ەگەر ايدىڭ ەكى ۇشى كوككە قاراي شانشىلىپ شالقالاپ تۋسا, بۇل جاماندىق بەلگىسى. اي كوپ جاعدايدا جارتى شەڭبەرلى پوشىممەن قابىرعالاي تۋادى. تولىق قابىرعالاپ تۋسا جاقسى, ەگەر ءسال شالقاق بولسا, بۇل ايدا قولايسىز كۇن كوپ دەگەن ءسوز. ءسال ەڭكىش تۋسا جاقسىلىققا جوريدى.
مىنا سۋرەتتە كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي, العاش تۋعان اي كورىنبەيدى. كورىنگەننىڭ وزىندە جارتى قياقتانىپ اڭعارىلمايدى. سول سەبەپتى, كوشپەندىلەر العاش تۋعان ايدى كورەتىن ادامدى, اڭعارىمپاز, سۇڭعىلاعا بالاعان. «اي كوردىم, امان كوردىم, ەسكى ايدا ەسىركە, جاڭا ايدا جارىلقا» دەپ باتا جاساعان.
حالىق اراسىندا «ايدىڭ ون بەسى جارىق, ون بەسى قاراڭعى» دەگەن قاعيدات بار. ياعني جاڭا تۋعان ايدىڭ وراعىنىڭ ۇلعايۋىن – ايدىڭ جاڭاسى دەپ اتاپ, ارى قاراي جارتى (سۋرەتتە 8) شەڭبەر قۇرعانعا دەيىن, «ايدىڭ ءبىر جاڭاسى, ەكى جاڭاسى, ءۇش جاڭاسى... جەتى جاڭاسى» دەپ ساناپ, ودان كەيىنگى اي تولعانعا دەيىنگى ءبىر اپتا, جەتى كۇندى «ايدىڭ سەگىزى, توعىزى... ون ءتورتى» دەپ ەسەپتەيدى. ال ون بەسى كۇنى اي تولادى. حالىق جىرلارىندا «تولعان ايداي تولىقسىپ» دەيتىنى وسى.
كونە كوزدەردىڭ ايتۋىنشا, اي تولعاندا ءۇش كۇن (14, 15, 16) جەراستىنداعى سۋلار كوتەرىلىپ, كول تولقيدى, قۇدىقتاردىڭ سۋى كوبەيەدى. وسى تۇستا مول سۋدى قاجەت ەتەتىن شارۋالار جوسپارلانىپ, تولعان اي جارىق بولاتىندىقتان ادامدار شىلدەنىڭ مي قايناتار ىستىق كۇندەرى, اي جارىق تۇنگى سالقىندا ساپارعا شىعادى. مۇنى قازاقتار «ايدىڭ سۇتتەي جارقىراۋى» دەيدى.
ون بەسىندە تولعان اي كەتىلىپ كەمي باستايدى. ادامدار ايدىڭ كىشىرەيۋىن «ەسكى ايدىڭ 16-شى, 17-ءشى جاڭاسى...» دەپ ساناي بەرەدى. ايدىڭ وسى ءبىر فازالىق وزگەرىسىن كۇندە كورىپ كوزى قانىققان ادام ەشقانداي قاتەلەسپەيدى. سونداي-اق, ايدىڭ كەش تۋاتىن كەزىن قازاقتار «ايدىڭ قورعالاۋى» دەيدى. ەستە بولاتىن ءبىر دۇنيە – ەسكى ايدىڭ 27-ءى جاڭاسىنان كەيىن جاڭا اي تۋعانعا دەيىن 3 كۇن قاراڭعىلىقتى ء«ولىارا» دەپ اتايدى.
قازىرگى دۇنيە ءجۇزى ۋاقىت ەسەپتەۋ جۇيەسىن – كۇن ساناۋ ارقىلى جۇرگىزەدى. بۇل بەرتىندە ەۋروپالىق جىلناماشىلار ەنگىزگەن ءتاسىل. ال اي ساناۋدىڭ ەرەكشەلىگى جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي ايدىڭ فازاسى اسا دالدىكپەن تۇراقتى تۇردە وزگەرەتىندىكتەن سوعان قاراپ, قاراپايىم ادامنىڭ ءوزى ۋاقىت ولشەمىن مولشەرلەي الادى.
وسىنداعى اي ساناۋ جايلى قۇراننىڭ «باقارا» سۇرەسىنىڭ 189-اياتىندا «(مۇحاممەد ع.س) ولار سەنەن جاڭا تۋعان ايدىڭ جاعدايىن سۇرايدى: «ول ادامدار جانە قاجىلىق ءۇشىن ۋاقىت بەلگىلەۋدە» دەپ ۋاقىت ەسەپتەۋدى اي ولشەمىمەن جۇرگىزۋدى ۇكىم ەتسە, ۇلكەن يمام ءبۇحاريدىڭ حاديس جيناعىندا, پايعامبارىمىز (س.ع.س) ايدى 29 نەمەسە 30 كۇنمەن ولشەپ ەسەپتەگەنى جايلى دەرەك بار. وسىعان قاراعاندا, ەجەلگى مۇسىلمان ارابتار مەن ۇلى دالا تۇرعىنى قازاقتاردىڭ ۋاقىت ەسەپتەۋ ۇلگىسى بىردەي.
