋحتى وياتاتىن مۋ­زى­كالىق تۋىندىلار بولادى. بىراق ولار وتە سيرەك. سيرەك بولسا دا بار، سونىڭ ءبىرى – «اتامەكەن» ءانى. وسى ءاندى تىڭداعاندا بويىڭىزدى عاجاپ ءبىر كۇش بيلەپ، ەرەكشە سەزىمدى باستان كەشەسىز. الپىس ەكى تامىرىڭىزدا قان جۇگىرىپ وتكەندەي بولادى. ونى تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن تەك قازاق بولىپ تۋ كەرەك شىعار. بۇل – اسىرە قىزىل ءسوز ەمەس، شىنى سول. ەكى قازاقتىڭ ءبىرى شىرقاي جونەلەتىن تاماشا تۋىندىنىڭ ءسوزىن اسا كورنەكتى اقىن قادىر مىرزا ءالى، سازىن بەلگىلى كومپوزيتور ەسكەندىر حاسانعاليەۆ جازعان.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

بالا كۇنىمدەگى ءبىر وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. ءان ساباعىنان بەرەتىن اعايىمىز: «ۇيدەن ءبىر ءان جاتتاپ كەلىڭدەر؟» دەپ تاپسىرما بەردى. ۇيگە كەلگەسىن قانداي ءان جاتتارىمدى بىلمەي اۋرەگە ءتۇستىم. وسى ويىمدى جوعارى سىنىپ­تا وقيتىن تاتەمە ايتىپ ەدىم، ول بىردەن «اتا­مەكەن» ءانىن ايت، ءسوزى مەن ءانى قانداي توگىلىپ تۇر، تەز جاتتالادى» دەدى دە ءوزى شىرقاي جو­نەل­دى. مەن بۇرىن بۇل ءاندى ەستىمەگەن ەدىم، ەستىسەم دە ءمان بەرمەگەن سەكىلدىمىن. ماعان ونىڭ ۇناعانى سونشالىق، بىردەن جاتتاپ الدىم. ەرتەسىنە اعايىمنىڭ الدىندا شىرقاپ، ءان ساباعىنان «بەس» الدىم. مىنە، سودان بەرى دە ءبىراز جىل ءوتتى، تالاي اندەردى تىڭداپ، كەيبىرەۋىن ۇناتىپ، ايتىپ تا ءجۇردىم، بىراق ولاردىڭ كوبى ۋاقىت وتە ۇمىتىلىپ قالدى. ال بالا كۇنىمدە جاتتاعان «اتامەكەندى» جادىمنان ەش شىعارعان ەمەسپىن. مۇنىڭ سيقىرى نەدە دەسەك، بىرىنشىدەن، ءاننىڭ ءسوزى مەن سازى ۇيلەسىپ، قۇيىلىپ تۇسكەن تابيعيلىعىندا بول­سا، ەكىنشىدەن، ادامنىڭ وتانعا، تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن تاپ باسا بىلۋىندە.

ۇلت رۋحانياتىندا ەسىمدەرى التىن ارىپ­پەن جازىلعان قادىر مىرزا ءالى مەن ەس­كەن­دىر حاسانعاليەۆ سەكىلدى ەكى ارداقتى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق بايلانىسىنان تۋعان تۋىندىنىڭ تاريحى وتكەن عاسىردىڭ بەلەسىنەن سىر تارتادى. 1970 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي رەسپۋبليكا كولەمىندە وسى ماڭىزدى مەرەكەنى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دايىندىق باس­تالادى. قازاقستان ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى كونتسەرتكە ازىرلىك جۇرگىزىلىپ، وندا تۋعان ەل، تۋعان جەرگە بايلانىستى، قىسقاسى، جوعارىدان وتانسۇيگىشتىك تاقىرىپتا اندەر ورىندالسىن دەگەن تاپسىرما تۇسەدى. وسى كەزدە جيىرما ءبىر جاسىندا جازعان «اناعا سالەم» دەگەن انىمەن انالاردى تەبىرەنتىپ، كوزىنە جاس العىزعان تالانتتى كومپوزيتور ەسكەندىر حاسانعاليەۆكە ەل مەن جەردىڭ رۋحىن اسقاقتاتار ءان جازۋعا ۇسىنىس ايتىلىپ، ول كىسى وعان تەز كىرىسىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي شىنايى تولعانىستان مۋزىكا دا تۋىپ، كومپوزيتور ونىڭ ءسوزىن جازۋعا، ويلى، پاراساتتى ولەڭدەرىن جۇرتشىلىق ىزدەپ وقيتىن قادىر مىرزا الىگە قولقا سالادى. الدىمەن شىعارمانىڭ اۋەنىن تىڭداعان اقىن ءاننىڭ بۋىنىنا لايىق ءسوزىن جازادى. وسىلاي ەكى ايتۋلى ونەر يەسى ومىرگە اكەلگەن عاجايىپ تۋىندى – ءاپ دەگەننەن تىڭدارمان جۇرەگىنەن جول تاپتى. ول جايىندا مارقۇم ەسكەندىر اعامىز ءبىر ەستەلىگىندە: «الماتىداعى رەس­پۋبليكا سارايىندا ۇكىمەت باسشىلارى قاتىسقان قازاق كسر-ءنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن مەرەكەلىك كونتسەرت ءوتىپ جاتتى. «اتامەكەن» ءانىن ايتۋدىڭ دا كەزەگى كەلەدى. بۇل ءانىمدى العاش رەت نۇرعالي نۇسىپجانوۆپەن بىرگە سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندادىم. ءاندى ورىنداپ تۇرىپ تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىن تەربەپ، كوزدەرىنە جاس ۇيىرىلگەنىن سەزگەندەي بولدىق. اسىرەسە:

قايدا جۇرسەڭ، اتامەكەن

كوكەيىڭدە جاتادى ەكەن.

كۇننىڭ ءوزى ۇياسىنا

قيماي ونى باتادى ەكەن، − دەپ ءاننىڭ سوڭعى قايىرماسى ايتىلعاندا حالىق دۋ كوتەرىلىپ، ورىندارىنان تۇرىپ كەتتى. ۇزاق ۋاقىت ەلدىڭ قول شاپالاعى توقتاماي تۇرىپ الدى»، − دەپ ايتىپتى. شىنىندا دا، «كۇننىڭ ءوزى ۇياسىنا، قيماي ونى باتادى ەكەن» دەيتىن ەكى شۋماققا زەر سالساڭىز، سودان تۋعان ەلگە دەگەن اسقاق ۇعىمدى سەزىنەسىز.

وسىدان كەيىن «اتامەكەن» ءانى بۇكىل قازاق دالاسىن شارلاپ كەتتى. ءتىپتى شەت مەملەكەت­تەرگە دە تانىلدى. سول جىلى ەسكەندىر حا­سان­عاليەۆ قازاقستاننىڭ ونەر دەلەگاتسياسىمەن بىرگە شۆەتسيا ەلىنە بارىپ، ستوكگولم شاھا­رىندا وتكەن كونتسەرتتە «اتامەكەندى» شىر­قاعاندا انشىگە جەرگىلىكتى حالىق ۇلكەن قوشەمەت بىلدىرەدى. كەش اياقتالعاسىن ءان يەسىنە سوندا تۇراتىن قانداس باۋىرلار كەلىپ، ءاندى تىڭ­داپ، اتاجۇرتتى ساعىنىپ، كوزدەرىنە جاس العان ەكەن.

1986 جىلى الماتىدا كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق، ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەسىنە قار­سى شىققان قازاق جاستارى الاڭعا جي­نال­­عاندا ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاق­ستانىمىمەن» بىرگە «اتامەكەندى» دە شىر­قاپ، ەلدىڭ رۋحىن وياتتى. سول كەزدە رەس­پۋبليكالىق تەلەديدار مەن راديودان «ۇلتشىلدىقتى ناسيحاتتايتىن تۋىندى، جويىڭدار كوزىن» دەپ «اتامەكەن» انىنە بايلانىستى ماسكەۋدەن بۇيرىق تۇسكەن. وسى جايىندا كورنەكتى سىنشى، عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «بار قازاقتى باۋراعان ءان» دەگەن ماقالاسىندا: ء«بىراز ءۇنسىز وتىردىق. اقىلداسا كەلە، قارەكەتسىزدىك ءتىرى جانعا قول ەمەس دەپ ۇيعار­دىق. بۇعا بەرسەڭ، سۇعا بەرەدى. ماس­كەۋ كوميسسياسىن رايدان قايتارۋدىڭ اما­لىن ويلاستىردىق. ...ەسكەندىردىڭ «اتامە­كەن» انىنە ماسكەۋ كوميسسياسىنىڭ كوزىن الارتقانى تۇسىنىكتى. ولەڭ ءبىر ۇلتتىڭ، قازاق­تىڭ مارتەبەسىن كوتەرەدى. ەندى باقسام، ولەڭ­نىڭ مەن بايقاماعان قىرلارى بار ەكەن. قازاق جانە اتامەكەن ۇعىمدارى – جۇپتاس. اتا­مەكەن دەگەنىمىز – تۋعان ەلىڭنىڭ جەرى. جەر­دەن ايىرىلدىڭ – بارىنەن ايىرىلدىڭ دەگەن ءسوز. كوڭىلىندەگى كوكەيكەستى كۇيىن شەرتكەن اۋەندى ءيسى قازاق قالايشا شىرقاماسىن. «اتا­­مەكەننىڭ» الاڭعا جينالعان جاستاردىڭ «ەلىم-اي» اتتى قازاق حالقىنىڭ XVIII عاسىر باسىن­داعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستى انى­مەن ءبىر قاتاردا ايتىلۋى تەگىن ەمەس» دەپ جازادى.

«اسىل ارمان»، ء«ومىرىمنىڭ جازى»، «ساعىندىم سەنى»، «بوزتورعايىم» سەكىلدى 200-گە جۋىق ءان، سونىمەن قوسا رومانس، حورعا ارنالعان شىعارمالار، فيلم مەن مۋزىكالىق قويىلىمدارعا جازعان تۋىندىلارىمەن تۋعان حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ەسكەندىر اعامىز ءبىر سۇحباتىندا كومپوزيتور رەتىندە «اناعا سالەم»، «ادەمى-اۋ» جانە «اتامەكەن» اتتى ءۇش ءانىمدى ەرەكشە جاقىن كورەمىن دەپتى.

قازىر «اتامەكەن» ءانى حالقىمىزدىڭ تۇمارىنا اينالىپ كەتتى، ونى بارشا قازاق ءسۇيىپ تىڭدايدى. وسىنداي وشپەس ونەر تۋدىرعان ەكى الىپتىڭ رۋحىنا باس يەسىز!

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

ۇقساس جاڭالىقتار