سۋرەتتە: تسەلينوگراد. 1989 جىل. «دۋداراي» بي ءانسامبلى سۋرەتتى تۇسىگەن ۆ.كورچين
بۇل تاقىرىپقا ءبىز بۇرىندارى دا بارعانبىز, بىراق بۇلاي كەڭىنەن توقتالماعان ەدىك. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى 1989 جىلدان باستاپ ەلوردا تۇرعىندارى ءاز ناۋرىزدى دۇرىلدەتىپ وتكىزىپ, كوپتەن كۇتكەن ۇلى تويدىڭ اسەرىنەن ايلار بويى ارىلا الماي جۇرگەنىن ايتادى. سول ساتتە-اق تويدىڭ شاشۋى شاشىلىپ, باتاسى بەرىلىپ, شارتاراپقا قۋانىشتىڭ ءۇنى ەستىلىپ جاتتى. بۇل ءبىر ادامنىڭ ەمەس, كۇللى قازاقتىڭ تويى بولاتىن. ءبىتىمى دە بۇرىنعى تويدان وزگەشە ەدى. ولاي بولاتىن سەبەبى دە بار. سان جىلدار باسىنان قۋانىشتى دا, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى دە وتكەرىپ بارىپ ەڭسەسى كوتەرىلگەن, بارشا اعايىننىڭ باسىن قوسقان ناۋرىز ۇلتتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى.
جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتى ارتقا تاستاپ شىمىلدىعى تۇرىلگەن ۇلىس كۇنىندە اۋزى دۋالى داناگوي اقساقالداردان باتا الىپ, قاناتتانعان جاستار كوپ بولدى. ۇلكەندەردىڭ ءاربىر ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي, نىساناعا ءدوپ قادالىپ, جاندارىن جادىراتتى. سول جىلى ءاز ناۋرىزدىڭ رۋحاني ازىعىنا جان سەمىرتكەن قاراپايىم حالىق كەرەمەت ءبىر لاززاتقا بولەنگەن ەدى.
1926 جىلدان باستاپ كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسپادارلىعىمەن 62 جىل تۇساۋ سالىنعان ءتول مەرەكەمىز 1988 جىلى قايتا شارىقتادى. ءتىپتى ەل ىشىندەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى شىعىس جۇرتىنىڭ جاڭاجىلدىق مەرەكەسىن قازاقپەن بىرگە قارسى الدى. وسى تاريحي وقيعالارعا ساي قالا مۇراعاتىندا بىرەگەي قۇجاتتار ساقتالعان ەكەن. ونداعى تسەلينوگراد قالالىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ ەسەپتەرى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. مۇندا ناۋرىز مەرەكەسى ەلوردادا العاش رەت 1989 جىلى اتاپ وتىلگەنى ايتىلعان. سونداي-اق اتالعان ەسەپتە بىلايشا جازىلعان:
«كەيىنگى ۋاقىتتا ەجەلگى حالىقتىق مەرەكەلەر مەن داستۇرلەردى جانداندىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. سارايدىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەرى 19 ناۋرىزدا قالامىزدا العاش رەت اتاپ وتىلگەن «ناۋرىز» حالىقتىق مەرەكەسىنە بەلسەنە قاتىستى.
…اعا بۋىن وكىلدەرى بۇل مەرەكەنىڭ قايتا جاندانا تۇسۋىنە ەرەكشە قۋاندى. كوپتەگەن ۇلتتىق مادەني داستۇردەن ءالى كۇنگە بەيحابار جاستار, ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە ورالعان حالىقتىق مەرەكەگە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, شارانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى», دەلىنگەن انىقتاما قاعازىندا.
تسەلينوگراد قالالىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ 1990, 1991, 1992 جىلدارداعى اقپاراتتىق ەسەبىندە قالا ىشىندە قانشا كيىز ءۇي تىگىلگەنى, قانداي شارالار وتكىزىلگەنى تولىقتاي بەرىلگەن. مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ, كوشە سىپىرۋشىلارعا دەيىن ايتۋلى مەرەكەگە اتسالىسقان ەكەن.
ورتالىق الاڭدا 9 كيىز ءۇي تىگىلگەن. ونىڭ 4-ەۋى قازاقتاردىكى بولسا, قالعانى چەشەن-ينگۋش, نەمىس, كورەي مادەني وشاقتارىنا تيەسىلى. ورتالىقتاردىڭ ارقايسىسى ديزايندارىندا ءوز حالقىنىڭ قولدانبالى ونەرىن, ۇلتتىق كيىمدەرىن پايدالانعان. مەرەكەنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسىندا ءار ۇلتتىڭ اندەرى مەن بيلەرى ورىندالادى.
وسىلايشا, اتادان بالاعا ميراس بولعان قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىنان جارىس ۇيىمداستىرىلعان. ورتالىق ساياباقتا ارنايى اقشاڭقان ۇيلەر تىگىلىپ, الىستان كەلگەن قوناقتارعا سىي-قۇرمەت كورسەتكەن. جاستار «ناۋرىز – ىرىس, ناۋرىز – بەرەكە» دەپ العاشقى دامنەن اۋىز ءتيىپ, ۇلكەندەردىڭ باتاسىن العان. ءدال سول كيىز ءۇيدىڭ ماڭايىنا قىز-جىگىتتەر جينالىپ, بارلىعىنىڭ اڭسارى ۇلتتىق ويىنعا
اۋادى. ءبىر شەتىندە توعىزقۇمالاقتان جارىس تا ءوتىپتى. ءجۇز الپىس ەكى تاستى ۋىسىنا الىپ, قازاندىققا توعىتقان توعىزقۇمالاقشىلار بىرىنەن-ءبىرى اسىپ, حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن.
س.سەيفۋللين مۇراجايى (ديرەكتورى ر.ي.اسىلبەكوۆا), ولكەتانۋ ورتالىعى (ديرەكتورى ل.گ.ەرمولەنكو) ءار قالالىق ناۋرىز مەرەكەسىنە بەلسەنە ارالاسىپ وتىرعان. ولار مۇراجايداعى تاريحي جادىگەرلەرمەن كيىز ۇيلەرىن بەزەندىرىپ, كورمە تۇندەرىن وتكىزىپتى. قالا تۇرعىندارىنا مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اڭگىمەسى ۇناعانى سونشا, تاڭعا دەيىن قىزىقتاعان.
بۇل مەرەكەدە ورتالىق الاڭداعى ەڭ ۇلكەن كيىز ءۇي بوگەنباي باتىر ەسىمىمەن اتالادى. ونى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ۇستازدارى بەزەندىرگەن ەكەن. كيىز ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىنە باتىردىڭ ۇلكەن سۋرەتى مەن ساۋىتى ىلىنگەن. ال وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ونەرپازدارى «اسىل مۇرا – قازىنام» اتتى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمىن جانە «ناۋرىز ءانىم – ناۋرىز كۇنىم» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرتىن تارتۋ ەتەدى.
ول ول ما, سالتانات سارايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى (ديرەكتورى ج.ك كودانەۆا) كەلىننىڭ كيىز ءۇيىنىڭ ديزاينىن جاساپ, «كەلىن ءتۇسىرۋ» ءراسىمىن كورسەتكەن. جالپى, مەرەكە جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپتى. ءتىپتى تۇڭعىش رەت «پاي-پاي, شىركىن, قازاقتىڭ كەلىندەرى-اي» اتتى بايقاۋ ۇيىمداستىرىلادى. وعان قوسا تىڭگەرلەر سارايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ەت كومبيناتتارى, بالاباقشالار, كاسىپتىك ليتسەيلەر ۇجىمى وزدەرىنىڭ كونتسەرتتىك قويىلىمدارىن كورسەتىپ, ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنەدى. اقىندار ايتىسى قارتتاردىڭ جانىنا ءدارۋ بەرگەن.
قالالىق مادەنيەت ءبولىمى «پاراسات» ستۋدەنتتەر قوعامى جانە جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتپەن بىرلەسىپ, ءداستۇرلى «ستۋدەنتتىك كوكتەم», «بەۋ-قىزدار-اي», «كوكپار» جارىسىن وتكىزەدى. سونىمەن قاتار «تسەلينسەلماش» زاۋىتىنىڭ اۋماعىندا كەلگەن قوناقتارعا ارنايى ءتۇرلى ءتۇستى كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, ناۋرىزكوجە بەرىلەدى. س.سەيفۋللين كوشەسىنەن باستاپ قىرقىنشى بەكەتكە دەيىن جايما بازار ۇيىمداستىرىلادى. كەيىننەن قالا تۇرعىندارىنىڭ مادەني ءومىرىن جانداندىرۋ ماقساتىندا ناۋرىز-مامىر ايلارى ارالىعىندا «حالىقتىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى» ۇرانىمەن كوركەمونەرپازدار ۇجىمدارىنىڭ قالالىق بايقاۋى ءوتىپ تۇرعان ەكەن.
ءيا, اتام قازاقتىڭ قاناتتى ءبىر ءسوزى بار. «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەن. قانشاما جىل سارىلا كۇتكەن ءدۇبىرلى توي ەلوردادا ەرەكشە قىزىقتى بولادى. ءار ءىستىڭ باسىنا جيىلعان حالىق شىنايى كوڭىلمەن اتسالىسىپ, قۇددى ءبىر كەلىن تۇسىرگەندەي, ەكىنشىسى قىز ۇزاتىپ, نەمەرە سۇيگەندەي كۇيگە بولەنەدى. مىنە, بۇگىنگى نۇر-سۇلتانداعى العاشقى ناۋرىز وسىلاي تويلانعان.
